Quvayt sahifasining manbasini koʻrish

{{Maʼnolari|Kuvayt (maʼnolari)}}
{{Quvayt info}}
'''Kuvayt''',<ref>{{Veb manbasi |url=https://oriftolib.uz/3436 |sarlavha=Quvaytmi yoki Kuvayt |qaralgan sana=2023-08-20 |arxivsana=2023-08-20 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230820101201/https://oriftolib.uz/3436 }}</ref> Kuvayt Davlati baʼzan Kuvayt (Davlat al-Kuvayt) – [[Arabiston yarimoroli]]da, [[Fors qoʻltigʻi]]ning shimoli-gʻarbiy sohilidagi davlat. Maydoni - 17,8 ming km². Aholisi - 2,04 mln. kishi ([[2001]]). Poytaxti – [[Al-Kuvayt|Al-Kuvayt]] shahri. Maʼmuriy jihatdan 3 viloyatga boʻlinadi.

== Davlat tuzumi ==
Kuvayt – [[konstitutsiyaviy monarxiya]]. Amaldagi [[konstitutsiya]]si [[1962|1962-yil]] [[16-noyabr]]da qabul qilingan. Davlat boshligʻi – [[amir]] ([[1977|1977-yil]]dan [[shayx]] [[Jobir al-Ahmad al-Jobir as-Saboh]]). [[Qonun chiqaruvchi hokimiyat]]ni amir va [[parlament]] – Milliy Majlis, [[ijro etuvchi hokimiyat]]ni amir va Vazirlar Kengashi ([[hukumat]]) amalga oshiradi.

== Tabiati ==
Yer yuzasining koʻp qismi gʻarbdan sharqqa pasayib boruvchi [[plato]]. Fors qoʻltigʻining sohili botqoqli pasttekislik. Kuvayt hududi [[Afrika]]— [[Arabiston yarim oroli|Arabiston]] [[Platforma (yer)|platforma]]sining Shimoli-sharqida. Basra – Kuvayt sineklizasida joylashgan. Iqlimi quruq, tropik iqlim. Yanvarning temperaturasi 11°, iyulniki 34°. Yillik yogʻin 100–150&nbsp;mm. Landshafta: shimoliy qismida toshloq, markaziy va janubiy qismiga tomon qumli choʻl bilan almashinib boradi. Oʻsimlik kam, tuprogʻi boʻz tuproq.

== Aholisi ==
[[File:خيط_المقاومه.jpg|thumb|لباس التراث الكويتي مع الخيل العربيه]]
[[Aholi]]sining 90% ga yaqini [[arablar]], ularning yarmidan koʻpi [[muhojirlar]]. Koʻchmanchi badaviylar, hindistonlik va pokistonliklar, eronliklar ham yashaydi. [[Rasmiy til]]i – [[arab tili]]. [[Din]]i – [[islom]]. Aholining 96%i shaharlarda yashaydi. Yirik shaharlari: al-Kuvayt va al-Ahmadi.

== Tarixi ==
Miloddan avvalgi 3-ming yillikkacha Kuvayt hududi [[Bobil (davlat)|Bobil]], [[Ossuriya]] va [[Eron tarixi|Eron]] davlatlari tarkibiga kirgan. Undan keyingi davrlarda esa turli davlatlar oʻrtasida talash boʻlib keldi.

VII asr dan Kuvayt [[Arab xalifaligi]], XVI asrdan [[Usmonlilar imperiyasi|Usmonli turk saltanati]] tarkibida. XVIII asr oʻrtalaridan Kuvaytda hokimiyat as-Saboh [[sulola]]si shayxlari qoʻlida. XVIII asrning 60-yillaridan Kuvaytga [[Britaniya imperiyasi|Britaniya]]ning [[Ost-indiya|Ost-Indiya]] kompaniyasi kirib kela boshladi. [[1899|1899-yil]]dan Kuvayt amalda Buyuk Britaniya tasarrufiga oʻtdi. Kuvayt xalqining kurashi natijasida [[1961|1961-yil]] [[19-iyun]]da Kuvayt [[mustaqillik]]ka erishdi. Hukumat bir necha ilgʻor [[islohot]] oʻtkazdi. Mamlakatda siyosiy [[hayot]] faollashib, 1967-yilda Kuvayt [[kasaba uyushmalari]] [[federatsiya]]si tuzildi. Kuvayt hukumati ijobiy betaraflik, hamma mamlakatlar bilan hamkorlik qilish siyosatini rasmiy ravishda eʼlon qildi. 1990-yil 2-avgustda Iroq Quvaytni bosib olib, oʻz viloyati deb eʼlon qildi. [[Birlashgan Millatlar Tashkilotining Xavfsizlik Kengashi|BMT Xavfsizlik Kengashi]]ning qaroriga binoan, 29 mamlakatdan iborat koalitsiya kuchlari Kuvaytni 1991-yil 26-fevralda butunlay ozod qildi.

Kuvayt [[1963|1963-yil]]<nowiki/>dan BMT aʼzosi. [[Oʻzbekiston|Oʻzbekiston Respublikasi]] bilan diplomatiya munosabatlarini 1994-yil 8-iyulda oʻrnatgan. Milliy bayrami – 25-fevral – Milliy kun (1961).

== Siyosiy partiyalari va kasaba uyushmalari ==
Kuvaytda [[siyosiy partiyalar]] faoliyati taqiqlangan. Kuvayt demokratik forumi, [[muxolifat]]dagi [[partiya]], [[1991|1991-yil]] 7 muxolifat guruhining birlashuvi natijasida tuzilgan. Kuvayt ishchilari umumiy federatsiyasi kasaba uyushmasi [[1967|1967-yil]] [[dekabr]]da tuzilgan. [[Arab kasaba uyushmalari xalqaro konfederatsiyasi]] va [[Jahon kasaba uyushmalari federatsiyasi]] aʼzosi.

== Iqtisodiyot ==
[[Ikkinchi Jahon urushi]]gacha Kuvayt [[iqtisodiyot]]ining asosiy tarmogʻi koʻchmanchi [[chorvachilik]], sohilda esa [[dengiz]] jonivorlarini ovlash boʻlgan, aholining bir qismi savdo-sotiq va xususan, marvarid savdosi bilan shugʻullangan. Urushdan keyin boy [[neft]] [[kon]]lari negizida neft qazish sanoati rivojlandi. [[1970|1970-yil]]larga kelib [[yalpi milliy mahsulot]]ning salkam 60%, [[valyuta]] tushumining 94% [[neft sanoati]]ga toʻgʻri keldi. Iroq agressiyasi Kuvayt iqtisodiyotiga, ayniqsa, neft konlariga katta zarar yetkazdi, ammo [[1993|1993-yil]]dayoq neft [[eksport]]idan olingan mablagʻ urushdan avvalgi darajadan oshib 9,9 mlrd. va [[1994|1994-yil]] 11,2 mlrd. dollarni tashkil etdi. Quvaytda neftdan olinadigan daromadlarning 10% „Kelgusi avlodlar jamgʻarmasi“ga oʻtkaziladi. Asosiy neft konlari: Al-Burkon, Al-Makva, Vafra, Ahmadi. Yiliga 25 mln. tonna neftni qayta ishlab oladigan 3 ta zavod mavjud. Tabiiy gaz ham qazib olinadi. Shuningdek, [[Kimyo sanoati|kimyo]] (kimyoviy [[oʻgʻit]], [[ammiak]], [[oltingugurt]], [[kaustik soda]], [[Boʻyoqlar|boʻyoq]]), [[kemasozlik]], metall ishlash ([[quvur]], [[Akkumulator|akkumulyator]]), oziq-ovqat, qurilish ashyolari sanoati ([[sement]], [[gʻisht]], [[cherepitsa]] va boshqalar) ishlab chiqarish kabi tarmoqlari ham rivojlangan. [[Elektr stansiyasi|Elektr stansiya]]lar, [[dengiz suvi]]ni chuchitadigan qurilmalar bor. [[Temir]]-tersakdan [[Metallar|metall]] eritadigan, neft sanoati uskunalarini, roʻzgʻor elektr va [[radio]] asboblarini taʼmirlaydigan korxonalar, hunarmandchilik ustaxonalari ham mavjud. 90-yillarda neft sanoati yalpi ichki mahsulotning 42% ni, boshqa sanoat tarmoqlari 14,5%, [[qishloq xoʻjaligi]] esa 0,3% ni tashkil etdi. 1 yilda oʻrtacha 16,8 mlrd. kVt/soat elektr energiyasi hosil qilinadi.

== Qishloq xoʻjaligi ==
Qishloq xoʻjaligida hamon koʻchmanchi chorvadorlik ustun. Vohalarda [[xurmo]], [[bugʻdoy]], [[arpa]], [[sabzavot]] yetishtiriladi. Umuman, mamlakat hududining atigi 1% qishloq xoʻjaligiga yaroqli. Bu aholinig qishloq xoʻjaligi mahsulotlariga ehtiyojining 50% nigina qondiradi. Oziq-ovqatning koʻp qismi chetdan keltiriladi. [[Baliq ovlash]] aholi ehtiyojining 25% ni qondiradi. Quvaytda [[Temir yoʻl|temiryoʻl]] yoʻq. [[Avtomobil]] yoʻllari oʻz. – 4 ming km dan ortiq. [[Dengiz transporti]], ayniqsa, [[tanker]]lar katta ahamiyatga ega. Asosiy dengiz portlari: Shuvayx (Kuvayt), Ash-Shuayba, Mino-al-Ahmadi. Chetga neft va neft mahsulotlari, kimyoviy oʻgʻit, suyultirilgan [[Gazlar|gaz]], [[asbest]] [[quvur]]lar, sement va boshqa chiqaradi. Chetdan mashina va asbob-uskuna, transport vositalari, qurilish ashyolari, metall va metall buyumlar, oziq-ovqat keltiradi. Kuvaytning bir qancha mamlakatlardagi sarmoyalarning katta qismi koʻchmas mulkka aylantirilgan. Jumladan, Gollandiya va [[Daniya]]da Kuvaytga qarashli neftni qayta ishlash zavodlari, [[Yevropa]]dagi 9 davlatda 5117 avtomobil yoqilgʻisini quyish tarmoqlari mavjud. Bundan tashqari, [[Angliya|Angiya]]ning „[[British petroleum]]“, „Midlend“, [[Germaniya]]nig „[[Daimler-Benz|Daymler bens]]“, „[[Volkswagen|Folksfagen]]“, „[[Siemens|Simens]]“, [[Ispaniya]]ning „Taras“, [[Fransiya]]ning „Pariba“ kabi yirik [[kompaniya]] va [[bank]]lari hissadoridir. „Santa-Fe“ xalqaro neft kompaniyasi Kuvaytning toʻla [[xususiy mulk]]i hisoblanadi. Asosiy savdo mijozlari: [[Yaponiya]], [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQSh]], [[Yevropa Ittifoqi]] [[mamlakat]]lari, [[Xitoy]], arab mamlakatlari. [[Pul]] birligi – [[Kuvayt dinori|Kuvayt dinori]].

== Tibbiy xizmati, maorifi va ilmiy muassasalari ==
Shifokorlar Kuvayt davlat universitetida va chet ellarda tayyorlanadi. Davlat oʻquv yurtlarida barcha turdagi [[taʼlim]] bepul. Xususiy [[maktab]]lar ham bor. Boshlangʻich maktabda oʻqish muddati – 4 yil, oraliq maktabda 4 yil va oʻrta maktabda 4 yil Boshlangʻich va oraliq maktablarda 6— 14 yoshdagi bolalarning oʻqishi majburiy. Mamlakatda 1 oliy oʻquv yurti – Kuvayt davlat universiteti ([[1966|1966-yil]]da asos solingan) mavjud. Ilmiy muassasalari: Kuvayt ilmiy-tadqiqot instituti ([[1967]]), qishloq xoʻjaligi tajriba styasi ([[1953]]), Arab rejalashtirish instituti ([[1966]])— hammasi Kuvayt shahrida. Kuvayt markaziy kutubxonasi ([[1936]]), universitet kutubxonasi, Kuvayt shahrida Kuvayt muzeyi va tabiiy-tarixiy [[muzey]] bor.

== Matbuoti, radioeshittirishi va telekoʻrsatuvi ==
Kuvaytda bir necha [[gazeta]] va [[jurnal]] nashr etiladi. Eng muhimlari: „Al-Anba“ („Xabarlar“, arab tilidagi kundalik gazeta, 1976-yildan), „Arab tayme“ („Arab vaqti“, ingliz tilidagi gazeta, [[1977|1977-yil]]dan), „Al-Vatan“ (arab tilidagi kundalik gazeta, 1974-yildan), „Al-Jamahir“ („Omma“, arab tilidagi kundalik gazeta, 1984-yildan), „Al-Kabas“ („Bilim“, arab tilidagi kundalik gazeta, 1972-yildan), „Kuweit time“ („Kuvayt vaqti“, ingliz tilidagi kundalik gazeta, 1961-yildan), „Ar-Risola“ („Maktub“, arab tilidagi haftalik gazeta, 1961-yildan), „As-Siyosa“ („Siyosat“, arab tilidagi kundalik gazeta, 1965-yildan), „Al-Xadaf“ („Maqsad“, arab tilidagi haftalik gazeta, 1961-yildan), „Al-Amal“ („Ishchi“, haftalik jurnal), „Al-Arabi“ („Arab“, oynoma, 1958-yildan), „Al-Kuvayti“ („Kuvaytlik“, haftalik jurnal, 1961-yildan), „At-Talia“ („Ilgor“, haftanoma, 1962-yildan). Kuvayt axborot agentligi (KUVA) 1976-yilda tuzilgan. Kuvayt radioeshittirish xizmati 1951-yil, televideniyesi 1961-yil tashkil etilgan.

== Meʼmorligi va tasviriy sanʼati ==
Faylaka oroldan qad. [[ibodatxona]] vayronasi, jez [[haykal]]chalar, ioniy kolonnali Satir ibodatxonasi, keramika buyumlari topilgan (miloddan avvalgi III asr). Kuvayt shahrining eski uylari 1—2 qanatli boʻlib, tosh va loydan ishlangan hamda tashqi (devon) va ichki (haram)ga ajratilgan. Gumbazli 1 va 2 minorali jome masjidlar (Katta masjid, as-Suk va boshqalar) qurilgan. 1950—60 yillarda shahar qayta qurildi. Sanoat inshootlari barpo etildi. Koʻp qanatli uylar qurilib, koʻchalar koʻkalamzorlashtirildi. Temir-beton va oynadan qurilayotgan koʻp qanatli uylar koshinli, shishaband. Xalq ustalarining sanʼati bezak buyumlarda (yogʻoch kosa, shisha munchoqlar, qimmatbaho tosh koʻzli oʻzuklar, kumush yoki qoʻrgʻoshin qoplab vaqshlangan chilimlar va boshqalar) koʻzga tashlanadi.

Musiqasi arab musiqa sanʼati bilan bevosita bogʻlangan. Hanaskorlik musiqa sanʼati rivojlangan. Chet elda oʻqib kelgan musiqa mutaxassislari maktablarda daryo beradi va hanaskorlar orkestrini tashkil qiladi. Yirik milliy professioval orkestr – radio va televideniye orkestri bor. Unga mahalliy bastakorlar musiqa yozib beradi.

== Teatri ==
[[1957|1957-yil]] [[Xalq teatri]] tuzildi. [[1959|1959-yil]]dan [[Arab teatri]] ishlay boshladi. Uning [[repertuar]]ini [[Misr]] va mahalliy mualliflar [[pyesa]]lari boyitib keldi. 1964-yil [[truppa]]ni miyerlik [[rejissor]] [[Zakiy Toʻlaymat]] boshqarib, arab pyesalarini sahnalashtirdi va mamlakatda ilk bor teatr bilim yurtini tashkil etdi. [[1963|1963-yil]] [[Fors koʻrfazi]] Kuvayt teatri paydo boʻldi va unda mahalliy [[dramaturg]]lar asarlari qoʻyildi. [[1967|1967-yil]] yava bir teatr truppasi – Kuvayt teatri tashkil etildi.

== Kinosi ==
60-yillar boshidan qisqa metrajli voqeiy va [[hujjatli film]]lar suratga olina boshladi. [[1971|1971-yil]] „Shafqatsiz dengiz“ ([[Rejissyor|rejissor]] [[Xolid Saddiq]]) badiiy [[film]]i namoyish qilindi. Quvaytning oʻz [[kinostudiya]]si yoʻq.

== Oʻzbekiston – Kuvayt munosabatlari ==
{{main|Oʻzbekiston — Kuvayt munosabatlari||||}}
[[1994|1994-yil]] [[iyul]]da ikki davlat oʻrtasida [[diplomatiya]] munosabatlari oʻrnatilgach, turli sohalarda hamkorlik yoʻlga qoʻyila boshladi. 1994-yilda [[Oʻzbekiston|Oʻzbekiston Respublikasi]] bilan Kuvayt oʻrtasida „Havo qatnovi toʻgʻrisidagi bitim“ kelishib olindi.

[[1997|1997-yil]]da [[Kuvayt iqtisodiy rivojlanish jamgʻarmasi]] [[Nukus]] va [[Urganch]] shaharlarini suv bilan taʼminlash loyihasi uchun 18 mln. [[AQSh dollari]] miqdorida pul ajratdi. Ayni vaqtda Oʻzbekistonga 6 mln. [[Kuvayt dinori|Kuvayt dinori]] miqdorida [[kredit]] berish haqidagi [[shartnoma]] imzolandi; 20 yil muddatga berilgan bu kreditda 5 yillik imtiyozli davr koʻzda tutilgan.

[[1998|1998-yil]] 250 ming Kuvayt dinori miqdoridagi kredit mablagʻi oʻzlashtirildi. Ikki davlat oʻrtasida siyosiy, ijtimoiy, madaniy sohalarda ham hamkorlik yoʻlga qoʻyilgan. Bunga Kuvayt parlamentida [[Kuvayt — Oʻzbekiston doʻstlik qoʻmitasi]] tashkil etilgani yaqqol misol boʻla oladi<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{OʻzME}} <!-- Bot tomonidan yaratildi -->

{{Osiyo davlatlari}}

{{Tashqi havolalar}}

[[Turkum:Islom Hamkorlik Tashkilotiga aʼzo davlatlar]]
[[Turkum:Yaqin Sharq]]
[[Turkum:Quvayt| ]]
[[Turkum:Monarxiyalar]]
[[Turkum:Arab davlatlari]]
[[Turkum:Fors koʻrfazi]]

[[Turkum:Amirliklar]]
[[Turkum:OPEC aʼzo mamlakatlari]]