Птолемей Клавдий (тахминан милодий 170-йилда вафот этган) — юнон олими. Искандарияда астрономик кузатишлар олиб борган. Птолемей „Алмагест“ ва „Сурат ул-арз“ номли машҳур асарлар муаллифи. „Алмажистий“ асари ўша давргача бўлган астрономия фани ютуқларининг геоцентрик системадаги баёнидир.

Птолемей Клавдий

Птолемей Клавдийнинг портрети Жустус ван Гент ва Педро Берругуэте томонидан яратилган (1476-йил)
Таваллуди
Соҳаси Астрономия, география, астрология, оптика
Машҳур ишлари Птолемей олами, Птолемей дунё харитаси, Птолемейнинг интенсив диатоник шкаласи, Птолемейнинг аккордлар жадвали, Птолемей тенгсизлиги, Птолемей теоремаси, тенглама, эвекция, квадрант

Птолемейнинг „Географиядан қўлланма“ асарида муҳим географик маълумотлар билан бирга кўплаб географик жойлар, жумладан, Ўрта Осиёнинг Бухоро, Самарқанд, Кўлоб, Кос, Бинкат, Шош, Зомин, Фороб, Фарғона каби шаҳар ва вилоятларининг географик координаталари келтирилган. Птолемейнинг асарлари Шарқда астрономия, математика ва географиянинг ривожланишига катта таъсир кўрсатди. Беруний „Қонуни Маъсудий“ асарини ёзишда Птолемейнинг асарларига асосланган. Птолемейнинг математика, астрономияга бағишланган „Аналемма“, „Планисферий“, „Ўлчамлар ҳақида“ ва бошқа асарлари маълум. Оптикага оид 5 жилдли рисоласи тамоман йўқ бўлиб кетган деб ҳисобланарди. Лекин 1801-йил унинг арабчадан лотин тилига қилинган тўлиқ таржимаси топилган.

Биографияси

Птолемейнинг туғилган йили ва туғилган жойи номаълумдир. ХИВ аср астрономи Теодор Мелитениотеснинг ёзишича, Птолемейнинг туғилган жойи Мисрнинг Тебаид ҳудудидаги юнон шаҳри Птолемей Гермиу (ҳозирги Эл Манша, Сохаг губернаторлиги). Бироқ, уни тасдиқловчи ҳеч қандай далил йўқ[1].

Маълумки, Птолемей Рим империяси ҳукмронлиги остидаги Миср провинсияси (вилояти)нинг Александрия (ҳозирги Мисрнинг Искандария) шаҳри ёки унинг атрофида яшаган[2]. Унинг лотинча исми Клавдий бўлган, бу эса унинг Рим фуқароси эканлигини билдиради[3]. У юнон файласуфлари билан таниш бўлган ва Бобил кузатишлари ва Бобил ой назариясидан фойдаланган. Птолемей Искандарияда вафот этган[4].

Клавдий Птолемей кузатувларининг умумий сифати бир қанча янги олимлар томонидан эътирозга учрайди, бироқ Роберт Рассел Нютон ўзининг 1977-йилда чоп этган „Клавдий Птолемейнинг жинояти“ китобида Птолемей ўзининг кўплаб кузатишларини ўз назарияларига мос келишини таъкидлаган[5].

Фалсафа

Птолемей Клавдий, асосан, астрономия ва бошқа илмий фанларга қўшган ҳиссаси билан танилган бўлса-да, гносеологик ва психологик мунозаралар билан ҳам шуғулланган[3]. Птолемей Клавдий „Критерия ва гегемоникон ҳақида“ (юнонча: Ġсрὶ Ěрēтēрįоус) номли қисқа очерк ёзган, бу унинг дастлабки асарларидан бири бўлган. Птолемей, хусусан, одамларнинг илмий билимларни қандай олишлари (яъни, ҳақиқатнинг „мезони“), шунингдек, инсон руҳияти ва тузилиши, унинг бошқарув қобилияти (яъни, гегемоника) билан шуғулланган. Птолемейнинг „Критерия ҳақида“ номли асари математикадан холи ягона асар эканлиги билан ҳам диққатга сазовордир[6].

Птолемей Клавдий бошқа манбаларда математик билимларнинг бошқа билим шаклларидан устунлигини ёзган. Ўзидан олдинги файласуфлардан бири Арасту (Аристотел) сингари Птолемей Клавдий ҳам математикани фалсафа назариясининг бир тури сифатида таснифлайди. Лекин Птолемей математикани фалсафа назарияси ёки метафизика соҳаларидан устун деб ҳисоблайди.

Манбалар

  1. ↑ Неугебауэр (1975, с. 834)
  2. ↑ Ҳеатҳ, Сир Тҳомас. А Ҳисторй оф Греэк Матҳематиcс. Охфорд: Cларендон Пресс, 1921 — вии, 273-бет. 
  3. ↑ 3,0 3,1 Неугебауэр, Отто Э.. А Ҳисторй оф Анcиэнт Матҳематиcал Астрономй. Спрингер Сcиэнcе & Бусинесс Медиа, 2004 — 834-бет. ИСБН 978-3-540-06995-9. ;
    Тоомер, Гералд; Жонес, Алехандер (2018). "Cомплете Диcтионарй оф Сcиэнтифиc Биограпҳй". Cомплете Диcтионарй оф Сcиэнтифиc Биограпҳй. Энcйcлопедиа.cом. 
  4. ↑ Пеcкер, Жеан Cлауде; Думонт, Симоне „Фром пре-Галилеан астрономй то тҳе Ҳуббле Спаcе Телесcопе анд беёнд“, . Ундерстандинг тҳе Ҳеавенс: Тҳиртй cентуриэс оф астрономиcал идеас фром анcиэнт тҳинкинг то модерн cосмологй Кауфман, Сусан: . Спрингер, 2001 — 309–372-бет. ДОИ:10.1007/978-3-662-04441-4_7. ИСБН 3-540-63198-4. 
  5. ↑ Голдстеин 1978.
  6. ↑ Счиэфскй, М.Ж.. Стратегиэс оф Аргумент: Эссайс ин анcиэнт этҳиcс, эпистемологй, анд логиc Леэ, М.-К.: . Охфорд Университй Пресс, 2014 — 301–331-бет. 

Адабиёт

  • Бронштен В. А., Клавдий Птолемей, М., 1988