Qutlugʻmurod inoq madrasasi

Мадраса
Қутлуғмурод иноқ мадрасаси
Қутлуғмурод иноқ мадрасаси бош фасади
Мамлакат	Ўзбекистон
Ҳудуд	Хоразм вилояти
Шаҳар	Хива
Манзил	Ичан қалъа МФЙ, Заргарлар кўчаси, 29-уй
Мактаб йўналиши	сунний
Мулкдор	Давлат мулки. Хоразм вилояти маданий ме'рос бошқармаси оператив бошқарув ҳуқуқи асосида
Мадраса тури	Катта
Меъморий услуб	Ўрта Осиё меъморчилиги
Бинокорлик ташаббусчиси	Қутлуғмурод иноқ (Оллоқулихоннинг тоғаси)
Ҳомийлар	Қутлуғмурод иноқ
Бинокорлик	1804-йил—1812-йил
Мақоми	Давлат ҳимоясида
Қурилиш материали	Пишиқ г'ишт

Қутлуғмурод иноқ мадрасаси – Хивадаги меъморий ёдгорлик (1804—1812); Ичан қалъа таркибида. Оллоқулихоннинг тоғаси Қутлуғмурод иноқ қурдирган; васиятига биноан миёнсарой замини тагига дафн этилган.

Тавсифи

1858-йилда ушбу илм даргоҳида 95 талаба таҳсил олган. Уларга 2 та охунд таълим берган. Бундан ташқари бу мадрасада мутаввалли (мадраса мутасаддиси), имом, муаззин (азончи), уни супуриб-сидирадиган фаррош ва талабаларни соч-соқолини олувчи сартарош лавозимлари ҳам мавжуд бўлган. Мадрасанинг олд томони кенг майдон ва унинг яқинида савдо расталари, кичкина бозор бўлган. Мадрасани тамомган толиблар имтиҳондан ўтишган. Имтиҳон учун хон томонидан „махсус ҳай’ат“ тузилган. Ҳай‘ат таркибига баъзан хоннинг ўзи, кўп ҳолларда валиаҳд, Хиванинг қози-калони (бош қози), Қози ўрда (шаҳар қозиси) ва бошқа бир нечта уламолар бўлган. Имтиҳондан муваффақиятли ўтган толибларга муфтий, аълам, охунд, муқаррар (мадраса китобдори) каби унвонлар берилган. Мадрасани тугатган толиблар орасида шоирлар, муаррих-тарихчилар, хаттотлар, олим-у фузало кишилар етишиб чиққан.

Ушбу мадрасада қорақалпоқ шоири Бердақ, илм ва марифат куйчиси шоир Аваз Ўтар ўқиган. Ҳозирги кунда мадрасанинг ҳовлисида ҳунармандлар ишлаб ишлаган маҳсулотлар кўргазмаси ташкил этилган.

Меъморчилиги

Мадраса тўртбурчак тарҳли (57х44 м), масжид ва дарсхона (тарҳи 5х5 м), ҳужралар (3х3 м), ҳовли (31,8х27,8 м) ҳамда ҳовли ўртасидаги сардоба (диаметри 7,15 м)дан иборат. Қ.Қутлуғмурод иноқ мадрасаси Хивада дастлаб қурилган 2 қаватли мадраса бўлиб, Хива мадрасаларига хос бўлмаган 2 қаватли, 3 очиқ равоқли, бош тарзи очиқ ва маҳобатли қилиб бунёд этилган; бино ғиштдан лой билан терилган, пойдевори деворидан ёғоч тўсинлар (сардобаники мармар) билан ажратилган. Бош тарзидаги пештоқ ва унинг 2 Д. ёни 3 равоқли, бурчакларига гулдасталар ишланган; пештоқ орқали миёнсаройга кирилади. Миёнсарой 3 хонали, 2 ёнида мадраса ва дарсхона жойлашган; масжид ва дарсхона гумбази қалқонсимон бағалларга боғланган, ёзги масжид пастак гумбаз билан, ҳужралар балхи гумбаз билан ёпилган; сардобанинг гумбази силиндрсимон пойгумбазга ўрнатилган, пойгумбазига равоқли айлана йўлак (баландлиги 1,65 м, эни 0,6 м) ишланган.

Қ.Қутлуғмурод иноқ мадрасаси Хивадаги сирланмаган ва босма усулида яратилган бўртма безаклар қўлланган ягона ёдгорликдир; пештоғи, миёнсарой рангли ўйма ганч билан зийнатланган, равоқлари муқарнаслар билан тўлдирилган; сирли кошин ва парчинлар билан қоплаб беза-тилган; деразаларига ганч панжаралар ишланган; ўймакори эшиклари амалий санъатнинг нодир намунасидир (нақшлар орасида бино қурилган сана битилган). Мадраса ҳовлисида ер ости сув омбори қурилган бўлиб, ундан бутун Ичан қал’а аҳолиси ичимлик суви олган. Мадраса ҳудудида ёзги масжид ҳам қурилган.

Қутлуғ Мурод Иноқ вафотидан кейин уни ўзи қурган мадрасага кўмишларини васият қилиб қолдирган. Ушбу даврнинг қонун-қоидаларига кўра, шаҳар ташқарисидан шаҳар ичига жасад олиб келиниши таъқиқланган. Қутлуғмурод иноқни дафн этиш учун эса мадраса қаршисида қал’а девори йиқитилган. Натижада мадрасага борадиган йўл очилиб, жасад шу йўл орқали олиб кирилган ва мадраса дарвозаси остига дафн этилган. Қал’а девори эса қайтадан таъмирланган. Баъзи тахминларга кўра ўлик мадраса олдида жойлашган майдоннинг чап тарафидаги гўрхонага дафн этилган бўлиши ҳам мумкин.