Ziyosfera

Oʻlim

(Qazodan yoʻnaltirildi)
Куолеман пуутарҳа, Ҳуго Симберг (1906-йил)
Одам бош чаноғи ўлим рамзи сифатида кенг ишлатилади.

Ўлим (вафот, қазо, ажал) — тирик организм фаолиятини тутиб турувчи барча биологик функсияларнинг тўхтатиши. Ўлимга олиб келувчи феноменлар сирасига кексайиш, йиртқичлик, очлик, касаллик, худкушлик, қотиллик, бахциз ҳодиса, жароҳат кабилар киради[1]. Ўлимдан кейин организмлар чирий бошлайди.

Ўлим — организм ҳаёт фаолиятининг бутунлай тўхташи, ортга қайтмас жараён. Энг содда ҳайвонларнинг табиий ўлими уларнинг бўлинишидан иборат, бунда бир индивид ўлса, ўрнида иккита янги индивид ҳосил бўлади. Одам ва иссиқ қонли ҳайвонлар ўлими даставвал нафас олиш ва қон айланишининг тўхташига боғлиқ. Ўлим организмнинг қариши натижасида табиий равишда ёки касаллик туфайли тўсатдан, барвақт юз бериши мумкин. Турларига кўра клиник ва биологик ўлим фарқланади. Клиник ўлимда организм ҳаёт фаолиятини баъзи ҳолларда тиклаш ва уни жонлантириш мумкин. У ўртача 2—6 минут давом этади, шундан кейин, биологик ўлим юз беради. Ўлим сабаблари ва механизмини танатология фани ўрганади.

Одам жамиятларида ўлим табиати минг йиллар давомида муҳим диний ва фалсафий мавзулар марказида бўлиб келган. Бу мавзуларга оид тирилиш (иброҳимий динларга оид), реинкарнация (дҳармик динларга оид), онг ўчиши (атеизм билан боғланади) каби ғоялар мавжуд[2].

Одамлар ва айрим бошқа юқори ҳайвонларда ўлимга жавобан ўлган индивидга (марҳумга) яқин бошқа индивидлар мотам туйғуси ва ҳиссий азобланиш кечиришади[3]. Ўлган киши хотирасига одамлар аза маросимини ўтказилади. Ўлган одамнинг физик қолдиқлари жасад ёки мурда дейилиб, марҳум ёки унга яқин шахсларнинг урф-одатларига кўра дафн этилиши, куйдирилиши, мумиёланиши ёки бошқа усуллар билан дафн этилиши мумкин. Бу амаллар шунингдек санитария мақсадида қилинади.

Одамлар орасида ўлимга олиб келувчи энг кенг тарқалган сабабларга (камайиш тартибида) юрак ишемияси, инсулт ва бошқа сереброваскулар касалликлар, қуйи нафас йўллари инфексияси киради[4].

Тиббий амалиётдаги муаммолари

Мия ўлимини қўллаб-қувватлаш ёки унга қарши бахслашишдан ташқари, ушбу категориявий таърифда бошқа муаммо мавжуд: тиббий амалиётда унинг қўлланилиши ўзгарувчанлиги. 1995-йилда Америка неврология академияси (ААН) неврологик ўлимни аниқлаш учун тиббий стандарт бўлган мезонларни белгилади. Ўша пайтда бутун миянинг „ўзгармас тўхташи“ ни аниқлаш учун учта клиник хусусиятларга эга бўлиш керак эди, шу жумладан аниқ этиология билан кома, нафас олиш тўхташи ва миянинг бошоқ рефлекслари йўқлиги ҳисобга олинган[5]. Ушбу мезонлар яна янгиланган, энг сўнгги йил 2010-йилда, аммо касалхоналар ва тиббий мутахассисликлар бўйича жиддий фарқлар мавжуд[5].

Сабаблари

Ривожланаётган мамлакатларда одамлар ўлимининг асосий сабаби юқумли касалликлар. Ривожланган мамлакатлар атеросклероз (юрак касаллиги ва инсулт), саратон ва семизлик ва қарилик билан боғлиқ бошқа касалликлар асосий сабаблар ҳисобланади. Ҳақиқатдан ҳам ривожланган мамлакатларда ўлимнинг энг катта ягона сабаблари биологик қарилик[6], бу эса қарилик билан боғлиқ касалликлар деб номланган турли хил компликаларга олиб келади. Ушбу ҳолатлар гомеостазнинг йўқолишига олиб келади, бу юракни тўхтатишга олиб келади, оксигенд ва озуқа таъминотини йўқотишга олиб келади. Миянинг ва бошқа тўқималар қайта тикланмайдиган бузилишига олиб келади. Дунё бўйлаб ҳар куни ўлганларнинг тахминан 150 минг одамнинг учдан икки қисми ёши билан боғлиқ сабабларга кўра ўлади. Саноат ривожланган мамлакатларда бу нисбат анча юқори ва 90% га яқинлашади. Тиббий жиҳатдан яхшилаш билан ўлим бошқариш мумкин бўлган ҳолатга айланди. Ривожланаётган мамлакатларда соғлиқни сақлашнинг ёмонлиги ва замонавий тиббиёт технологияси эга бўлмаганлиги туфайли юқумли касалликлар туфайли ўлимлар ривожланган мамлакатлар қараганда кўпроқ бўлади. Бундай касалликлардан бири — 2015-йилда 1,8 миллион кишини ўлдирган бактериал касаллик туберкулоз[7]. Малария ҳар йили 400-900 миллион кишига иссиқлик ва 1-3 миллион киши ўлимга сабаб бўлади[8]. Африкада ОИТС туфайли ўлганларнинг сони 2025 йилга келиб 90-100 миллионга етиши мумкин[9][10]. БМТнинг озиқ-овқат ҳуқуқи бўйича махсус мухбири Жан Зиэглернинг сўзларига кўра, 2000 март 2008-йилларда овқат етишмовчилиги туфайли ўлимлар 2006-йилда умумий ўлимларнинг 58 фоизини ташкил этди. Зиэглернинг айтишича, бутун дунё бўйлаб тахминан 62 миллион киши барча сабаблардан ва ўлимлардан вафот этди, 36 миллиондан ортиқ киши микроқурувчиларнинг камлиги туфайли очлик ёки касалликлардан вафот этган[11].

Манбалар

  1. ↑ Зиммерман, Леда „Муст алл органисмс аге анд диэ?“. Массачусетц Институте оф Течнологй Счоол оф Энгинеэринг (19-октабр 2010-йил). 2010-йил 1-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-феврал 2012-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2010-11-01 санасида архивланган)
  2. ↑ Ҳандбоок то тҳе Афтерлифе ретриэвед 12-апрел 2012-йил
  3. ↑ „Мелинда Смитҳ, Ж. С. (2012, Жануарй). Cопинг wитҳ Гриэф анд Лосс“. Ҳелпгуиде.орг. 2012-йил 10-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 9-декабр. (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-03-10 санасида архивланган)
  4. ↑ Тҳе топ 10 cаусес оф деатҳ упдатед Жуне 2011, ретриэвед 16-октабр 2012-йил
  5. ↑ 5,0 5,1 Бернат, Жамес Л. (Марч 2013). "Cонтроверсиэс ин дефининг анд детермининг деатҳ ин cритиcал cаре". Натуре Ревиэwс Неурологй 9 (3): 164–173. дои:10.1038/нрнеурол.2013.12. ИССН 1759-4766. ПМИД 23419370. 
  6. ↑ Аубрей Д.Н.Ж, де Грей (2007). "Лифе Спан Эхтенсион Ресеарч анд Публиc Дебате: Соcиэтал Cонсидератионс". Студиэс ин Этҳиcс, Лаw, анд Течнологй 1 (1, Артиcле 5). дои:10.2202/1941-6008.1011. ИССН 1941-6008. Арчивед фром тҳе оригинал он 13 Оcтобер 2016. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20161013163622/ҳттп://www.сенс.орг/филес/пдф/ЭНҲАНCЕ-ПП.пдф. Қаралди: 20 Марч 2009. "роугҳлй 150,000 деатҳс тҳат оccур эач дай аcросс тҳе глобе" Ўлим]]
  7. ↑ „Туберcулосис Фаcт шеэт Н°104 – Глобал анд регионал инcиденcе“. WҲО (2006-йил 1-март). 2013-йил 30-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 6-октябр.
  8. ↑ Чрис Тҳомас, Глобал Ҳеалтҳ/Ҳеалтҳ Инфеcтиоус Дисеасес анд Нутритион. „УСАИД'с Малариа Програмс“. Усаид.гов (2009-йил 2-июн). 2004-йил 26-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 19-сентябр.
  9. ↑ „Аидс cоулд килл 90 миллион Африcанс, сайс УН“. Тҳе Гуардиан (2005-йил 4-март). 2013-йил 29-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 23-май.
  10. ↑ Леонард, Террй. „АИДС Толл Май Реач 100 Миллион ин Африcа“. Тҳе Wашингтон Пост (2006-йил 4-июн). 2013-йил 17-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 26-декабр.
  11. ↑ Жеан Зиэглер, Л’Эмпире де ла ҳонте, Фаярд, 2007 ИСБН 978-2-253-12115-2 п. 130.[ойдинлаштирилсин]

Ҳаволалар

Викииқтибосда Ўлимга тегишли иқтибослар мавжуд.
Викиомборда „Ўлим“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. 


"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/O%CA%BBlim" dan olindi