Quyosh taqvimi
Қуёш тақвими — саналари фаслни ёки Қуёшнинг юлдузларга нисбатан яқинлашадиган ҳолатини кўрсатувчи тақвим. Дунёда стандарт сифатида қабул қилинган Григорий тақвими қуёш тақвимига мисолдир. Тақвимнинг асосий бошқа тури бу ой тақвими бўлиб, унинг ойлари Ой фазаларининг даврларига тўғри келади. Григорий тақвимидаги ойлар Ой фазаси даврларига мос келмайди.
_art_in_the_year_1585,_from-_The_Aztec_Tonalpohualli_Calendar_WDL6732_(cropped).png)
Қуёш тақвимини биринчи бўлиб мисликлар ишлаб чиқишган, бунда Нил дарёсининг йиллик сув тошқини тақвим билан бир вақтга тўғри келган, осмоннинг шарқида Ит юлдузи — Сириус ёки Сотҳиснинг ҳар йили пайдо бўлишидан фойдаланиб, қуёш тақвими ишлаб чиқилган. Улар 365 кунлик тақвим яратишди. Бу тақвим ҳар бири 30 кундан иборат 12 ойни ўз ичига олиб, йил охирида 5 кун қўшиларди. Бироқ мисрликлар куннинг қўшимча қисмини ҳисобга олмаганлиги сабаб уларнинг тақвими аста-секин нотўғри бўлиб борди[1].
Турлари
Энг қадимги қуёш тақвимларига Юлиан тақвими ва Копт тақвими киради. Уларнинг иккаласи ҳам 365 кунлик йилга эга, бу истисносиз ҳар тўрт йилда бир марта 366 га узайтирилади, шунинг учун ўртача йил 365,25 кун. Қуёш тақвимлари аниқроқ бўлиши учун улар икки турга бўлинган.
Тропик қуёш тақвимлари
Агар Ернинг Қуёш атрофидаги орбитасидаги ўрни тенгкунликка, орбита осмон экваторини кесиб ўтадиган нуқтага нисбатан ҳисобланса, унда унинг саналари фаслларни аниқ кўрсатади, яъни улар Қуёшнинг оғиши билан синхронлашади. Бундай тақвим тропик қуёш тақвими деб аталади.
Бундай тақвимнинг ўртача тақвим йилининг давомийлиги тропик йилнинг қандайдир шаклига, одатда ўртача тропик йилга ёки баҳорги тенгкунлик йилига яқинлашади.
Қуйидагилар тропик қуёш тақвимларидир:
- Қадимги арман календари
- Григорий тақвими
- Бенгал тақвими (Бангладешдаги миллий ва расмий календар)
- Эрон тақвими (Жалолий тақвими)
- Ҳиндистон миллий тақвими (Сака тақвими)
- Франсия Республикаси тақвими
Бу тақвимларнинг ҳар бири 365 кунлик йилга эга бўлиб, баъзида кабиса йилини ҳосил қилиш учун қўшимча кун қўшиш орқали узайтирилади. Бу усул „интеркаляция“ деб аталиб, қўшилган кун эса „интеркаляр“ кун ҳисобланади.
Юлдузларга асосланган қуёш тақвимлари
Агар Ернинг жойлашуви қўзғалмас юлдузларга нисбатан ҳисобга олинса, саналар Қуёш қайси бурж юлдуз туркумида жойлашганини кўрсатади. Бундай тақвим юлдузларга асосланган қуёш тақвими деб аталади[2].
Бундай тақвимнинг ўртача календар йили юлдуз йилига яқин келади.
Ҳинд тақвими, Тамил тақвими, Бенгал тақвими (қайта кўриб чиқилган) ва Малаялам тақвими сингари Ҳиндистон тақвимлари юлдузларга асосланган қуёш тақвимлари ҳисобланади. Бу тақвимлар Ернинг тропик ҳаракатига эмас, балки Қуёшнинг ўн икки бурж белгиси бўйлаб кўринма ҳаракатига асосланиб ҳисобланади.
Қуёш календарлари рўйхати
Қуйида жорий, тарихий ва таклиф қилинган қуёш тақвимлари рўйхати келтирилган:
- Ассам тақвими
- Оссурия тақвими
- Астрономик йилни рақамлаш
- Бади тақвими
- Басотҳо тақвими
- Бенгал тақвими
- Бербер тақвими
- Болгар тақвими
- Византия тақвими
- Cаэсар тақвими[3]
- Копт тақвими
- Дисcордиан тақвими
- Фашистлар даври
- Эфиопия тақвими
- Флоренсия тақвими
- Франсия Республикаси тақвими
- Григорий тақвими
- Ҳанке-Ҳенрй доимий тақвими
- Ҳолоcене тақвими
- Ҳиндистон миллий тақвими
- Халқаро қатъий тақвим
- Ўзгармас тақвим
- Жалолий тақвими
- Ява тақвими
- Жуче даври тақвими
- Юлиан тақвими
- Малаялам тақвими
- Мингуо тақвими
- Нанакшаҳи тақвими
- Одиа тақвими
- Қадимги Исландия тақвими
- Панкронометр
- Патафизик тақвими
- Пах тақвими
- Пентеcонтад тақвими
- Писан тақвими
- Позитивист тақвими
- Қайта кўриб чиқилган Юлиан тақвими
- Рим тақвими
- Руниc тақвими
- Ҳижрий қуёш тақвими
- Совет тақвими
- Швеция тақвими
- Симметрия 454
- Тамил тақвими
- Таиланд қуёш тақвими
- Тулу тақвими
- Дунё тақвими
- Дунёнинг фасл тақвими
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ „Қуёш тақвими | хронология | Британниcа“.
- ↑ Ҳелен Р. Якобус. (2014). Ўлик денгиз варақларидаги Зодиак тақвимлари ва уларни қабул қилиш: қадимги яҳудийликда қадимги астрономия ва астрология.
- ↑ Денис Фини. (2007). Каэсар тақвими: Қадимги вақт ва тарихнинг бошланиши. Калифорния университети матбуоти.