Qoʻshbegi
Бухоро қўшбеги (Бухоро қўшбеги) (ўзбекча: Бухоро қўшбегиси, Қўшбеги[1]) — 1756—1920-йилларда Бухоро амирлигида ўзбек манғитлар сулоласи ҳукмронлиги даврида давлат ишларини бошқарган вазир ва олий мансабдор шахс унвонига мос келадиган унвон.
| {{{лавозим}}} | |
|---|---|
|
| |
| Қароргоҳ | Арк |
„Қўшбеги“ сўзи туркий тилдан сўзма-сўз таржима қилганда штаб, қароргоҳ бошлиғи деган манони англатади[2].
Бухоро амирлигидаги унвон
Бухоро амирлигида икки қўшбеги, Қўшбеги боло (Олий қўшбеги) ва Қўшбеги поён (Қуйи қўшбеги) ишлаган ва улар давлатнинг ижро этувчи ҳокимиятига эга бўлган. Бу икки мансаб фавқулодда вазиятларда ёки мамлакатдаги урушлар пайтида бирлаштирилиб, Қулли қўшбеги (барча қўшбеги) лавозими ўрнатилди[3][4].
Айрим тарихчилар Қулли қўшбегива олий қўшбеги ўринларини нотўғри аниқлаганлар, улар ўртасида ҳеч қандай фарқ кўрмаганлар[5].
Қўшбеги боло— Олий қўшбеги
Амирлик пойтахтидаги олий маъмурий ҳокимият мамлакатнинг биринчи мартабали вакили ва Бухоро шаҳрида бўлмаган даврида амир ўринбосари бўлган қўшбегига тегишли эди. Дарҳақиқат, қўшбеги нафақат пойтахт бошлиғи, балки ўзига хос бош вазир ёки шарқ тили билан айтганда, бош вазир ҳам бўлган. У амирликнинг барча маъмурий ва хўжалик ишларини бошқарган. Қўшбеги Бухоро вилоятини ҳам бошқарган. Шу билан бирга, барча бекларнинг беклари — амирлик ҳудудлари[6] ҳам унга тобе эди. Барча амалдорларни у тайинлаган, фақат олий мансабдор шахсларни амирнинг ўзи тайинлаган[7].
Амир номига келган барча хабарлар, сўровлар қўшбеги идорасига ўтказилди. Марказий ҳукуматдан буйруқ ва кўрсатмалар идорадан келарди. Қўшбегисиз бирорта ҳам иш амир назарига тушмади. Қўшбеги амирга амирликдаги аҳвол ҳақида шахсан ҳисобот берди[8].
Кундалик ҳаётда уни Қўшбеги боло (Олий қўшбеги) деб аташган, чунки у Бухоронинг баланд тепаликда жойлашган қўрғони — Аркда яшаб, ишлаган[9][10]. Амир пойтахтни тарк этгач, қўшбеги амир ноиби сифатида ҳеч қандай шароитда Аркни тарк этишга ҳақли эмас эди.
Қўшбеги поён — Қуйи қўшбеги
Амирликда қўшбегидан кейин иккинчи энг муҳим шахс кундалик ҳаётда қўшбеги поён (Қуйи қўшбеги) бўлган, уни Закятчи Калян — Закотнинг олий йиғувчиси ёки бош закётчи деб ҳам аташган. У Девонбеги[11][12][13] унвони билан тақдирланган. Қўшбеги поён амирликнинг марказий молиявий қисмига, асосан, солиқ — закот ва зарбхонага раҳбарлик қилган. Барча вилоят закотчилари унга итоат қилганлар.
Қўшбеги поён ўз идораси билан Арк этагида жойлашган ҳовлида жойлашган бўлиб, шунинг учун уни қуйи қўшбеги деб аташган. Олий қўшбеги бўлмаган тақдирда, унинг ўрнини эгаллаган ва мамлакатни тарк этаётганда ёки амир оғир касал бўлганида иккала қўшбеги ҳам ҳукуматга кирган[14].
Қулли қўшбеги — ҳамма нарсанинг қўшбеги
Урушлар ва фавқулодда вазиятларда амирликда қулли қўшбеги (барча қўшбеги) лавозими ташкил этилган. Қули қўшбегига юкланган вазифалар олий қўшбегилардан фарқ қилар эди, чунки у Қуйи қўшбеги функсияларини ҳам бажарган. Масалан, Муҳаммадбий (1870 — 1889), Остонақулбий (1889 — 1910) ва Насруллабий (1910 — 1917) каби Қулли Қўшбегилар даври ташқи хавф ва халқ ғалаёнлари туфайли амирликда кескинлик билан характерланади.
Бухоро қўшбеглари[манба керак]
| № | Қўшбеги | Ҳаёт йиллари | Ишлаган йиллар | Эслатма |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Абдулла-бий | 1723 | 1702—1710/1711 | |
| 2 | Тўрақулибий | 1670—1711 | 1710/1711-—1711 | |
| 3 | Жавшон | 1680—1711 | 1711—1711 | |
| 4 | Абдулла-бий | 1723 | 1711—1716 | Иккинчи марта тайинланган |
| 5 | Султон бий | 1723 | 1716—1723[15] | |
| 6 | Муҳаммад Давлат | 1712—1785 | 1756—1785 | Бухоро амирлигининг биринчи қўшбеги |
| 7 | Уткур-бий | 1743—1812 | 1790—1812 | |
| 8 | Муҳаммад Ҳаким-бий | 1769—1840 | 1812—1837 | |
| 9 | Раҳмонберди туркман | 1837 | ||
| 10 | Азиз | 1860 | 1860 | |
| 11 | Муҳаммад Ёқуб-бий | 1860—1870 | ||
| 12 | Муҳаммад-бий | 1808—1889 | 1870—1889 | |
| 13 | Остонқул-бий | 1860—1923 | 1889—1910 | |
| 14 | Насрулла қўшбеги | 1860—1918 | 1910—1917 | |
| 15 | Низомаддин Урганжи | 1871—1921 | 1917—1920 | Бухоро амирлигининг охирги қўшбеги |
Манбалар
- ↑ „[[Национальная Энциклопедия Узбекистана]], буква "Қ" стр.452 на узбекском языке“. 2022-йил 3-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 24-апрел.
- ↑ Бартолд В. В. Сочинения. Том 2. Част 2. Москва: Издателство „Наука“. Главная редаксия восточной литератури, 1964
- ↑ [[Националная Энсиклопедия Узбекистана]], буква „Қ“ стр.452 на узбекском язике. Дата обращэния: 24 апреля 2022. Архивировано 3 февраля 2022 года.
- ↑ „Введение к «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Академия. 2009“. 2020-йил 6-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 1-август.
- ↑ Маджлисов А. Аграрниэ отношения в Восточной Бухаре в ХИХ — начале ХХ века. Душанбе-Алма-Ата, 1967, С. 31—41
- ↑ Тревер К. В., Якубовский А.Ю., Воронес М. Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947.
- ↑ „Управление Бухарским эмиратом в конце ХІХ — начале ХХ вв.“. 2015-йил 18-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 1-август.
- ↑ „Фонд «Канцелярии кушбеги эмира Бухарского» — Источник изучения истории крестьянского движения в Бухарском эмирате“. 2018-йил 22-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 1-август.
- ↑ „Введение к «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Академия. 2009“. 2020-йил 6-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 1-август.
- ↑ „Комментарии к тексту «Тарих-и Салими» (Источник по истории Бухарского эмирата). Мирза Салимбек. Ташкент. Академия. 2009“. 2018-йил 14-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 1-август.
- ↑ В сентралном правителстве диванбеги являлся високой персоной, второй после кушбеги
- ↑ А. А. Семенов. Очерк устройства административного управления Бухарского ханства позднейшего времени. / Труди АН Тадж. ССР. Институт истории, археологии и этнографии. Вип. 2, Сталинабад, 1954, стр. 57, 61;
- ↑ М. А. Абдураимов. Очерки аграрних отношений в Бухарском ханстве. Ташкент, 1966, стр. 72-73
- ↑ Материали по истории таджиков и узбеков Средней Азии. Издателство АН Таджикской ССР. 1954
- ↑ Доклади Националной академии наук Республики Казахстан. УДК 930.2. Ж. М. Тулибаэва. „Таварих-и авваил ва аввахир“ как источник по истории казахов ХВИИИ — первой половини ХИХ вв.
Адабиётлар
- Воҳидов Ш.. Қўқон хонлиги ва бухоро амирлигида унвон ва мансаблар, Т., 1996.
- Националная энсиклопедия Узбекистана (узб.). — Ташкент, 2000—2005.
- Мирза Салимбек: Тарих-и Салими (Источник по истории Бухарского эмирата). Ташкент. Академия. 2009.
- Бухарский трактат о чинах и званиях и об обязанностях их носителей их в средневековой Бухаре // Совецкоэ востоковедениэ, Том В. М.-Л. 1948
- Абдалазим Сами: Таърих-и Салатин-и Мангития (Историю мангицких государей). Москва. 1962.
- Ахмад Дониш. История мангицкой династии. Душанбе. Дониш. 1967
- Тревер К. В., Якубовский А.Ю., Воронес М. Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. — 517 с.
| Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
| Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |