Ziyosfera

Purepecha

Пурепеча эркаклари балиқ овлаш тўрлари учун ип тўқимоқда, 1899-йил.

Пурепеча(Тараски)[1] (ўз номи — испанча: П’урҳéпеча[2], русча: пурепечапурепеча[3]), ҳинд номининг транслитерацияси), баъзан тараско (испанча: тарасcо) — Мексиканинг ҳинд халқи, Мичоакан штатининг шимоли-ғарбий минтақасида, асосан Уруапан ва Пацкуаро шаҳарлари яқинида яшайди. Изоляция қилинган Пурепеча тилида юз мингга яқин киши сўзлашади. Сўнгги пайтларда маҳаллий мактабларда тил ўқитишни ташкил этишга уринишлар бўлди[4].

Бу халқни қандай қилиб тўгʻри чақириш кераклиги ҳақида мунозаралар мавжуд. „Пурепеча“ бу уларнинг ўз номи, „тараско“ эса уларнинг тилидан олинган сўз бўлиб, „қайнота“ ёки „қайноға“ деган маънони англатади (испанлар бу халқнинг номини ўзларининг афсоналаридан олганлар). Қўшнилар ва азалий рақиблар, астеклар уларни „мичваке“ (Мичҳуàқуê „балиқчилар“) деб аташади, Мичоакан штатининг номи шу ердан келиб чиққан.

Пурепечаларнинг кўплаб эски, шу жумладан, Янги йил анъаналари мавжуд, уни феврал ойининг бошида, осмонда Орион буржи пайдо бўлган куни нишонлашади. Байрамда маҳаллий ва католик элементларни бир-бирига боғланиб кетган. Жамият 4 унсурни ҳурмат қилиш маросимининг бошланиши шарафига „янги олов“ (чижпири жимбани) ёқади. Пурепеча мессининг Муқаддас Иэроним байрами пурепеча тилида нишонланади.

Пурéпеча тақвими Астек тақвимига ўхшайди, чунки йил ҳар бири 20 кундан иборат 18 ойни (веинтенас) ва қўшимча 5 та байрамни ўз ичига олади. Янги йил одатда Орион юлдуз буржи пайдо бўлган куни нишонланади[5].

Паскуаро кўли қирғогʻидаги Пурепеча балиқчи (2005)

Тарихи

ХХ-аср бошларида археологлар пурепечани шахта қабрлари анъанаси билан аниқлаган. Кейинчалик тадқиқотлар шуни кўрсатдики, бу маданият Пурепеча келишидан анча олдин мавжуд бўлган ва ғарбий Мексика ерларида Тараско давлатини ташкил этганда вайрон қилинган.

Пурепеча халқи томонидан яратилган Тараско давлати Мезоамериканинг Колумбиягача бўлган асосий тараққиётидан бири эди. Давлатнинг пойтахти Цинсунсан шаҳри эди. Тараско меъморчилиги „Т“ ҳарфи шаклидаги поғонали пирамидалар қурилиши билан тавсифланади. Колумбгача бўлган Пурепеча ҳунармандлари минтақада ҳашаматли нарса ҳисобланган колибри патларидан фойдаланиб, пат мозаикасини ясаганлар. Астек империяси 1479-йилда шафқациз урушни ўз ичига олган такрорий уринишларга қарамай, Пурепечани бўйсундира олмади. Эҳтимол, бу Пурепечанинг металлга, айниқса мисга ишлов беришни пухта эгаллаганлиги ва ҳали ҳам бу санъатни йўқотмаганлиги билан боғлиқ бўлиши мумкин. Рақобатга қарамай, қўшни қадимги Мексика давлатлари Пурепеча билан савдо қилган: мис болталар алоҳида талабга эга эди.

Қирол Тангаухан 1525-йилда Астек империясининг испанлар томонидан босиб олинганини ва маҳаллий аҳолининг чечак эпидемияси туфайли камайиб кетганини билиб, ихтиёрий равишда испан тожининг вассали сифатида қасамёд қилади. Афсонага кўра, 16−17 ёшли малика Эрендира Пурепеча халқининг испанларга қарши қўзғолонига бошчилик қилган, Пурепеча эса душмандан қўлга олинган отларни қўлга ўргатишган ва улардан урушда фойдаланган.

1530-йилда Мексика губернатори Нунё Белтран де Гусман вилоятни талон-торож қилади ва Тангахуан ИИ ни қатл қилишни буюради, бу тартибсизлик ва зўравонликка сабаб бўлади.

1533-йилда испан қироли Мичоаканга судя ва эпископ Дон Васко де Кирогани тайинлади, у тартиб ўрнатди ва мустамлака маъмуриятини ташкил қилди.

Манбалар

  1. ↑ Cомисиóн Наcионал пара эл Десарролло де лос Пуэблос Индиос (2000): "Ленгуас индíгенас де Мéхиcо". Эн: ҳттп://cди.гоб.мх/индех.пҳп?ид_сеccион=660 (Wайбаcк Мачине сайтида 2019-09-15 санасида архивланган). Cонсултада эл 3 де новиэмбре де 2006
  2. ↑ Тараски // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
  3. ↑ „Пурéпеча пронунcиатион ин Спаниш“. Форво. 2020-йил 15-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-апрел.
  4. ↑ „Пурепеча пронунcиатион ин Руссиан“. Форво. 2020-йил 14-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-апрел.
  5. ↑ Қуинтанар Ҳиножоса, Беатриз. [www.мехиcодесcоноcидо.cом.мх Бревес] (унд) // Мéхиcо Десcоноcидо. — 2008. — 2 (т. 372). — С. 9.

Адабиётлар

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Purepecha" dan olindi