Qora dengiz

Қора денгиз
Координаталари	44°Н 35°Э
Энг катта узунлиги	1 175 км
Юзаси	436 402 км2
Энг катта чуқурлиги	2 206 м
Сув ҳажми	547 000 км3

Қора денгиз (лотинча: Понтус Эухинус; инглизча: Блаcк Сеа; украинча: Чорне море; русча: Чёрное море; туркча: Карадениз) — Атлантика океанининг материклараро денгизи, Европа билан Кичик Осиё ярим орол оралиғида жойлашган. Керч бўғози орқали Азов, Босфор бўғози орқали Мармар, Дарданелл бўғози орқали Эгей ва Ўрта денгизлари билан туташган. Россия, Украина, Молдова, Грузия, Туркия, Болгария ва Руминия қирғоқларини ювиб туради. Майдони 422 минг км². Денгиз ғарбдан шарққа 1130 км, шимолидан жанубга 260 км гача чўзилган. Энг чуқур жойи 2210 м. Қирғоқларининг умумий уз. 4090 км, кам парчаланган. Ғарбий ва шимоли-ғарбий қирғоқлари паст, шарқи ва жанубий да Катта ва Кичик Кавказ ҳамда Понтия тоғлари денгизга тик тушган. Қрим ярим оралнинг жанубий соҳили тоғли. Орол кам. Йирик қўлтиқлари: Каркинит, Каламит ва Феодосия. Қора денгизга Дунай, Днестр, Ингури, Риони, Чорух, Сакар ва бошқа дарёлар қуйилади.

Қора денгиз туби геологик жиҳатдан бир хил эмас. Шимоли-ғарбий қисми материк саёзлигидан иборат. Чуқур чўкмалари Алп бурмаланиши натижасида ҳосил бўлган. Шарқий қирғоқлардаги материк ён бағирларида ёриқ ва канъонлар учрайди. Айрим сув ости тоғлари 400 м баландликкача кўтарилиб туради. Денгизнинг чуқур ботиқлари ҳозирги ҳам чўкмоқда.

Қора денгизнинг шимолий қисми мўтадил зонада жойлашганлиги учун қиши илиқ, ёзи эса иссиқ, жанубий қисми субтропик ва ўрта денгизбўйи субтропик иқлим зонасида бўлиб, энг иссиқ ва совуқ ойларнинг трасида фарқ кам. Қишда денгизнинг шимоли-ғарбий қисми қуруқликдан эсадиган шамоллар таъсирида совуқроқ. Бу ерда январнинг ўртача температураси —2.6°, —3". Ёз фаслида денгиз Азор антициклони таъсири остида бўлгани сабабли йилнинг бошқа фаслларига нисбатан қуёшли кунлар кўп бўлади. Июлнинг ўртача температураси денгизнинг деярли барча қисмида бир хил, 25° гача. Йиллик ёғин нотекис тақсимланган, денгизнинг жануби-ғарбида энг кўп — 2450 мм. Денгиз сув балансида буғланишга нисбатан ёққан ёмғир ва дарё сувларининг кирими кўпроқ, шу сабабли сув сатҳи Ўрта ва Мармар денгизлари суви сатҳига нисбатан 9—12 см баландроқ. Бу эса Қора денгиздан Мармар денгизи томон сувнинг доимий оқиб туришини таъминлайди. Денгизда сув кўтарилиши кам кузатилади. Шўрлиги юза қисмида 18°/^^, қирғоқлари яқинида 16°/0 (|, 150–200 м чуқурликда 22°/00 гача. Ўрта денгизнинг шўр сув ости оқимлари Босфор бўғози орқали Қора денгизга ўтиб туради.

Ёзда денгизнинг юза қатламидаги сувининг температураси 25", қирғоқ яқинидаги саёзликларда 28° гача. 150–200 м чуқурликларда сувнинг температураси кам ўзгарувчан, 8—9°. Қишда сувнинг температураси 8-—9°, денгизнинг Шимоли-шарқий ва шимоли-ғарбий қирғоққа яқин саёз қисмлари ҳатто музлайди.

Қора денгиз

Қора денгизнинг 150–200 м чуқурликкача бўлган қисми ҳаёт мавжуд бўлиши учун етарли кислородга эга. Ундан чуқурдаги сувда олтингугурт бўлиб, унинг миқдори денгиз тубида 11 — 14 мл/л га етади. Бу зонада фақат бактериялар яшайди. Денгиз суви анча тиниқ, ичкари қисмида тиниқлик 18–21 м дан 30 м гача, қирғоқлар яқинида эса тиниқлик камаяди.

Ўсимлик ва ҳайвонот дунёси ўзига хос. Улар денгизнинг юза қисмида (50 м чуқурликкача), қирғоқ бўйида ва қўлтиқларда очиқ денгиз ҳамда денгизнинг чуқур қисмига қараганда қўпроқ учрайди. Қора денгиз фитобентоси, асосан, яшил, қўнғир ва қизил сувўтлардан, зообентос эса турли қисқичбақасимон, моллюскалардан иборат. Денгизда балиқнинг 180 тури, делфиннинг 3 тури яшайди. Ставрида, скумбрия, скат, селд, сазан, судак, кефал, таран, лешч, белуга, лаққа балиқ, чўртан балиқва б. овланади. Қора денгиз транспорт нуқтаи назаридан ҳам катта аҳамиятга эга: жаҳоннинг муҳим транспорт йўлларидан бири. Денгиз орқали саноат, қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари, йўловчилар ташилади. Йирик портлари: Одесса, Ялта, Керч, Новороссийск, Туапсе, Сочи, Сухуми, батуми, Констанса, Варна, Буграс, Самсун, Трабзон ва бошқа Қора денгиз бўйи йирик рекреацион ресурсларга ҳам эга. Курорт кўп.

Номи

Денгизнинг энг қадимги маҳаллий исмларидан бири қадимги грузин сперма денгизидир (юк. Кол [згва спериса]), Колхида, саспиров (сасперлар) нинг қадимги қирғоқ халқларидан бири ва уларнинг яшаш жойлари — испира (спери) номидан келади. Денгизнинг қадимги юнон номи Понт Аксинскй (бошқа юнон. Пóντος Ἄξενος, „ноқулай денгиз“), шунингдек, „скиф“ номи ҳам бор. Страбоннинг „географияси“ (7.3.6) навигация қийинчиликлари, шунингдек, қирғоқларида яшайдиган йиртқич душман қабилалари туфайли денгиз номини олган деб тахмин қилинади. Бироқ, юнонлар, эҳтимол, бошқа Эроннинг рефлексини ифодаловчи денгизнинг маҳаллий скиф номини олди. * ахšаина-" қуюқ кўк", „ қоронғи“, унинг ҳозирги номи билан боғлиқ ва уни юнонча"ноқулай" сўзига мос равишда қайта кўриб чиқди. Кейинчалик, юнон колонистлари томонидан қирғоқларнинг муваффақиятли ривожланишидан сўнг, денгиз Понт Эвхинский (Πόντος Εεενος, „меҳмондўст денгиз“) деб номлана бошлади. Бироқ, Страбон (1.2.10) антик даврда қора денгизни „денгиз“ (πόντος) деб аташган. ХИХ аср охири ва ХХ аср бошларида араблар босиб олган. Агар муаллиф муаллифлик маълумотларни текшириш мумкин муаллифи секин номи билан юқорида берилган фото учун оригинал саҳифага сизни олиб боради. Кейинчалик, Х—ХИВ асрларда, қадимги рус, Араб ва Ғарб манбаларида „Россия денгизи“ деб аталади, бу Россиядан денгизчилар томонидан фаол фойдаланиш билан боғлиқ. "Ўтган йиллар воқеаси „да“Понте денгизига уч марта кириб, денгизни рус тилига таржима қилиш учун…" деб айтилади.

Венециялик ва Cеневиз республикаларидан келган италиялик денгизчилар ХИИИ-ХИВ вВни Қораденгиз деб аташди " Буюк денгиз "(лот. Ўтиш: сайтда ҳаракатланиш, қидирув Ўтиш: сайтда ҳаракатланиш, қидирув Маре Нигрум.

Қадим замонларда адйгларда денгиз адйг деб аталди. Аҳйн, хй — „денгиз“ ва н — „манба“, „баҳор“дан келиб чиққан. Топонимнинг энг қадимги Эронга кўтарилиши ҳам мумкин. ўтиш: сайтда ҳаракатланиш, қидирув ўтиш: сайтда ҳаракатланиш, қидирув Адйгнинг замонавий номи. Хй Шсуцӏ (Хи шутз — „Қораденгиз“), эҳтимол турклардан олинган.

„Қораденгиз“ замонавий номи Марказий Осиёдан келган кўчманчи турклар томонидан „қора денгиз“деб номланган. Кўпгина тилларда тегишли хариталашни топди: АБХ. Амшйн Еиқаа, адйг. Ўтиш: сайтда ҳаракатланиш, қидирув- черк. Ўтиш: сайтда ҳаракатланиш, қидирув Мα θρη θάλασσα, болг. Қора денгиз, Укр. Чорне денгиз, юк. შავი ზღვა, хона. Ўтиш: сайтда ҳаракатланиш, қидирув Қора деñиз, тур. Карадениз (Акдениз „оқ денгиз“ дан фарқли ўлароқ, Туркияда Ўрта ер денгизи деб тушунилади), инглиз. Қора денгиз ва бошқалар бундай номнинг сабаблари ҳақида бир қатор фаразлар мавжуд:

Фаразлардан бири бир қатор Осиё мамлакатларида қабул қилинган „ранг“ белгиси билан боғлиқ бўлиб, у ерда „қора“ шимолни, қора денгизни — Шимолий денгизни кўрсатди.

Исмнинг келиб чиқишининг яна бир гипотезаси, водород сулфидининг таъсири туфайли узоқ вақт давомида 150 м дан чуқурроқ денгиз сувига туширилган металл буюмлар (масалан, лангар) қора қоплама билан қопланганлигига асосланади.

Гидрография

Қора денгиз ва унинг атрофидаги ҳудудларни енгиллик

Қора денгизнинг Шимолий қисмидаги койлар

Қора денгиз қирғоқлари жуда оз ва асосан Шимолий қисмида кесилади. Фақат йирик яриморол — Қрим. Энг йирик койлар: Ягорлйцкий, Тендровский, Жарилгачский, Каркинит, Каламит, Феодосия, Варненский, Бургас, Синоп ва Самсун. Шимол ва шимоли-ғарбда дарёларнинг бирлашувида лиманлар қуйилади, ботқоқ ва шўр жойлар мавжуд. Соҳил бўйининг умумий узунлиги 3400 км.

Денгиз соҳилидаги бир қатор жойлар ўз номларига эга: Қримдаги Қримнинг Жанубий қирғоғи, Россияда Кавказнинг қора денгиз қирғоғи, Румели қирғоғи ва Туркиядаги кичик Осиё қирғоғи. Ғарбда ва шимоли-ғарбда қирғоқлар паст, баъзан тик; Қримда-асосан пасттекислик, Жанубий тоғли қирғоқлари ва Ғарбдаги Тарканкут ярим оролидан ташқари. Шарқий ва Жанубий қирғоқларида Кавказ ва Понтий тоғларининг шохлари денгизга яқин келади.

Қора денгиздаги ороллар кам. Энг катта жарилгач ороллари (Украинанинг Херсон вилоятига маъмурий равишда киради), унинг майдони 62 км2. Оролларнинг қолган қисми жуда кичик — энг каттаси-қайин ва илон (ҳар иккиси ҳам 1 км2 дан кам бўлган, шунингдек, Украинага тегишли).

Туна, Динепер, Днестр, шунингдек, кичик Мзймта, Псоу, Бзйб, Риони, Кодор, Ингури (денгизнинг шарқида), Чорох, Қизилйрмак, Ешилйрмак, Сакаря (жанубда), жанубий буг (шимолда), Камчиа, Велека (ғарбда). Қораденгиздаги йиллик Дарё оқими 310 км3 атрофида бўлиб, бу сувларнинг 80 % Шимолий-ғарбий шелф қисмига, асосан, Туна ва Днепромга олиб борилади.

Геология

Қораденгиз Жануби-Шарқий Европа ва кичик Осиё ярим оролининг ўртасида жойлашган изоляция қилинган депрессияни тўлдиради. Бу бўшлиқ Мёсен даврида фаол тог ' ҳосил бўлиш жараёнида шаклланган бўлиб, Тетиснинг қадимги океанини бир нечта алоҳида сув ҳавзаларига (кейинчалик Қораденгиздан ташқари Азов, Орол ва Каспий денгизлари ҳосил бўлган) ажратди. Дастлаб, 14-10 миллион йил олдин, Қораденгиз сармат денгизининг бир қисми эди (Балатондан Оролга). Кейин у Ўрта ер денгизи билан бирлашиб, бир неча миллион йил давомида Меотик денгизни ташкил этди. Кейинчалик, чучук сув Понтик денгизи (Каспий денгизини ўз ичига олган) ҳосил бўлади, бу эса Ўрта чучук сув Киммериан ҳавзасининг ўрнини эгаллайди, кейин эса — Куялницкий денгизи, кейин — қуйи теплеистоцен Чаудин кўли-800-500 минг йил олдин мавжуд бўлган денгиз. 100-20 минг йил олдин мавжуд бўлган шўр Карангат денгизи ўрнига чучук сув Новоэвкин кўли-денгиз (20-7 минг йил олдин) алмаштирилди.

Қора денгизнинг келиб чиқиши ҳақидаги тахминлардан бири (қора денгиз тўфони назариясига қаранг), 7500 йил олдин эр юзидаги энг чуқур ширин сув кўлини ифодалайди, бу даража юздан ортиқ метргача бўлган замонавийдан паст эди. Музлик даврининг охирида жаҳон океанининг даражаси кўтарилди ва Боğазиçи истмус бузилди. 150 минг км2 дан ортиқ ер, шу жумладан, ўзлаштирилган одамлар билан сув босди. Плиний Элдер денгизнинг келиб чиқишининг ўхшаш версиясини ифода этди. Қораденгизнинг пайдо бўлиши, бу гипотезага кўра, кўлнинг бутун ширин сув ҳаёти дунёсининг масса ўлими билан бирга, қолдиқларнинг парчаланиши натижасида денгизнинг чуқур қалинлиги водород сулфиди инфексияси содир бўлган

Қораденгиз депрессияси икки қисмдан иборат: Ғарбий ва Шарқий, кўтарилиш билан ажралиб туради, бу Қрим ярим оролининг табиий давоми. Денгизнинг шимоли — ғарбий қисмида нисбатан кенг рафли чизиқ (190 кмгача) билан ажралиб туради. Жанубий қирғоқ (Туркияга тегишли) ва Шарқий (Грузия) янада кескин, рафнинг чизиғи 20 км дан ошмайди ва бир қатор канёнлар ва депрессиялар билан кесилади. Қораденгизнинг қитъа ямоғи сув ости водийлари томонидан сезиларли даражада ажралиб туради. Денгиз жанубида, Синоп ва Самсун ўртасида, қирғоққа параллел равишда сув ости тизмалари тизими ётади. Қора денгиз ҳавзасининг Марказий қисми нисбатан текис текисликдир. Қрим қирғоқлари ва Кавказнинг қора денгиз соҳилидаги чуқурликлар жуда тез ўсиб, қирғоқ бўйлаб бир неча километр нарида 500 м баландликда. Денгизнинг максимал чуқурлиги (2210 м) Ялта жанубида жойлашган Марказий қисмга етиб боради.

Денгиз тубини катлаябилен жинсларнинг бир қисми сифатида қирғоқ зонасида қўпол блокли конлар устунлик қилади: тошлар, шағал, қум. Қирғоқдан масофа билан улар нозик танели қум ва алевритлар билан алмаштирилади. Қораденгизнинг шимоли-ғарбий қисмида қобиқ кенг тарқалган; пелит лойлари ям-яшил ва денгиз соҳилидаги ётоқ учун кенг тарқалган.

Шимолий-ғарбий шелфдаги нефт ва табиий газ, титаномагнетит қумлари (Таман ярим оролининг, Кавказ соҳилидаги) қирғоқларида жойлашган асосий фойдали қазилмалар орасида.

Қораденгизнинг чуқур денгиз чўкиндиларида газ ҳидратлари шаклида бўлган метан заҳиралари биринчи навбатда ВНИИГАЗ Аг Эфремова ва бп Жижченко ходимлари томонидан 1972-йилда (Москва университети нис рейси) замонавий ҳисоб-китобларга кўра, 25-49 триллион куб метр газга етиши мумкин.