QWERTY

ҚWЕРТЙ – бу лотин тилидаги алифбо ҳарфларидан ташкил топган клавиатурадаги ҳарфларнинг тартиби.

Бу ном клавиатуранинг юқори чап тарафидаги дастлабки олтита ҳарф қаторидан келиб чиқган.

ҚWЕРТЙ клавиатураси Шолес & Глидден ёзув машинкасининг клавиатура дизайнига асосланган ва 1873-йилда Э.Ремингтон томонидан сотиб олинган. Бу турдаги клавиатура дизайни 1878-йилдан бошлаб машҳур бўлиб кетди.

Тарихи

ҚWЕРТЙ дизайни Висконсин штатининг Кеноша шаҳрида газета муҳаррири бўлиб ишлайдиган Чристопҳер Латҳам Шолес томонидан ишлаб чиқилган. 1867-йилда Шолес дўстлари Cарлос Глидден ва Самуэл W.Соуле ёрдамида дастлабки ёзув машинкаси клавиатураси дизайнига патент олади.

Шолес томонидан яратилган биринчи ёзув машинкасининг дизайни қуйидаги икки қаторли алифбо тартибида жойлаштирилган^[1]:

- 3 5 7 9 Н О П Қ Р С Т У В W Х Й З
2 4 6 8 . А Б C Д Э Ф Г Ҳ И Ж К Л М

Кейинги беш йил давомида Шолес ўз ихтиросини такомиллаштириш устида ишлади ва дастлабки кўринишини анчагина яхши ҳолатга келтирди. Бу ихтирога бевосита Жамес Денсморе ҳомийлик қилади ва унинг укаси ўқитувчи Амос Денсморе ўзининг биграм(ҳарф-белги жуфтлиги) устидаги олиб бораётган тадқиқотлари орқали ихтирога ўзининг ҳиссасини қўшган деган тахминлар мавжуд. Бошқалар эса, бу тартиб телеграф операторларининг дизайн ҳақидаги билдирган муносабатлари сабаб бўлган деб ўйлашади^[2]. 1868-йил ноябрда Шолес дастлабки дизайндаги икки қаторли тартибнинг ўрнига уч қаторли тартибни қўллайди. 1870-йил апрел ойида Шолес ҳозирги дизайнга анчагина яқин бўлган тўрт қаторли тартибни яратди. Қатор қуйидагича кўринишга эга бўлган:

2 3 4 5 6 7 8 9 -
А Э И . ? Й У О ,
Б C Д Ф Г Ҳ Ж К Л М
З Х W В Т С Р Қ П Н

1873-йилда Шолеснинг ҳомийси Жамес Денсморе Шолес & Глиден ёзув машинкасининг ихтиро патентини Э.Ремингтонга сотади. Клавиатура дизайнига Ремингтоннинг механиклари томонидан бир неча ой давомида янги ўзгартиришлар киритилади ва оммага тақдим этилади^[3]. Ўзгаришлардан сўнг клавиатура дизайни қуйидагича кўринишга эга бўлади:

2 3 4 5 6 7 8 9 - ,
Қ W Э . Т Й И У О П
З С Д Ф Г Ҳ Ж К Л М
А Х & C В Б Н ? ; Р

Замонавий клавиатура дизайни эса қуйидагича кўринишга эга:

1 2 3 4 5 6 7 8 9 0 - =
Қ W Э Р Т Й У И О П [ ] \
А С Д Ф Г Ҳ Ж К Л ; '
З Х C В Б Н М , . /

ҚWЕРТЙ дизайни 1878-йилда Ремингтон томонидан сотиб олингандан сўнг оммалашиб кетади, бунга сабаб эса, А тугмачасининг ёнидаги ҳарфларни катта ёки кичик ҳарфга ўзгартирувчи (Шифт) белгисининг қўлланилгани эди. Бу дизайннинг машҳур бўлишига яна бир сабаб, ҚWЕРТЙ клавиатурасидаги тез-тез ишлатиладиган ҳарфларнинг комбинациясини бир-биридан узоқроқ жойлаштириш орқали ички тўқнашув эҳтимолини камайтирганлиги деб қаралади^[4].

Ҳозирги ва эски дизайн ўртасидаги тафовут

Шолеснинг 1878-йилдаги патентида тасвирланган ҚWЕРТЙ дизайни ҳозирги тартибдан бироз фарқ қилади, агарда 0 ва 1 рақамлари бўлмаган тақдирда, қолган рақамларнинг жойлашуви ҳозирги дизайн билан деярли бир хил. Бундан ташқари М ва Н ҳарфларининг жойлашуви ҳам ҳозирги дизайндан бироз фарқ қилади^[5]. Дизайнни соддалаштириш ва ишлаб чиқариш, техник хизмат кўрсатиш харажатларни камайтириш мақсадида 0 ва 1 рақамлари қўйилмайди. Чунки, 1 рақамини И ҳарфи, 0 рақамини эса О ҳарфи орқали ёзиш ҳам мумкин бўлган^[6]. Ёзув машинкалари тарихида 0 рақами 1970-йиллардан бошлаб клавиатурага қўйила бошлаган^[7].

Афзалликлари

Ёзиш пайтида қўлларни алмаштириш клавиатурада ишлашнинг муҳим амалларидан бири ҳисобланади. Бир қўл ҳарфни тераётган бўлса, иккинчи қўл кейинги ҳарфни ёзишга тайёрланишига имкон бўлади, бу эса жараённи самаралироқ қилади. ҚWЕРТЙ тартибида ўнг қўлдан кўра чап қўлдан фойдаланиб кўпроқ сўзларни ёзиш мумкин. Аслида, минглаб инглизча сўзларни фақат чап қўл билан ёзиш мумкин, фақат ўнг қўлдан фойдаланиб бир неча юз сўзни киритиш мумкин^[8]. Инглиз тилида тез-тез учрайдиган учта ҳарф Э Т А, чап қўл билан ёзилади. Бундан ташқари чап қўл билан кўплаб белгиларни ҳам киритиш мумкин. Бу чап қўл билан ишлайдиганлар учун қулай, лекин ўнг қўлдан кўпроқ фойдаланадиганлар учун бир қанча ноқулайликлар пайдо қилади. Кўпчилик тадқиқотчиларнинг фикрича ҚWЕРТЙ дизайни ёзишни секинлаштириш учун мўлжалланган деб ўйлашадилар^[9], аслида эса бу дизайн ёзишни тезлаштириш учун шундай ишлаб чиқилган. Бундан ташқари ҳарфларни бир-биридан узоқлаштириш туфайли териш тезлиги ошади, чунки бу тартибда икки қўлга ҳам тенг вазифа тушади^[10]^[11].

Клавиатурадаги ўзгаришлар

Телетйпе каби биринчи компютер компаниялари турли хил вазифага эга бўлган белгиларни клавиатурага кирита бошладилар, мисол учун чиқиш(ЭСC) тугмаси каби.

АҚШда ишлатиладиган ҚWЕРТЙ клавиатурасини жойлаштириш тартиби

Кейинчалик клавиатурага функсионал белгилар хам қўшилди. 1980-йилда Wиндоwс-ни стандартлаштиргандан сўнг ўнгдаги расмдаги каби тартибда клавиатура ишлаб чиқариладиган бўлди. Ушбу тартибда ўнгда алоҳида рақамли клавиатура, юқори қисмда 12 та функсионал белги, марказда Инсерт, Делете, Ҳоме, Энд, Паге Уп ва Паге Доwн тугмалари, унинг пастида эса Т шаклидаги курсор ўқлари мавжуд^[12].

Алтернативлар

Кўп йиллар давомида ҚWЕРТЙ-га алтернатив бир нечта клавиатура дизайнлари ишлаб чиқилган бўлиб, уларнинг дизайнерлари ва клавиатура фойдаланувчилари буни янада самаралироқ деб даъво қилишди^[13]. Аммо баъзи тадқиқотлар шуни кўрсатдики, баъзи дизайнларда ҳарфларни тезроқ теришга имкон беради^[14], бироқ бошқа бир қанча тадқиқотларда бу ўз исобтини топмади. Бундан ташқари бошқа дизайнларда устида ўтказилган кўплаб синовлар Аугуст Дворак тадқиқотлари каби сохталаштирилгани маълум бўлди. Иқтисодчи Стан Лиэбоwитз ва Стивен Марголисларнинг фикрича, тадқиқотларнинг самаралироқ бўлишидан қатъий назар бу тадқиқотлар бефойда эди^[15].

Бундай алтернатив дизайнлардан фақат Дворак клавиатураси таниқлироқ, бошқа алтернатив Колемак эса қисман ҚWЕРТЙ-га асосланган ва баъзи тадқиқотчилар буни ҚWЕРТЙ-дан кўра ўрганиш осонроқ деб ўйлашади^[16]. Кўпгина замонавий копмютер операцион тизимлари ушбу ва бошқа алтернативларни махсус режим созламалари орқали қўллаб қувватлайди.

Мобил телефонлар учун ҚWЕРТЙ клавитураси

Мобил телефонларда ҚWЕРТЙ клавиатурасининг комбинацияси битта тугмага иккита ҳарф бириктирилиши орқали қўлланади. Бунда „Қ“ ва „W“ ҳарфи бир тугмага бириктирилган бўлади ва фойдаланувчи „Қ“ ни киритиши учун бир марта „W“ ни ёзиш учун эса икки марта тугмани босиши керак. Бу услубда тугмалар сони камаяши билан бирга уларнинг жойи ҳам камаяди. Бу мобил телефонлар учун фойдалидир^[17].

Манбалар

Фойдаланилган адабиётлар

Ҳаволалар

[1] ҳттпс://wорлдwиде.эспаcенет.cом/техтдоc?ДБ=ЭПОДОC&ИДХ=УС79868^{[сайт ишламайди]}

[2] ҳттпс://дои.орг/10.14989%2Ф139379

[3] ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20230309183000/ҳттпс://боокс.гоогле.cом/боокс?ид=тесАМггМКоМC&пг=ПА8

[4] ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/1805621

[5] ҳттпс://wорлдwиде.эспаcенет.cом/техтдоc?ДБ=ЭПОДОC&ИДХ=УС207559^{[сайт ишламайди]}

[6] ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/эарлйҳисторйтйп00wеллгоог

[7] ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20080827184348/ҳттп://www.мрмартинwеб.cом/тйпе.ҳтм#оливетти

[8] ҳттп://дисcовермагазине.cом/1997/апр/тҳеcурсеофқwертй1099/

[9] ҳттп://www.страигҳтдопе.cом/cолумнс/реад/221/wас-тҳе-қwертй-кейбоард-пурпоселй-десигнед-то-слоw-тйписц

[10] „архив нусхаси“. 2010-йил 28-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 8-апрел.

[11] ҳттп://тйпематрих.cом/2030/wҳй.пҳп

[12] ҳттпс://www.нcби.нлм.ниҳ.гов/пмc/артиcлес/ПМC7965893

[13] ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/буллйфорбронтоса00степ/паге/59

[14] ҳттпс://эн.wикипедиа.орг/wики/ҚWЕРТЙ#cите_ноте-57

[15] ҳттпс://эн.wикипедиа.орг/wики/ҚWЕРТЙ#cите_ноте-фабле-58

[16] ҳттпс://эн.wикипедиа.орг/wики/ҚWЕРТЙ#cите_ноте-cолемак-cарпалх-59

[17] ҳттп://www.гсмарена.cом/глоссарй.пҳп3?терм=ҳалф-қwертй-кейбоард

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]