Qrim Muxtor Respublikasi sahifasining manbasini koʻrish

{{Bilgiquti Qrim Muxtor Respublikasi}}
'''Qrim Muxtor Respublikasi''' — [[Qrim yarim oroli]]da joylashgan [[muxtoriyat|muxtor]] [[respublika]]. Qrim Muxtor Respublikasining maydoni 26 ming km². Aholisi 1 967 119 kishi (2013). Poytaxti — [[Simferopol]] shahri. Maʼmuriy jihatdan 14 tuman, 16 shahar, 56 shaharchaga va 950 qishloqqa boʻlinadi.

Qrim Muxtor Respublikasi 2014-yilgacha [[Ukraina]] tarkibida va boshqaruvi ostida boʻlgan. 2014-yil boshida Ukrainada boʻlib oʻtgan siyosiy oʻzgarishlardan keyin Qrim Muxtor Respublikasi Ukrainadan ajrab chiqib [[Rossiya]]ga qoʻshilish uchun referendum oʻtkazdi. Saylov Rasmiylariga koʻra, ovoz berganlarning 95,5 foizi Rossiyaga qoʻshilishni qoʻlladi. Referendumdan soʻng Rossiyada mamlakat tarkibida ikki yangi subyekt — [[Qrim Respublikasi]] va federal ahamiyatga ega [[Sevastopol]] shahri tuzish haqidagi qarorlar qabul qilindi.

Qrim va Rossiyaning bu harakatlarini Ukraina hukumati va gʻarb mamlakatlari qoralashdi va referendum natijalarini hamda Qrimning Rossiya tarkibiga qoʻshilganini tan olmasliklarini bildirishdi. [[AQSH]] va [[Yevropa Ittifoqi]] Rossiya va Qrimlik ayrim siyosatchilarga qarshi [[sanksiya]]lar eʼlon qildi. Rossiya boʻlsa Qrimni Rossiyaga tezkorlik bilan toʻliq [[integratsiya]] qilish uchun choralar koʻrishda davom etdi. Dini: Islom shuningdek Xristian

== Aholisi ==
Aholisi [[ruslar|rus]], [[ukrainlar|ukrain]], [[qrimtatarlar|qrimtatar]] va boshqalar. Shahar aholisi 69,2%. Davlat tillari — [[ukrain tili|ukrain]], [[rus tili|rus]], [[qrimtatar tili|qrimtatar]] tillari. Dindorlarning aksariyati Musulmon [[Sunniy mazhab|sunniylar]] va Protsesantlar Yirik shaharlari: [[Simferopol]], [[Boqchasaroy]], [[Feodosiya]], [[Yalta]], [[Sevastopol]], [[Yevpatoriya]].

== Tarixi ==
Qrimda yashagan qadimgi odamlarning suyak qoldiqlari [[paleolit]] davriga mansub. Shuningdek, bu yerda [[neolit]], [[Jez davri|jez]] va ilk [[temir davri|temir]] davrlariga xos koʻpgina arxeologik yodgorliklar topilgan. Miloddan avvalgi 1-ming yillikda Qrimda kimmeriy, tavr (Qrimning togʻli va sohil qismi qadimiy nomi — ''Tavrika'', ''Tavriya''; Tavrida tavr qabilasi nomidan kelib chiqqan) va skif qabilalari yashagan.

Miloddan avvalgi <nowiki>VI—V</nowiki> asrlarda Qrimning sohil qismida [[yunonlar]] oʻz koloniyalarini tashkil etdilar. Ularning eng yirigi [[Xersones]] va [[Pantikapey]] boʻldi. Miloddan avvalgi <nowiki>V</nowiki> asrda Kerch yarim orolida [[Bospor podsholigi]], Qrimning dasht qismida [[Skif davlati]] (miloddan avvalgi <nowiki>III</nowiki> asr) vujudga keldi. Miloddan avvalgi <nowiki>I</nowiki> asrning 2-yarmida Qrimning sohil qismi [[Qadimgi Rim|Rim]] tomonidan bosib olindi.

Milodiy <nowiki>III—IV</nowiki> asrlarda bosqinchi qabilalar ([[gotlar]], [[gunnlar]]) Qrimning koʻpgina qadimiy shaharlarini vayron qilib, Bospor va Skif davlatlarini tugatdilar. Qrimning sharqiy qismi <nowiki>X</nowiki> asrdan [[Kiyev Rusi]]ning [[Tmutarakan knyazligi]] tarkibiga kirdi. Bu davrda Qrim aholisi [[skiflar|skif]], [[tavrlar|tavr]], got, [[sarmatlar|sarmat]], [[lanlar|alan]], [[xazarlar|xazar]], [[bijanaklar|bijanak]] va boshqa xalqlar avlodlaridan iborat boʻlgan, sohilda yunon va [[slavyanlar]] yashagan.

<nowiki>XIII</nowiki> asrda Qrimga [[moʻgʻullar]] bostirib kirgach, bu yerda [[Oltin Oʻrda]]ning Qrim ulusi vujudga keldi. <nowiki>XIII—XV</nowiki> asrlarda Qrim da [[genuya]]lik savdogarlarning mudofaa istehkomlari boʻlgan savdo markazlari faoliyat koʻrsatdi. Oltin Oʻrda inqirozga uchragandan keyin (1443), Qrim ulusi oʻrnida [[Qrim xonligi]] tashkil topib, 1475-yildan boshlab [[Turkiya]] vassaliga aylandi. 1783-yilda Qrim butunlay [[Rossiya]]ga qoʻshib olindi. 1853—1856-yillardagi Qrim urushi davrida Qrim harbiy harakatlar maydoniga aylandi.

1917-yil fevral inqilobidan soʻng mayda jamoat tashkilotlari paydo boʻldi va ular „Qrim qrimliklar uchun“ shiori bilan chiqib, Qrimni Rossiyadan ajratib olishga harakat qildilar. 1917-yil 16-(29-) dekabrda [[Sevastopol]]da, 1918-yil 13-(26-) yanvarda [[Simferopol]]da sovet hokimiyati oʻrnatildi. 1918-yil 21-martda Qrimda Tavriya Respublikasi tuzilib, u [[RSFSR]] tarkibiga kiritildi. Ammo shu yilning oʻzida (aprelda) [[Germaniya]] Qrimni ishgʻol qildi. 1918-yil noyabrda Qrimga [[Antanta]] qoʻshinlari tushirildi. 1919-yil aprelda ular Qrimni tark etdi.

1921-yil 18-oktabrda RSFSR tarkibida Qrim muxtor respublikasi tashkil etildi. [[Ikkinchi jahon urushi]] (1939—1945) davrida Qrim shiddatli janglar maydoniga aylandi. 1944-yil mayda nemislardan ozod etildi. 1945-yil 30-iyunda muxtoriyat tugatilib, Qrim viloyati tashkil etildi. Viloyat 1954-yil [[Ukraina]] tarkibiga oʻtkazildi.<ref>{{veb manbasi|title=Закон СССР от 26.04.1954 О передаче Крымской области из состава РСФСР в состав Украинской ССР|url=http://www.bestpravo.ru/sssr/gn-praktika/r7p.htm|work=BestPravo|accessdate=6-mart, 2014|arxivsana=2014-03-18|arxivurl=https://web.archive.org/web/20140318004720/http://www.bestpravo.ru/sssr/gn-praktika/r7p.htm}}</ref>
[[Iosif Stalin]] Ikkinchi jahon urushi davrida Qrim aholisining bir qismi boʻlimsh [[qrimtatarlar]]ni xoinlikda ayblab yoppasiga [[Oʻrta Osiyo]]ga [[deportatsiya]] qildi.<ref>{{veb manbasi|last=Shuhrat|first=Bobojon|title=Қрим татарлари ўзбеклардан миннатдор|url=http://www.ozodlik.org/content/article/25283326.html|work=[[Ozodlik radiosi]]|accessdate=6-mart, 2014}}</ref><ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Qrim kimniki? |url=http://www.vatandosh.uz/2014/03/17/qrim-kimniki/ |qaralgan sana=18-mart 2014-yil |arxivsana=18-mart 2014-yil |arxivurl=https://web.archive.org/web/20140318075926/http://www.vatandosh.uz/2014/03/17/qrim-kimniki/ }}</ref> 1967-yil ularning konstitutsiyaviy huquqlari tiklandi. 1991-yil 12-fevralda Qrim Muxtor Respublikasi tuzildi (Ukraina tarkibida).

=== 2014-yilgi Qrim boʻhroni ===
{{Asosiy|Qrim boʻhroni}}
2014-yilgi Qrim boʻhroni Ukraindagi 2013—2014-yilgi siyosiy boʻhron natijasida boshlandi. Qrimda aholining yarmidan koʻpi [[ruslar|rus]] millatiga mansubdir. 2014-yil fevral oyida Ukraindagi Rossiyani qoʻllab-quvvatlovchi hukumat agʻdarildi va uning oʻrniga [[Yevropa Ittifoqi]] bilan yaqinroq aloqada boʻlish tarafdorlaridan tuzilgan hukumat oʻrnatildi. Yevropa tarafdorlarining [[Yevromaydon]] va Rossiya tarafdorlarining [[anti-maydon]] siyosiy harakatlari orasida keskinlik kuchaydi. Bunda Rossiya ommaviy axborot vositalarida yangi Ukraina hukumatini oʻng qanot siyosatchilarni va [[Svoboda (partiya)|Svoboda]] partiyasini nazarda tutib „fashist“ va „aksil-Rossiya“ deb tasvirlanishi rol oʻynadi.<ref>{{veb manbasi|author=Shaun Walker in Sevastopol |url=http://www.theguardian.com/world/2014/mar/04/russian-propaganda-ukrainian-rumours-anger-hate-crimea |title=Russian propaganda and Ukrainian rumour fuel anger and hate in Crimea  |work=The Guardian }}</ref><ref>{{veb manbasi |author=Simon Shuster / Simferopol |url=http://time.com/11005/many-ukrainians-want-russia-to-invade |title=Many Ukrainians Want Russia To Invade |work=Time |date=1-mart 2014-yil |qaralgan sana=2014-03-08 |arxivsana=2023-07-24 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230724224417/https://time.com/11005/many-ukrainians-want-russia-to-invade/ }}</ref><ref>{{veb manbasi |last=Piper |first=Elizabeth |url=http://www.reuters.com/article/2014/02/25/ukraine-crisis-russia-idUSL6N0LU1JT20140225 |title=Russia evokes World War Two in media blitz on Ukraine |agency=Reuters |date=25-fevral 2014-yil |accessdate=8-mart 2014-yil |archivedate=7-mart 2014-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140307100909/http://www.reuters.com/article/2014/02/25/ukraine-crisis-russia-idUSL6N0LU1JT20140225 }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140307100909/http://www.reuters.com/article/2014/02/25/ukraine-crisis-russia-idUSL6N0LU1JT20140225 |date=7-mart 2014-yil }}</ref><ref>{{veb manbasi|url=http://www.irishtimes.com/news/world/europe/russia-state-media-toe-kremlin-line-on-ukraine-1.1715692 |title=Russia state media toe Kremlin line on Ukraine |work=The Irish Times |date=7-mart 2014-yil }}</ref> Biror mamlakatga tegishliligini koʻrsatuvchi belgilarsiz qoʻshinlar Rossiya spetsnazi qurol-aslahalaridan foydalanib Qrim yarim orolini qoʻlga oldi. Rossiya bu kuchlarni mahalliy oʻz-oʻzini himoya qilish kuchlari deb atadi.<ref name="autogenerated2" /><ref>{{veb manbasi|last=Jones |first=Sam |url=http://www.ft.com/cms/s/0/a701f3e8-a527-11e3-8988-00144feab7de.html#axzz2vFnXrLQx |title=US scorns Russia's version of Crimean intervention |work=Financial Times |date=21-fevral 2014-yil}}</ref><ref>{{Yangiliklar manbasi| url = http://www.nytimes.com/2014/02/28/world/europe/crimea-ukraine.html |title=Gunmen Seize Government Buildings in Crimea|work=The New York Times|date= 27-fevral 2014-yil|accessdate= 1-mart 2014-yil |quote = Masked men with guns seized government buildings in the capital of Ukraine's Crimea region on Thursday, barricading themselves inside and raising the Russian flag after mysterious overnight raids that appeared to be the work of militant Russian nationalists who want this volatile Black Sea region ruled from Moscow.}}</ref><ref>{{Yangiliklar manbasi |url=http://www.reuters.com/article/2014/02/28/us-ukraine-crisis-idUSBREA1Q1E820140228 |title=Armed men seize two airports in Ukraine's Crimea, Yanukovich reappears |agency=Reuters |date=1-mart 2014-yil |seperator= |access-date=8-mart 2014-yil |archivedate=28-fevral 2014-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140228160327/http://www.reuters.com/article/2014/02/28/us-ukraine-crisis-idUSBREA1Q1E820140228 |archive-date=28-fevral 2014-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20140228160327/http://www.reuters.com/article/2014/02/28/us-ukraine-crisis-idUSBREA1Q1E820140228 }}</ref><ref>{{citation | agency = Reuters | url = http://www.reuters.com/article/2014/03/01/us-ukraine-crisis-idUSBREA1Q1E820140301 | date = 1-mart 2014-yil | title = Putin ready to invade Ukraine; Kiev warns of war | year =  | access-date = 8-mart 2014-yil | archivedate = 24-sentabr 2015-yil | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150924194127/http://www.reuters.com/article/2014/03/01/us-ukraine-crisis-idUSBREA1Q1E820140301 }}</ref><ref>{{Yangiliklar manbasi | url = http://www.upi.com/Top_News/World-News/2014/02/28/Telecom-services-sabotaged-in-Ukraines-Crimea-region/7611393621345/ | title = Telecom services sabotaged in Ukraine's Crimea region | agency = United Press International | accessdate = 28-fevral 2014-yil}}</ref> Bundan soʻng koʻp vaqt oʻtmay Rossiya qoʻshinlari Qrimga kiritildi.<ref>{{Citation |year= |title=arxiv nusxasi |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/ukraine/10675146/Ukraine-Russian-troops-fire-warning-shots-at-Crimea-airbase.html |access-date=8-mart 2014-yil |archivedate=14-aprel 2014-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140414092700/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/ukraine/10675146/Ukraine-Russian-troops-fire-warning-shots-at-Crimea-airbase.html }}</ref>

Ukraina boshliqlari diplomatik yechim topishga urinishdi. Ular tomonidan koʻrsatilgan harbiy javob mamlakatning armiyasini mobilizatsiya qilish bilangina cheklanib qoldi. Rossiya boʻlsa vaziyat yaxshilangunicha qoʻshinlari Qrimda qolishini aytdi.<ref name="autogenerated2">{{Yangiliklar manbasi|url=http://www.bbc.com/news/world-europe-26414600|title=Ukraine crisis: Russia vows troops will stay|date=3-mart 2014-yil|accessdate=3-mart 2014-yil|publisher=BBC}}</ref> Xalqaro miqyosda [[AQSH]], [[Birlashgan Qirollik]], [[Fransiya]], [[Germaniya]], [[Italiya]], [[Polsha]], [[Kanada]] va Yevropa Ittifoqi Rossiyani qoraladi va mamlakatni xalqaro qonunlarni va Ukraina mustaqilligini buzishda aybladi.<ref name="Waterfield">{{Yangiliklar manbasi|last=Waterfield|first=Bruno|title=Ukraine crisis: EU gives Russia 48-hour deadline to return troops to barracks in Crimea|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/ukraine/10674260/Ukraine-crisis-EU-gives-Russia-48-hour-deadline-to-return-troops-to-barracks-in-Crimea.html|newspaper=The Telegraph|date=3-mart 2014-yil}}</ref><ref name="20140304guardian">{{Yangiliklar manbasi|title=UK and France pull out of G8 preparatory talks over Ukraine crisis|url=http://www.theguardian.com/world/2014/mar/02/uk-france-pull-out-g8-preparatory-talks-ukraine-russia-military|accessdate=4-mart 2014-yil|newspaper=The Guardian|date=2-mart 2014-yil}}</ref><ref name="20140303guardianTraynor">{{Yangiliklar manbasi|author=
Traynor, Ian; Wintour, Patrick |title=Ukraine crisis: Vladimir Putin has lost the plot, says German chancellor|url=http://www.theguardian.com/world/2014/mar/03/ukraine-vladimir-putin-angela-merkel-russian|newspaper=The Guardian|date=3-mart 2014-yil}}</ref><ref name="20140302reutersjones">{{Yangiliklar manbasi|last=Jones|first=Gavin|title=Italy appeals to Russia to negotiate, not invade Ukraine|url=http://www.reuters.com/article/2014/03/02/us-ukraine-crisis-italy-idUSBREA210OP20140302|accessdate=4-mart 2014-yil|agency=Reuters|date=2-mart 2014-yil|seperator=|archivedate=4-mart 2014-yil|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140304042852/http://www.reuters.com/article/2014/03/02/us-ukraine-crisis-italy-idUSBREA210OP20140302|access-date=2014-03-08|archive-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304042852/http://www.reuters.com/article/2014/03/02/us-ukraine-crisis-italy-idUSBREA210OP20140302}}</ref><ref name="{{subst:FULLPAGENAME}}ca">{{veb manbasi |url=http://pm.gc.ca/eng/news/2014/03/01/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine |title=Statement by the Prime Minister of Canada on the situation in Ukraine |publisher=Prime Minister of Canada |date=1-mart 2014-yil |accessdate=8-mart 2014-yil |archivedate=4-mart 2014-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140304164752/http://pm.gc.ca/eng/news/2014/03/01/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140304164752/http://pm.gc.ca/eng/news/2014/03/01/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine |date=4-mart 2014-yil }}</ref><ref>{{veb manbasi|title=Obama: Russia 'On The Wrong Side Of History' On Ukraine|url=http://www.huffingtonpost.com/2014/03/03/obama-russia_n_4891788.html|work=Huffington Post}}</ref><ref>{{veb manbasi|url=http://news.yahoo.com/eu-leaders-hold-summit-ukraine-thursday-175852481.html |title=EU leaders to hold summit on Ukraine on Thursday – Yahoo News |publisher=Yahoo! News |date=20-aprel 2011-yil}}</ref> Rossiya boʻlsa Ukrainadagi yangi hukumatni tan olmadi va mamlakat shunchaki [[Viktor Yanukovich]] hududda tartib oʻrnatishga chaqirib qilgan iltimosiga javob berganini aytdi. Agar bu iddao chin boʻlsa, Rossiya oʻz harakatlarini Qora Dengizdagi flot statusi haqidagi mavjud kelishuvlarga asoslanib qonuniy deb hisoblashiga olib kelgan boʻlishi mumkin.<ref>{{Yangiliklar manbasi |url=http://www.aljazeera.com/news/europe/2014/03/russia-says-yanukovych-asked-intervention-20143405335594.html |publisher=[[Aljazeera]] |date={{date|2014-03-04}} |accessdate={{date|2014-03-07}} |title=Russia says Yanukovich asked for intervention }}</ref><ref>{{Yangiliklar manbasi |url=http://www.latimes.com/world/worldnow/la-fg-wn-us-intelligence-russia-ukraine-20140303,0,4657644.story#ixzz2vFGOMA60 |title=CIA reportedly says Russia sees treaty as justifying Ukraine moves |date=3-mart 2014-yil |accessdate=6-mart 2014-yil |newspaper=[[Los Angeles Times]] |first=Ken |last=Dilanian }}</ref>

2014-yil 6-mart kuni Qrim oliy kengashi Rossiyadan birlashish haqida soʻrashga ovoz berdi. Agar Rossiya buni qabul qilsa, 16-mart kuni bu masala Qrim referendumida oʻrtaga tashlanadigan boʻldi. Ukrainadagi yangi hukumat boʻlsa bu qadamni qonunga zid deb hisoblaydi.<ref>[http://www.bbc.com/news/world-europe-26465962 Ukraine crisis: Crimea parliament asks to join Russia] [[BBC]]. Retrieved 6-mart 2014-yil</ref> [[Associated Press]] kabi baʼzi ommaviy axborot vositalari bu referendumni bir tomonlama mustaqallik eʼlon qilishga qiyoslashdi.<ref>{{Yangiliklar manbasi |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=286617558 |title=Crimea To Vote To Split From Ukraine, Join Russia |date={{date|2014-03-06}} |publisher=Associated Press |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140306213638/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=286617558 |archivedate=6-mart 2014-yil |seperator= |access-date=8-mart 2014-yil }}</ref><ref>{{Yangiliklar manbasi |url=http://www.11alive.com/news/article/323556/166/Move-for-referendum-on-Crimea-is-denounced |title=Move for referendum on Crimea is denounced |date={{date|2014-03-07}} |accessdate={{date|2014-03-07}} |publisher=Associated Press }}{{Deadlink|date=2021-yil dekabr |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>

16-mart kuni Qrimda Rossiya tarkibiga qoʻshilish haqida referendum boʻlib oʻtdi. Qrim rasmiylari referendumda ovoz berganlarning 95,5 foizi Rossiyaga qoʻshilishni qoʻllagani haqida xabar tarqatishdi.<ref>http://www.voanews.com/content/voting-under-way-in-crimea-referendum-to-join-russia/1872380.html</ref> Saylov rasmiylari ovoz berishga kelganlar soni juda yuqori boʻlganini aytishdi.<ref>[http://www.bbc.com/news/world-europe-26606097 Crimea referendum: Voters 'back Russia unionʼ], [[BBC]], 16-mart 2014-yil</ref> Shunday boʻlsada, [[qrimtatarlar]] va referendumga qarshilar ovoz berishdan bosh tortishdi.<ref name="cbcref">[http://www.cbc.ca/news/world/crimea-election-chief-reports-95-vote-to-secede-half-of-ballots-counted-1.2574719 Crimea election chief reports 95 % vote to secede, half of ballots counted] ''[[CBC News|CBC]]'' Retrieved on 16-mart 2014-yil</ref> 17-mart kuni Qrim parlamenti rasman mustaqillik eʼlon qildi va Rossiyaga qoʻshilishni soʻrandi.<ref name=autogenerated9>[http://www.bbc.com/news/world-europe-26609667 Crimean parliament formally applies to join Russia], [[BBC]], 17-mart 2014-yil</ref>

Ukraina parlamenti referendumni noqonuniy deb hisoblashini aytdi.<ref>{{Yangiliklar manbasi|title=Ukraine crisis: Russia isolated in UN Crimea vote|url=http://www.bbc.com/news/world-europe-26595776|accessdate=15-mart 2014-yil|newspaper=BBC|date=15-mart 2014-yil}}</ref> Rossiya boʻlsa referendumni tan oldi va vaziyat yaxshilangunicha qoʻshinlari hududda qolishini bildirdi.<ref name="autogenerated2"/> AQSH va Yevropa Ittifoqi referendumni noqonuniy deb hisoblashlarini va Rossiyaga qarshi chora qoʻllashlari mumkinligini aytishdi,<ref>[http://www.voanews.com/content/voting-under-way-in-crimea-referendum-to-join-russia/1872380.html Obama: US, EU Prepared to Penalize Russia for Crimea Ballot], [[VOA]], 16-mart 2014-yil</ref> Rossiya va Qrimlik ayrim siyosatchilarga qarshi [[sanksiya]]lar eʼlon qilishdi.

Rossiya hukumati boʻlsa Qrimni Rossiyaga tezkorlik bilan toʻliq [[integratsiya]] qilish uchun choralar koʻrishda davom etdi. Qrimliklarga Rossiya fuqaroligi berila boshlandi, mamlakat Rossiya vaqtini qabul qildi. Referendumdan soʻng Rossiya hukumati mamlakat tarkibida ikki yangi subyekt — Qrim Respublikasi va federal ahamiyatga ega Simferopol shahri tuzish haqidagi qarorlarni qabul qildi.

== Xoʻjaligi ==
Qrim — koʻp tarmoqli [[qishloq xoʻjaligi]] va [[sanoat]] tarmoqlari rivojlangan hudud. Dam olish va davolanish joyi hamda ommaviy turizm rayoni.

Sanoatida [[oziq-ovqat]] ([[meva]]-[[sabzavot]], [[vino]]chilik, [[efir moyi|efir]] moyli oʻsimliklarni qayta ishlash), [[mashinasozlik]] ([[kema]], [[pribor]], [[televizor]] va boshqalar ishlab chiqarish), [[kimyo]], [[yengil sanoat]] yetakchi tarmoqlardir. [[Qurilish materiali|Qurilish materiallari]] ishlab chiqariladi. [[Temir]] rudasi va [[tabiiy gaz]] qazib olinadi. Simferopol davlat tuman elektr stansiyasi va boshqalar bor. [[Kerch]], [[Yalta]], [[Sevastopol]], [[Yevpatoriya]]da [[baliq]]ni qayta ishlash korxonalari mavjud.

Qishloq xoʻjaligining asosiy tarmoqlari — tokchilik, bogʻdorchilik, efir moyli oʻsimliklar mahsuloti yetishtirish, [[goʻsht]]-[[sut]] chorvachiligi. [[Bugʻdoy]], [[makkajoʻxori]], [[arpa]], [[sholi]], [[dukkakli don ekinlari]], [[kungaboqar]], [[zigʻir]], [[tamaki]], efir moyli ekinlar ([[atirgul]], [[lavanda]], [[muskat shalfeyi]]) ekiladi. Sabzavotchilik va polizchilik rivojlangan. Chorvachilikda [[qoramol]], [[choʻchqa]], [[qoʻy]] boqiladi. [[Parrandachilik]] bilan shugʻullaniladi.

Temir yoʻlar uzunligi 700&nbsp;km ga yaqin. Qattiq qoplamali avtomobil yoʻllari uzunligi 7 ming km dan ziyod. Kerch, [[Feodosiya]], Yalta, Sevastopol, Yevpatoriya dengiz portlari bor.

== Tibbiy xizmati, maorifi, ilmiy va madaniy-maʼrifiy muassasalari ==
Vrachlar va oʻrta tibbiyot xodimlari Ukraina va Qrimdagi tibbiyot oliy va oʻrta maxsus oʻquv yurtlarida tayyorlanadi. Asosiy kurortlari: Yalta, [[Misxor]], [[Alupka]], [[Simeiz]], [[Gurzuf]], [[Alushta]] (Qrimning janubiy sohili), Feodosiya, Yevpatoriya.

Qrimda taʼlim tizimi Ukraina taʼlim tizimi asosida rivojlanmoqda. Qrimda [[Simferopol universiteti]], tibbiyot, qishloq xoʻjaligi, priborsozlik institutlari bor. Ilmiy tadqiqotlar Qrim astrofizika rasadxonasi, Nikita botanika bogʻi, vinochilik va tokchilik, dengiz baliq xoʻjaligi va okeanografiya ilmiy-tadqiqot institutlari va boshqa ilmiy-tadqiqot muassasalarida olib boriladi.

Qrimda 5 [[teatr]], [[filarmoniya]], bir qancha klub muassasasi va kinoqurilma, [[muzey]] (yiriklari — Qrim oʻlkashunoslik muzeyi, Boqchasaroy tarix-arxeologiya muzeyi, „Sevastopol mudofaasi“ panoramasi, „Sapungorani shturm qilish“ dioramasi va boshqalar) va [[kutubxona]]lar bor.

== Meʼmorligi ==
Qrim hududida [[mis davri|mis]]-[[jez davri]]dan mengirlar qolgan. Miloddan avvalgi 1-ming yillikda tavrlar tomonidan tosh istehkomlar qurilgan. Qadimgi [[Xersones]], [[Pantikapey]] koloniyalarining mudofaa inshootlari, ibodatxona, maqbara yodgorliklari xarobalari saqlangan.
[[Fayl:Церковь Иоанна Предтечи (Керчь) 01.jpg|thumb|Ioann Predtech cherkovi]]
Oʻrta asrlarda Qrimda [[Vizantiya]] badiiy madaniyati yodgorliklari — [[xristian dini|xristian]] [[bazilika]]lari (<nowiki>VII—VIII</nowiki> asrlarda Xersonesda) va xochli gumbazsimon ibodatxonalar (Kerchdagi Ioann Predtech cherkovi, <nowiki>X—XIII</nowiki> asrlar) qurildi. <nowiki>VI</nowiki> asrdan Qrim dashti va togʻoldi aholisi togʻlarda gʻor shahar va qalʼalar barpo etgan ([[Boqchasaroy]] yaqinidagi Chufut qalʼa, Eski Kermen, Tepe Kermen; Sevastopol yaqinidagi Inkerman va Mangup).

Qrim hududida arman meʼmorligi yodgorliklari (Feodosiya shahridagi Sergiy, Stefan cherkovlari, <nowiki>XIV—XV</nowiki> asrlar) mavjud. Feodosiya (1348), Sudak (1345—1414), Balaklava (<nowiki>XV</nowiki> asr)da genuyaliklar mudofaa inshootlarini yaratganlar. Oltin Oʻrda hukmronligi va Qrim xonligi davrida serhasham masjid, madrasalar qurildi (Qrim stansiyasidagi <nowiki>XIII</nowiki> asrga mansub masjid va 14-aseda qurilgan madrasa, Boqchasaroyda <nowiki>XVI—XVIII</nowiki> asrlarda barpo etilgan xon saroyi majmuasi, Yevpatoriyada meʼmor Xoʻja Sinon tomonidan 1552-yilda qurilgan Jome masjid va boshqalar).

<nowiki>XVIII</nowiki> asrning 80-yillaridan shahar (Sevastopol, Simferopol), ibodatxona, saroy, bogʻlar qurildi (Sevastopoldagi Petropavlovsk sobori, 1843; Qora dengiz floti muzeyi, 1895, meʼmor A. M. Kochetov; „Sevastopol mudofaasi“ panoramasi binosi, 1902-1904, meʼmor V. A. Feldman; Alupkadagi Voronsov saroyi, Livadiyadagi podsho saroyi, 1911-1913, meʼmor N. P. Krasnov).

1920-yillardan shahar, qishloq, kurort qurilishlari avj oldi (Yalta shahri yaqinidagi „Kurpati“ sanatoriysi, 1936, meʼmor V. Kovalskiy; Alushtadagi dam olish uyi, 1939, meʼmor A. Beketov). 1960—1970-yillarda Gurzufda xalqaro „Sputnik“ lageri (1962, meʼmorlar A. Polyanskiy va boshqalar), „Artek“ pioner lageri, Yaltada „Saturn“ kinoteatri (1968, meʼmor I. Tatiyev), Sevastopolda shahar kengashi binosi (1971—1973) va „Turist“ mehmonxonasi (1974, meʼmor I. Fialko), Simferopolda musiqali drama teatri (1976, meʼmor S. Afzametdinova), Alushtada „Chayka“ pioner lageri (1979, meʼmor T. Belyayeva) bunyod etildi.

== Tasviriy sanʼati ==
Qrimda miloddan avvalgi 3-2-ming yilliklarga mansub qoya toshdagi rasmlar (jang lavhasi; Boqchasaroy yaqinidan topilgan), qabr toshlariga ishlangan naqshlar, qabila yoʻlboshchisi, jangchi, choʻpon aks ettirilgan yassi boʻrtmali tasvirlar topilgan. Miloddan avvalgi 1-ming yillikning 2-yarmidan Qrim sanʼati Qrimning sohil qismidagi yunonlar sanʼati bilan bogʻliq. Bu davrda yunon sanʼati anʼanalari bilan mahalliy anʼanalarning oʻzaro taʼsiri kuchli boʻlgan. Skiflar [[Neapoli]] va [[Pantikapey]]dagi tosh daxma rasmlarida [[mifologiya|mifologik]] tasvirlar bilan birga hayotiy tasvirlar ham aks etgan; Qrim shaharlarida haykaltaroshlik rivojlangan (qabr toshlaridagi boʻrtma tasvirlar, har xil haykalcha va boshqalar).

[[Xersones]]da rasmlar bilan bezatilgan [[stela]]lar va noyob mozaikalar topilgan. Pantikapeyda turli rangda vazalar tayyorlangan, yogʻoch oʻymakorligi rivojlangan. Bospor hunarmandlarining Qrim va unga qoʻshni hududlardan topilgan [[oltin]] va [[kumush]]dan tayyorlangan buyumlari jahonga mashhur (Soloxadan topilgan oltin taroq va boshqalar).

Oʻrta asrlarda Qrim sanʼati maʼlum larajada [[Vizantiya]] taʼsirida rivojlandi. <nowiki>VII—VIII</nowiki> asrlarda bazilikali xristian ibodatxonalari interyeri [[mozaika]] va [[freska]]lar bilan bezatildi (Xersonesdagi Uvarov bazilikasi). <nowiki>XII—XV</nowiki> asrlarda Qrim togʻlari gorlaridagi ibodatxonalar ham freskalar bilan qoplangan. Keyinchalik monumental rangtasvirda qadimgi rus rangtasviri anʼanalari Vizantiya sanʼati unsurlari bilan qoʻshilib ketdi (Feodosiyadagi Stefan, Kerchdagi Ioann Predtech cherkovlari devoriy tasvirlari).

<nowiki>XVIII</nowiki> asrda saroy interyerlari devoriy tasvirlar va turli bezaklar bilan bezatildi (Boqchasaroydagi xon saroyi). <nowiki>XIX</nowiki> asr oxiri-<nowiki>XX</nowiki> asr boshlarida Qrimda [[Ayvazovskiy Ivan Konstantinovich|Ivan Ayvazovskiy]], R. Sudkovskiy, K. Bogayevskiy, F. Vasilyev, M.Voloshin, N.Samokish va boshqa rassomlar ishladi. Undan keyingi davr rassomlari boʻlgan F. Zaxarov, K. Proxorov, P. Stolyarenko, V. Svetkova kabi rassomlar faoliyati ham Qrim bilan bogliq.

== Manbalar ==
{{manbalar|colwidth=30em}}

== Havolalar ==
{{commonscat|Autonomous Republic of Crimea|Qrim Muxtor Respublikasi}}
* [http://www.rada.crimea.ua/ Qrim Muxtor Respublikasi Olish Kengashi sayti] {{ref-uk}} {{ref-ru}} {{ref-crh}} {{ref-en}}
* [http://ru.forsecurity.org/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%81-%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B0-%D0%B2-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85 „Rossiya-Uraina munosablatlarida Qrimning status“i] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160920011152/http://ru.forsecurity.org/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%81-%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B0-%D0%B2-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85 |date=20-sentabr 2016-yil }}, ''Matsey Mruz'' {{ref-ru}}

{{Ukraina maʼmuriy bo'linishi}}
{{OʻzME}}

[[Turkum:Qrim|*]]
[[Turkum:Ukraina]]
[[Turkum:Rossiya]]