Radioterapiya

Тос аъзоларининг радиотерапияси. Аниқ позицияни тузатиш учун лазерлар ва оёқ прокладкалари қўлланади.

Радиотерапия, радиация терапияси, радиация онкологияси — ионлаштирувчи нурланиш билан даволаш (рентген нурлари, гамма-нурланиш, бета-нурланиш, нейтрон нурланиши, тиббий тезлатгичдан элементар заррачалар нурлари). Асосан хавфли ўсмаларни даволаш учун ишлатилади.

ЮНЕСКОнинг 4 хонали таснифи бўйича фан коди (инглизча) – 3201.12 (бўлим – тиббиёт)

Усул моҳияти

Радиация терапиясининг мақсади патологик марказни ташкил этувчи ҳужайраларни, масалан, ўсимтани йўқ қилишдир. Ҳужайралар ўлимининг асосий сабаби, бу тўғридан-тўғри парчаланишни англатмайди(некроз, апоптоз), лекин инактивация (бўлинишни тўхтатиш), уларнинг ДНКси бузилиши ҳисобланади. ДНКнинг шикастланиши тўғридан-тўғри ДНК атомларининг ионланиши натижасида молекуляр боғланишларнинг йўқ қилиниши натижасида ҳам, билвосита ҳужайра ситоплазмасининг асосий компоненти бўлган сувнинг радиолизи натижасида ҳам бўлиши мумкин. Ионлаштирувчи нурланиш пероксид ва эркин радикалларни ҳосил қилиш учун сув молекулалари билан ўзаро таъсир қиладибу ДНКга таъсир қилади. Бундан муҳим натижа шундан келиб чиқадики, бу тажрибада тасдиқланганки, ҳужайра қанчалик фаол бўлинса, нурланишнинг унга зарарли таъсири шунчалик кучли бўлади. Саратон ҳужайралари фаол бўлинади ва тез ўсади;

Одатда, суяк илиги ҳужайралари худди шундай фаолликка эга. Шунга кўра, агар саратон ҳужайралари атрофдаги тўқималарга қараганда фаолроқ бўлса, у ҳолда радиациянинг зарарли таъсири уларга жиддийроқ зарар келтиради. Бу ўсимта ҳужайраларини ва катта ҳажмдаги соғлом тўқималарни бир хил нурлантириш билан радиация терапиясининг самарадорлигини аниқлайди, масалан, минтақавий лимфа тугунларининг профилактик нурланиши билан.. Шу билан бирга, радиация терапияси учун замонавий тиббий асбоблар ионлаштирувчи нурланиш дозасини фокуслаш (патологик марказда бир нечта нурларни кесиб ўтиш орқали) ва шунга мос равишда соғлом тўқималарга янада юмшоқ таъсир қилиш туфайли терапевтик нисбатни сезиларли даражада ошириши мумкин. Радиацияга айниқса сезгир бўлган соғлом тўқималарни ҳимоя қилиш учун (масалан, суяк илиги), компенсаторлар қўлланади – бу тўқималарни нурлардан қоплайдиган шаффоф бўлмаган экранлар.

Таъсир турлари

Заррачалар турига кўра ионлаштирувчи нурланишни икки гуруҳга бўлиш мумкин – корпускуляр:

• α-зарралар,
• β-зарралар,
• нейтрон (манба сифатида ²⁵²Cф изотопи ёки сиклотронлардан фойдаланилади),
• протон,
• углерод ионлари

ва тўлқин:

• рентген нурланиши,
• γ-нурланиш.

Кўрсаткичлар

Радиация терапиясини тайинлашнинг энг кенг тарқалган сабаби турли хил этиологияли неоплазмаларнинг мавжудлиги. Косметологияда экзотик дастур ҳам мавжуд бўлсада—келоид чандиқларини пластик жарроҳликдан сўнг нурлантириш ва юмшоқ рентген нурлари ёрдамида даволанади. Радиация терапияси плантар фасиитни даволашда ҳам муваффақиятли қўлланган(„тўпиқ найзаси“). Патологик жараённинг локализациясига қараб, таъсир қилиш турлари ва нурланиш дозаси фарқланади.

Қўлланилиши

Муолажа жараёни

Қўлланилишда 3 усул мавжуд: контакт (нурланиш манбаи инсон тўқималари билан алоқа қилади), масофавий (манба бемордан маълум масофада жойлашган) ва радионуклид терапияси(радиофармацевтика беморнинг қонига АОК қилинади). Контактли радиация терапияси баъзан бракитерапия деб аталади.

Контактли радиация терапияси

Контакт таъсири ўсимта тўқималарига нурланиш манбасини тўғридан- тўғри қўллаш орқали ҳосил бўлади, операция вақтида ёки юзаки жойлашган неоплазмалар билан амалга оширилади. Шу муносабат билан, бу усул, гарчи атрофдаги тўқималарга камроқ зарарли бўлса-да, жуда кам қўлланади. Интерстициал усул билан симлар, игналар, капсулалар ва тўплар бирикмалари кўринишидаги муҳрланган манбалар ўсимта фокусини ўз ичига олган тўқималарга киритилади. Бундай манбалар вақтинчалик ва доимий имплантация ҳисобланади.

Ташқи нурли радиация терапияси

Масофавий таъсир қилиш билан соғлом тўқималар таъсир қилиш маркази ва нурланиш манбаи ўртасида бўлиши мумкин. Улар қанчалик кўп бўлса, нурланишнинг керакли дозасини диққат марказига этказиш шунчалик қийин бўлади ва терапиянинг кўпроқ ён таъсири. Аммо, жиддий ён таъсирларнинг мавжудлигига қарамай, бу усул энг кенг тарқалган. Бу фойдаланиш учун энг кўп қиррали ва арзонлиги билан боғлиқ. Истиқболли усул протон терапиясидир. Усул ўсимтани аниқ нишонга олиш ва уни локализациянинг исталган чуқурлигида йўқ қилиш имконини беради. Атрофдаги тўқималар минимал зарар кўради, чунки деярли бутун нурланиш дозаси заррачалар йўлининг охирги миллиметрларида ўсимтага чиқарилади. Саратон касаллигини даволашда протонларни кенг қўллаш учун тўсиқлардан бири талаб қилинадиган сиклотрон ёки синкроциклотрон ускунасининг ҳажми ва нархидир.

Радионуклид терапияси

Ушбу усулда радионуклид (мустақил агрегант сифатида ёки радиофармацевтиканинг бир қисми сифатида) ўсимта фокусли тўқималарда танлаб тўпланади. Бундай ҳолда, очиқ манбалар қўлланади, уларнинг эритмалари оғиз орқали танага, бўшлиққа, ўсимтага ёки томирга тўғридан- тўғри киритилади. Баъзи радионуклидларнинг асосан маълум тўқималарда тўпланиш қобилиятига мисол бўлиши мумкин: ёд—қалқонсимон безда, фосфор—суяк илигида, стронсий—суякларда ва бошқалар.

Ножўя таъсири

Нурланиш натижасида нафақат ўсимтанинг ўзи, балки унинг атрофидаги тўқималар ҳам зарарланади. Ўсимтанинг ўзи ионлаштирувчи нурланиш таъсирида нобуд бўлади ва парчаланиш маҳсулотлари қон оқимига киради. Шунга асосланиб, ножўя таъсирларни икки гуруҳга ажратиш мумкин.

Маҳаллий

Таъсир қилиш жойида радиация куйишлари пайдо бўлиши мумкин, қон томирларининг мўртлиги кучаяди, кичик ўчоқли қон кетишлар пайдо бўлиши мумкин, таъсир қилишнинг контакт усули билан нурланган юзанинг яраси кузатилади.

Умумий

Радиацияга нури таъсири натижасида ҳужайраларнинг парчаланиши натижасида юзага келади, бу радиация реакциялари деб аталади. Беморда заифлик, чарчоқ, кўнгил айниши, қусиш, сочлар тўкилиб кетади, тирноқлар мўртлашади, қон расми ўзгаради, гематопоэз бостирилади. Мутахассислар орасида яна бир кенг тарқалган ножўя таъсирларни таснифлаш – бу эрта радиация реакциялари ва кеч радиация асоратларига бўлиниш. Икки тур ўртасидаги шартли чегара—даволаш курси тугаганидан кейин 3 ойлик муддат.

Адабиётлар

• Шаин А. А. Онкология. Тиббиёт талабалари учун дарслик. – тиббий ахборот агентлиги – ИИВ, 2004. – 544 б.
• Одам ва ҳайвонларнинг радиобиологияси. Ярмоненко С. П., Ваинсон А.А: Олий мактаб, 2004. – 549 б. – ИСБН 5-06-004265-0.
• Саратонни даволашнинг эволюцияси: радиотерапия ва кимётерапия. // Саратон тарихи. Пер. инглиз тилидан. Н. Д. Фирсова (2016).