Qian Chjongshu

Қиан Чжонгшу (хитойча трад. 錢鍾書, пинйин Қиан Зҳонгшу; 1910-йил 21 ноябр – 1998-йил 19 декабр) – ёзувчи ва маданият танқидчиси, полиглот эди. Замонавий Европа адабиётининг кўплаб вакилларидан бири саналган „Қамал қилинган қал’а“ (1947) сатирик романининг муаллифи.

Қиан Чжонгшу
Асл исми	钱锺书
Таваллуди	21-ноябр 1910 Қин империяси Уси шаҳри
Вафоти	18-декабр 1998 Пекин, ХХР
Касби	адиб, таржимон
Фуқаролиги	ХХР

Таржимаи ҳол

Вухида, анъанавий конфуций оиласида туғилган. Унинг отаси Цян Жибо (хитойча савдо. 钱基博, хíан Жибó, пинйин Қиáн Жīбó), классик адабиёт бўйича мутахассис ва машҳур хаттот, императорлик имтиҳонлари даражасига эга, ўқитувчи эди. Қианнинг асл исми Янгхиан (хитойча йǎнг, пинйин Йǎнг Хиāн) эди. Бир ёшга тўлганда, хитойлик анъанага кўра, боланинг олдига маълум миқдордаги нарсалар қўйилади, улар ундан кейинги исмни берадиган нарсаларни „ушлаб олишлари“ керак. Гўё ўзининг келажакдаги тақдирини олдиндан белгилаб қўйгандек, Қиан китобни „танлайди“, бунинг учун у „Севгили китоблар“ деган маънони англатувчи Чжунгшу (йǒнгшу) номини олди.

1920-йилда, 10 ёшида, Қиан Зҳонгшу Донглин бошланғич мактабида ўқишни бошлади. 14 ёшидан бошлаб у Сучжоу шаҳридаги инглиз тилидаги миссионерлик мактабида ўқиди, у ёпилгандан сўнг ўз ватанига қайтиб, ўрта таълимни шу ерда тамомлашга мажбур бўлди. Ёзувчилар оиласида туғилган ва болалигидан каноник матнларга кўра ўқиган Қиан ўрта мактабда хитой, инглиз тилларида кучли эди, лекин математика ва табиий фанлар бўйича бошқа талабалардан кам эди.

1929-йилда Қиан Зҳонгшу Цингҳуа университетига кириш имтиҳонларини топширди. Хитой ва инглиз тилларини аъло даражада ўтказиб, математикадан атиги 15 балл олди. Бироқ, истисно тариқасида, махсус ректор қарори билан чет тиллар факултетига ўқишга қабул қилинди. Ёрқин қобилиятларини намоён этган бўлажак ёзувчи тез орада алоҳида талаба сифатида ажралиб турди. 1932-йилда Чжунгшу истеъдодли қиз Янг Жианг билан танишди ва кейинги-йили ёшлар ўзларининг унаштирилганликларини эълон қилишди. 33-йилда университетни тугатгандан сўнг Шанхай университетида профессор бўлиб ишлайди. 1937-йилда Қиан Чжонгшу бўлали бўлди.

Оксфорд ва Париж университетларидан кейин, истисно тариқасида, 28 ёшида (1938) Цингхуа профессори унвонини олди. 1939-йилда профессор Хунан провинсиясига, Педагогика университетига инглиз тили факултети декани сифатида кетди. У ерда икки-йил қолгач, Шанхайга қайтади. Узоқ давом этган жанговар ҳаракатлар ва истиқбол йўқлигидан тушкунликка тушган Қиан Чжунгшу классик услубда қисқа қўшиқлар ёзиш билан шуғулланади. Тез орада ёзувчининг „Ҳаёт соҳалари ҳақида эслатмалар“ (1941,写在人生边上) номли иншолар тўплами, ҳикоялар ва романлар, кейинчалик улар „Одамлар, ҳайвонлар, руҳлар“ тўпламини ташкил этади. " (1946, 人兽鬼), „Шеърият санъати тўғрисида“ (1948,谈艺录) номли танқидий асар.

1944-йилда ёзувчининг бошида роман ёзиш ғояси пайдо бўлди ва икки-йилдан сўнг „Қамалда қолган қал’а“ (Вей Ченг чàн) романи „Литерарй Ренаиссанcе“ урушдан кейинги йирик журнали саҳифаларида пайдо бўлди. Китоб Хитой ёшлари орасида мисли кўрилмаган муваффақиятга эришди, у „адабиётнинг гуллаган даври“, „бесцеллер“ деб номланди, шунинг учун 1947-йилда Шанхайнинг „Морнинг Лигҳт“ нашриёти романни алоҳида китоб сифатида нашр этди ва яна 6-йилдан кейин унинг қўшимча нашрлари. 1949-йилда китобнинг учинчи нашри чоп этилди. 1953-1957-йилларда унинг бир қанча илмий ишлари нашр этилди. Отасининг оғир касаллигини билиб, Қиан ота-онасини кўриш учун Хубейга қайтади. У ғамгин тасаввурга эга бўлиб, йўлда бешта тўртталик „Хубейга йўл“ ёзади. Худди шу-йили ёзувчининг отаси вафот этади.

ХХР ташкил этилгандан сўнг Цян „Миллий биринчи даражали профессор“ сифатида аккредитация қилинган. Цингҳуанинг технологик профилга йўналтирилиши билан у Пекин университетида дарс берди.

50-йилларнинг охирларида Юан Шибо бошчилигидаги гуруҳ таркибида Қиан Гуанхуа билан биргаликда Қиан Зҳонгшу Мао Зедонг асарларини инглиз тилига таржима қилди, аммо уларнинг ишлари Буюк Хитой маданий инқилоби туфайли тўхтатилди, бу эса Қианга оқим олиб келди. асарларида ҳокимиятга ҳурмацизлик билан муносабатда бўлганликда айбланган. 1969-йилда, 17-ноябрда ёзувчи дастлабки гуруҳ таркибида Хенан провинциясининг Лошан шаҳридаги „7-май кадрлар мактаби“ га борди, у ерда бир-йил ўтгач, унинг рафиқаси унинг олдига келди.

Бутун Қиан оиласи (ота, онаси ва қизи Қиан Юан (хитой) рус) таъқиблардан омон қолишди, аммо куёв ўз жонига қасд қилди.

1972-йил март ойида иккинчи сафарбар қилинган гуруҳ таркибида Қиан Зҳонгшу ва Янг Жианг Пекинга қайтишди.

1976-йилда унинг Мао сўзлари таржимаси нашр этилди. 1979-йил апрелдан майгача Қиан Зҳонгшу Колумбия университетига ва Калифорния университетига ташриф буюрган Америкага Хитой делегацияси таркибига кирди. Ўша-йилдан 1988-йилгача унинг „旧文四篇“ (1979, Жиу Wен Си Пиан), „诗可以怨“ (1980, Ши Ке Йи Юан), „管锥编“ (1960-1970 Гуан) каби асарлари бор. Чжуй Биан), „也是集“ (Е Ши Жи), „七缀集“ (1984, Қи Чжуй Жи), „模糊的铜镜“ (1988, Мо Ху Де Тонг Жинг).

1978–1980-йилларда. Италия, АҚШ ва Японияга ташриф буюради.

1983-йилда ректор ўринбосари сифатида ёзувчи адабиёт бўйича икки томонлама Хитой-Америка мунозараларида қатнашди. 1989-йил олти жилдлик тўпламнинг нашр этилиши билан нишонланди. Унинг антик адабиётга оид фундаментал асари (зҳ: зҳīнгīйīн) ХР-йилларида яратилган, муаллифга жаҳон шуҳратини келтиради. „Қамал остидаги қал’а“ романи 1990-йил телесериалига асос бўлди.

Муаллиф реклама ва сиёсатдан узоқлашишни афзал кўрган. У 1991-йилда ўттиз олти кишидан биринчи бўлиб, „Асрнинг машҳур одамлари“ га чиқишни хушмуомалалик билан рад этди.

1994-йилда касалхонага ётқизилди. 1998-йил 19-декабр куни соат 7:38 да Пекинда, Қиан Чжунгшу касалликдан вафот этди, 1997-йилда саратон касаллигидан вафот этган қизидан бор-йўғи бир-йил умр кўрди. Хитой Халқ Республикаси Раиси Цзян Сземин қўнғироқ қилиб, чуқур ҳамдардлик билдирди. Эртаси куни Синхуа ахборот агентлиги уни „ўлмас“ деб эълон қилди.

Янг Жианг ўзининг Чжунгшу ва қизи билан бўлган ҳаётини ўзининг „Учликимиз“ лíнгжēнг ва „Кадрлар мактабининг олтита ҳикояси“ (хàнгҳíнìнì) хотираларида тасвирлайди. 2011-йил 17 июлда у 100 ёшга тўлди.