Muhammad: Versiyalar orasidagi farq

Muhammad
Muhammad
	مُحَمَّد
	; „Muhammad Allohning elchisi“; Madinada joylashgan Al-Masjid an-Nabaviyning darvozasiga oʻyib ishlangan yozuv
Unvoni	Islom dini paygʻambari, Allohning soʻnggi paygʻambari, Allohning elchisi
Shaxsiy maʼlumotlar
Tavalludi	tax. 570 (yoki 571) BE (53 HY) Makka, Hijoz, Arabiston
Vafoti	8-iyun 632-yil (11 HY) (61–62 yoshda); Madina, Hijoz, Arabiston
	Al-Masjid an-Nabaviydagi Al-Qubbah Al-Khaḍrāʾ (Yashil gumbaz)ga dafn etilgan ; 24°28′03″N 39°36′41″E / 24.46750°N 39.61139°E
Dini	Islom
Turmush oʻrtoq(lar)i	Qarang: Muhammadning ayollari
Farzandlari	• Qosim (598–601); • Zaynab (599–629); • Ruqayya (601–624); • Ummu Kulsum (603–630); • Fotima (605–632); • Abdulloh (611–615); • Ibrohim (630–632); Qarang: Muhammadning farzandlari
Ota-onasi	Abdulloh ibn Abdulmuttalib (otasi); Omina binti Vahb (onasi)
Tanilgan sohasi	Islom asoschisi
Boshqa nomlari	Rasūl Allāh (Allohning elchisi);
Taxallusi	Abu al-Qosim, Abu at-Toyib
Kasbi	Savdogarlik
Qarindoshlar	Muhammadning shajara daraxti, Ahl ul-Bayt
Imzosi

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Muhammad, Muhammad ibn Abdulloh (arabcha: مُحَمَّد بنِ عَبْد ٱللَّٰه‎‎; tax. 570/571-yil, Makka — 8-iyun 632-yil, Madina)^[2]^[3] — islom dini va birinchi musulmonlar jamoasi asoschisi. Musulmonlar eʼtiqodiga koʻra, Allohning oxirgi paygʻambari va uning elchisi. Shu maʼnoda uni „Rasululloh“, „Rasuli Akram“ deb atash odat tusiga kirgan. Islom taʼlimotiga koʻra, Muhammad nomini aytgan yoki eshitgan kishi „sallalohu alayhi vasallam“ (s.a.v.) yoki „alayhissalom“ (a.s.) deb salavot aytib qoʻyish vojib hisoblanadi. Musulmonlar eʼtiqodiga koʻra, Muhammad orqali odamlarga Qurʼon nozil qilingan.

Quraysh qabilasining hoshimiylar urugʻiga mansub, uncha boy boʻlmagan, lekin Makka zodagonlariga yaqin oilada tugʻilgan. Muhammadning bolalik va oʻsmirlik yillari haqidagi maʼlumotlar juda kam. Muhammad goʻdakligidayoq yetim qolgan; tugʻilmasidan avval otasi Abdulloh, 6 yoshligida esa — onasi Omina vafot etgan. Muhammadni oʻz tarbiyasiga olgan bobosi Abdulmuttalib ham koʻp oʻtmay olamdan oʻtadi. Yetim bolani tarbiya qilishni amakisi Abu Tolib oʻz zimmasiga oladi. 12 yoshida Muhammad bir muddat Abu Tolibning podasini boqadi, keyin tijorat ishlariga jalb qilinadi. Abu Tolib Muhammadni 21 yoshida Huvaylid ibn Asʼadning qizi, badavlat beva ayol Xadicha xonadoniga dastyorlikka beradi. Xadichaning savdo ishlari bilan shugʻullangan Muhammad Suriyaga safar qiladi, xususan, Halab va Damashq shaharlariga boradi. Muhammad 25 yoshida (595-yil) 40 yoshlarga borib qolgan Xadichaga uylanadi. Muhammad 3 oʻgʻil (Qosim, Abdulloh, Ibrohim) va 4 qiz (Ruqayya, Zaynab, Ummu Kulsum, Fotima) farzand koʻrgan. Joriyasi Mariyadan boʻlgan Ibrohim ismli oʻgʻlidan boshqa barcha farzandlari Xadichadan edi. Oʻgʻillari goʻdakligidayoq vafot etgan. Qizlaridan Fotimagina Muhammad naslini davom ettirgan. Xadicha vafotidan soʻng Muhammad bir necha bor uylangan (lekin, Oyshadan boshqa bokira xotin olmagan), biroq ulardan farzand koʻrmagan.

Muhammad 40 yoshga toʻlganida oʻzini boshqacha seza boshlaydi. Yolgʻizlikni qoʻmsab, Makka yonidagi Hiro togʻida joylashgan gʻorga borib ibodat bilan mashgʻul boʻlar, oʻyga tolardi. Taxminan 610-yilda Muhammad Makkada oʻzining Allohdan vahiy olayotganligini eʼlon qiladi. Buni birinchilardan boʻlib Xadicha, Muhammadning amakivachchasi Ali ibn Abu Tolib hamda asrandi oʻgʻli Zayd ibn Horisa eʼtirof etib iymon keltirishgan. Koʻp oʻtmay, Makkaning eng nufuzli savdogarlaridan Abu Bakr, Zubayr, Talha, Saʼd ibn Abu Vaqqos,Usmon ibn Affon va keyinchalik Madinaning eng nufuzli savdogari boʻladigan Abdurahmon ibn Avf Muhammadni chin paygʻambar deb tan olishgan. Muhammad izdoshlari jamoasi dastlabki paytlarda 50 kishidan oshmagan. Makkaning asosiy aholisi, ayniqsa, nufuzli qurayshliklar esa Muhammad taʼlimotini ochiqdan-ochiq dushmanlik bilan qarshi olgan. Buning natijasida Muhammad tarafdorlaridan 11 xonadon Habashiston (hozirgi Efiopiya) ga koʻchib ketgan. Muhammad jamoasiga jasur jangchilar sifatida tanilgan Hamza va Umar ibn Xattobning qoʻshilishi jamoaning mavqeini oshirdi. Ayni vaqtda quraysh zodagonlarining Muhammad va uning tarafdorlariga dushmanligi yanada kuchaydi. 620-yilda Xadichaning, soʻngra Abu Tolibning vafotidan soʻng Makkada vaziyat yomonlashadi, Muhammad muayyan xatar ostida qoladi. Har yilgi anʼanaviy Makka ziyoratiga kelgan yasriblik Avs va Hazraj qabilalarining vakillari Muhammad bilan uchrashib, sodiqlik bildirishadi va yordam qilishga vaʼda berishadi, Muhammadni Yasribga koʻchib borishga daʼvat qilishadi. Avval Muhammadning izdoshlari (asʼhoblar) oʻz oilalari bilan quraysh zodagonlaridan maxfiy ravishda guruh-guruh boʻlib koʻchadi. Oxirida Muhamadning oʻzi Abu Bakr Siddiq bilan joʻnab ketadi. 622-yildada yuz bergan bu koʻchish payti (arab, hijrat)dan musulmonlar erasi — hijriy yil hisobi boshlanadi. Yasrib esa Madina an-Nabiy („Paygʻambar shahri“) yoki qisqacha, Madina deb ataladigan boʻldi.

Madinada birinchi masjid qurildi, islom arkonlari ishlab chiqila boshlandi, Kaʼba qibla qilib belgilandi. Jamoani jipslashtirish va uni kengaytirish uchun makkalik mushriklarga qarshi kurashish zarur edi. Makkaliklarga qarshi uyushtirilgan iqtisodiy urush ular farovonligining asosiy manbai boʻlgan savdo karvonlari ishini chippakka chiqardi. 624-yilda Badr quduqlari oldida Badr jangi, 625-yilda Uhud togʻi etagida Uhud janglari boʻldi. 626-yilda makkaliklar madinaliklarga uzil-kesil zarba berish maqsadida yirik harbiy safarga otlanishdi. Muhammad Madinani uzoq qamal sharoitiga tayyorladi, shahar atrofiga chuqur xandaqlar qazildi va u yerlarga kamonchi oʻqchilar joylashtirildi. Kutilmagandagi izgʻirin, kuchli shamollar qamal qiluvchilarni toliqtirdi, ular orasida nizolar boshlandi. Natijada Madina qamali bekor qilindi, bu gʻalaba Madina jamoasini yanada jipslashtirish bilan birga, unga yangi-yangi badaviy qabilalarning qoʻshilishiga olib keldi. Hijratning 6-yilida makkalik quraysh zodagonlari mavjud muammolarni kelishuvchilik yoʻli bilan bartaraf etish uchun Muhammad bilan tengma-teng muzokara olib borishga majbur boʻlishdi. Madinaga qarshi kurashning yetakchilaridan biri boʻlgan Abu Sufyon Muhammad tarafiga oʻtdi. 630-yilda Makka Muhammadga jangsiz taslim boʻldi, makkaliklar Muhammad jamoalariga qoʻshildi. 631-yilda koʻp qabilalar Muhammadga boʻysundi va islomni qabul qildi. Hijratning 10-yili (632-yil martida) Muhammad oʻz oila aʼzolarini olib, Madina atroflaridagi 100 mingdan ortiq kishi bilan Makkaga birinchi va oxirgi marta ziyorat (haj)ga bordi. Bu vidolashuv haji boʻlgan. Mana shu ziyorat Makkaning islom dini markazi sifatidagi mavqeini uzil-kesil hal etdi. Oʻshandan buyon oʻtgan barcha asrlar davomida musulmonlar bu shaharni ziyorat qiladi. Haj safaridan 81 kun keyin uzoq davom etmagan kasallikdan soʻng Muhammad Madinada vafot etdi. Muhammadni oʻz hujrasiga dafn qilishgan, maqbarasi keyinchalik u yerda qurilgan katta masjid ichida qolgan, musulmonlarning ziyoratgohiga aylantirilgan.

Muhammadning hayoti va tarjimai holi siyratda, uning soʻzlari va qilgan ishlari haqidagi rivoyatlar hadislarda bayon etilgan. Islom taʼlimotida Muhammad komil inson sifatida taʼriflanadi. Sunnat Muhammadning hayoti barcha musulmonlar uchun namuna boʻlishi kerakligi taʼkidlanadi. Islom anʼanasida Muhammad hech qanday gʻayritabiiy, ilohiy xususiyatga ega emasligi, balki hamma kabi oddiy odam, lekin Allohning chin va oxirgi paygʻambari ekanligi qayd etiladi.

Muhammadning shakl-u shamoyillari, siyrat-u sifatlari, insoniy fazilatlari, boshqa paygʻambarlardan farq etadigan xususiyatlari toʻgʻrisida u bilan birga yurgan, suhbatlaridan bahramand boʻlgan sahobalar hamda nikohida boʻlgan ayollari tomonidan naql qilingan rivoyatlar asosida koʻplab asarlar bitilgan. Ulardan Abu Iso Termiziyning „Shamoili nabaviya“, Muhammad Busiriyning „Qasidai burda“, Abu Jaʼfar Barzanjiyning „Mavlidin-Nabiy“, Muhammad ibn Solihning „Muhammadiya“, Mavlono Muʼinning „Siyari sharif“, Akbarobodiyning "Nodirul-meʼroj“, Sayyid Mahmud Taroziyning „Shirin kalom“, „Nurul kalom“, „Nurulbasar“, Alixontoʻra Sogʻuniyning „Tarixi Muhammadiy“ va boshqa koʻplab mualliflarning asarlarini misol qilib keltirish mumkin.

Imom Termiziyning „Shamoili Muhammadiyya“ kitobi ular ichida qadimiyligi va rivoyatlarining sahihligi bilan ajralib turadi. Unda Muhammadning jismoniy va axloqiy xususiyatlariga batafsil taʼrif berilgan. Maslan, ikki kiftlari oʻrtasida „Muhammadun rasululloh“ deya bitilgan muhri nubuvvatlari boʻlgani, soch-soqollarining oqu-qorasi nechta boʻlganidan tortib, kiyim-kechaklari, oyoq kiyimlari, taqqan uzuklari, qilich-qalqonlari, salla-choponlari, yegan va yoqtirgan taomlari, ovqatdan oldin va keyin oʻqigan duolari, suv ichishlari, xushboʻy narsalarni isteʼmol qilishlari, soʻzlashish odoblari, xulq-odoblari, kulish va hazil-mutoyibalari, musiqa va sheʼriyatga munosabatlari, ibodat va riyozatlari, tilovat va munojotlari, yotish-turishlari, tibbiyotga munosabatlari, kundalik tirikchiliklari, nomu laqablari, umrlarining miqdori, xastalik va vafotlari, qoldirgan meroslari va boshqa sifatlari toʻgʻrisida alohida-alohida bob va fasllar orqali bayon etilgan. Jismoniy tuzilishlari toʻgʻrisida jumladan shunday naql qilinadi:

„Ul zotning boʻylari unchalik novcha ham, past ham emas, bosh, qoʻl, oyoq va kiftlari yoʻgʻon, yuzlari qizgʻish, koʻzlari katta, oqi juda oq, qorasi oʻta qora, oʻtkir, sochlari quloqlarining yumshoqlarigacha yopib, yelkalariga tegib-tegmay turar, boʻyinlari sochlari orasidan tovlanib, goʻyo kumush koʻzdek koʻrinib turar, terlasalar, marjondek terlaridan muattar hid taralar, biror kishiga qayrilib qaramoqchi boʻlsalar boshlarinigina burib qaramay, balki butun gavdalari bilan oʻgirilib qarar edilar. Old tomonlarini qanday koʻrsalar, orqa tomonlarini ham shunday koʻrar edilar“.

Manbalar

↑ Conrad 1987.
↑
- Conrad, Lawrence I. (1987). „Abraha and Muhammad: some observations apropos of chronology and literary topoi in the early Arabic historical tradition1“. Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 50-jild, № 2. 225–40-bet. doi:10.1017/S0041977X00049016. ISSN 0041-977X.
- Sherrard Beaumont Burnaby. Elements of the Jewish and Muhammadan calendars: with rules and tables and explanatory notes on the Julian and Gregorian calendars. G. Bell, 1901 — 465-bet.
- Hamidullah, Muhammad (February 1969). „The Nasi', the Hijrah Calendar and the Need of Preparing a New Concordance for the Hijrah and Gregorian Eras: Why the Existing Western Concordances are Not to be Relied Upon“ (PDF). The Islamic Review & Arab Affairs. 6–12-bet. 5-noyabr 2012-yilda asl nusxadan (PDF) arxivlandi.{{cite magazine}}: CS1 maint: date format ()
↑ Elizabeth Goldman (1995), p. 63, gives 8 June 632 CE, the dominant Islamic tradition. Many earlier (primarily non-Islamic) traditions refer to him as still alive at the time of the Muslim conquest of Palestine. See Stephen J. Shoemaker,The Death of a Prophet: The End of Muhammad’s Life and the Beginnings of Islam, page 248, University of Pennsylvania Press, 2011.

Adabiyotlar

Hadis (Al-Jomiʼ assahih), 1—4-j.lar (2-nashri), T., 1997;
Imom atTermiziy, Shamoili Muhammadiyya, T., 1991;
Alixontoʻra Sog‘uniy, Tarixi Muhammadiy (1—2-kitob), T., 1997; Hazrati paygʻambar hayoti (2nashri), T., 1997;
Hasanov A., Qadimgi Arabiston va ilk islom (1kitob: Joqiliya asri). T., 2001.;
Lutfiy Ahmad, Saodat asri qissalari [1-kitob. Intizor kutilgan tong], T., 2003.
Mansur, Abdulaziz. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Method and Theory in the Study of Islamic Origins. E. J. Brill, 2003. ISBN 978-90-04-12602-2.
Cook, Michael. Muhammad. Oxford University Press, 1983. ISBN 978-0-19-287605-8.
Guillaume, Alfred. The Life of Muhammad: A translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah. Oxford University Press, 1955. ISBN 0-19-636033-1.
Hamidullah, Muhammad. The Life and Work of the Prophet of Islam. Islamabad: Islamic Research Institute, 1998. ISBN 978-969-8413-00-2.
The Biography of Muhammad: The Issue of the Sources – Islamic History and Civilization: Studies and Texts, Vol. 32. Brill, 2000. ISBN 978-90-04-11513-2.
Musa, A. Y. Hadith as Scripture: Discussions on The Authority Of Prophetic Traditions in Islam, New York: Palgrave, 2008
Rubin, Uri. The Eye of the Beholder: The Life of Muhammad as Viewed by the Early Muslims (A Textual Analysis). Darwin Press, 1995. ISBN 978-0-87850-110-6.
Schimmel, Annemarie. And Muhammad is His Messenger: The Veneration of the Prophet in Islamic Piety. The University of North Carolina Press, 1985. ISBN 978-0-8078-4128-0.

Ali, Tariq, „Winged Words“ (review of Maxime Rodinson, Muhammad, tarjimon — Anne Carter, NYRB, March 2021, 373 s., ISBN 978 1 68137 492 5), London Review of Books, vol. 43, no. 12 (17 June 2021), s. 11-14.

Muḥammad (Wayback Machine saytida 2017-02-11 sanasida arxivlangan), in The Oxford Encyclopedia of the Islamic World, by Ahmad S. Moussalli, Gordon D. Newby, Ahmad Moussalli
Muhammad: Prophet of Islam, in Encyclopædia Britannica Online, by Nicolai Sinai and W. Montgomery Watt

Havolalar

Muhammad haqida Vikipediyaning qardosh loyihalarida koʻproq bilib oling
	Maʼno va tarjimalari Vikilugʻatda
	Media fayllar Vikiomborda
	Taʼlim resurslari Vikiversitetda
	Xabarlar Vikiyangiliklarda
	Iqtibos, maqol va matallar Vikiiqtibosda
	Asarlar matnlari Vikimanbada
	Kitob va darsliklar Vikikitobda

Muhammad Encyclopædia Britannicada ^(ingl.)
Muhammad Curlie katalogida ^(ingl.)

Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan.

[FOOTNOTEConrad1987-1] Conrad 1987.

[abraha-2] 
Conrad, Lawrence I. (1987). „Abraha and Muhammad: some observations apropos of chronology and literary topoi in the early Arabic historical tradition1“. Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 50-jild, № 2. 225–40-bet. doi:10.1017/S0041977X00049016. ISSN 0041-977X.

Sherrard Beaumont Burnaby. Elements of the Jewish and Muhammadan calendars: with rules and tables and explanatory notes on the Julian and Gregorian calendars. G. Bell, 1901 — 465-bet.

Hamidullah, Muhammad (February 1969). „The Nasi', the Hijrah Calendar and the Need of Preparing a New Concordance for the Hijrah and Gregorian Eras: Why the Existing Western Concordances are Not to be Relied Upon“ (PDF). The Islamic Review & Arab Affairs. 6–12-bet. 5-noyabr 2012-yilda asl nusxadan (PDF) arxivlandi.{{cite magazine}}: CS1 maint: date format ()

[3] Conrad, Lawrence I. (1987). „Abraha and Muhammad: some observations apropos of chronology and literary topoi in the early Arabic historical tradition1“. Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 50-jild, № 2. 225–40-bet. doi:10.1017/S0041977X00049016. ISSN 0041-977X.

[4] Sherrard Beaumont Burnaby. Elements of the Jewish and Muhammadan calendars: with rules and tables and explanatory notes on the Julian and Gregorian calendars. G. Bell, 1901 — 465-bet.

[5] Hamidullah, Muhammad (February 1969). „The Nasi', the Hijrah Calendar and the Need of Preparing a New Concordance for the Hijrah and Gregorian Eras: Why the Existing Western Concordances are Not to be Relied Upon“ (PDF). The Islamic Review & Arab Affairs. 6–12-bet. 5-noyabr 2012-yilda asl nusxadan (PDF) arxivlandi.{{cite magazine}}: CS1 maint: date format ()

[Goldman-3] Elizabeth Goldman (1995), p. 63, gives 8 June 632 CE, the dominant Islamic tradition. Many earlier (primarily non-Islamic) traditions refer to him as still alive at the time of the Muslim conquest of Palestine. See Stephen J. Shoemaker,The Death of a Prophet: The End of Muhammad’s Life and the Beginnings of Islam, page 248, University of Pennsylvania Press, 2011.

[1]

[2]

[3]

-#YOʻNALTIRISH [[Muhammad]]
+{{Dindor biografiyasi bilgiqutisi
+|background = green
+| honorific_prefix   = <!-- see [[MOS:PBUH]] -->
+| name               = Muhammad
+| native_name        = {{Lang|ar|مُحَمَّد}}
+| image              = Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg
+| caption            = „Muhammad [[Alloh]]ning elchisi“<br />[[Madina]]da joylashgan [[Al-Masjid an-Nabaviy]]ning darvozasiga oʻyib ishlangan yozuv
+|title = Islom dini paygʻambari, Allohning soʻnggi paygʻambari, Allohning elchisi
+| alt                = Inscription proclaiming Muhammad as the messenger of God
+| birth_date         = {{Circa|570}} (yoki 571) [[Bizning era|BE]] (53 [[Hijriy yil hisobi|HY]]){{sfn|Conrad|1987}}{{Longitem|[[Makka]], [[Hijoz]], [[Arabiston yarim oroli|Arabiston]]}}
+| death_date         = {{Death date|632|6|8|df=y}} (11 [[Hijriy yil hisobi|HY]]) (61–62 yoshda)
+| death_place        = {{Longitem|[[Madina]], Hijoz, Arabiston}}
+| resting_place      = {{Longitem|style=white-space; |[[Al-Masjid an-Nabaviy]]dagi [[Al-Qubbah Al-Khaḍrāʾ]] (Yashil gumbaz)ga dafn etilgan}}
+| resting_place_coordinates = {{coord|24|28|03|N|39|36|41|E|type:landmark_scale:5000_region:SA|display=inline|name=Green Dome}}
+| other_names        = {{Unbulleted list|style=line-height:1.3em; |''Rasūl Allāh'' (Allohning elchisi)}}
+| known_for          = [[Islom]] asoschisi
+| spouse             = ''Qarang:'' [[Muhammadning ayollari]]
+| children           = • [[Qosim ibn Muhammad|Qosim]] (598–601)</br>• [[Zaynab bint Muhammad|Zaynab]] (599–629)</br>• [[Ruqayya binti Muhammad|Ruqayya]] (601–624)</br>• [[Ummu Kulsum bint Muhammad|Ummu Kulsum]] (603–630)</br>• [[Fotima]] (605–632)</br>• [[Abdulloh ibn Muhammad|Abdulloh]] (611–615)</br>• [[Ibrohim ibn Muhammad|Ibrohim]] (630–632)</br> ''Qarang:'' [[Muhammadning farzandlari]]
+| parents            = [[Abdulloh ibn Abdulmuttalib]] (otasi)<br />[[Omina binti Vahb]] (onasi)
+| relatives          = [[Muhammadning shajara daraxti]], [[Ahl ul-Bayt]]
+| module             = {{Infobox Arabic name|embed=yes
+|ism=Muḥammad
+|nasab=Muḥammad ibn [[Abdullah ibn Abd al-Muttalib|ʿAbd Allāh]] ibn [[Abd al-Muttalib|ʿAbd al-Muṭṭālib]] ibn [[Hashim ibn Abd Manaf|Hāshim]] ibn [[Abd Manaf ibn Qusai|ʿAbd Manāf]] ibn [[Qusai ibn Kilab|Quṣayy]] ibn [[Kilab ibn Murrah|Kilāb]]
+|kunya=[[Abu al-Qasim|ʾAbu al-Qāsim]]
+|laqab=[[Seal of the Prophets|Khātam an-Nabiyyīn]] (Seal of the Prophets)
+}}
+| religion           = Islom
+|pen_name = Abu al-Qosim, Abu at-Toyib
+|profession = Savdogarlik
+|signature = Muhammad Seal.svg
+}}
+{{Muhammad}}{{Islom}}
+'''Muhammad''', '''Muhammad ibn Abdulloh''' ({{lang-ar|مُحَمَّد بنِ عَبْد ٱللَّٰه|Muḥammad ibn ʿAbd Allāh}}; {{circa}} [[570-yil|570]]/[[571-yil|571-yil]], [[Makka]] — [[8-iyun]] [[632-yil]], [[Madina]])<ref name="abraha">
+* {{jurnal manbasi |doi=10.1017/S0041977X00049016 |last1=Conrad |first1=Lawrence I. |year=1987 |title=Abraha and Muhammad: some observations apropos of chronology and literary topoi in the early Arabic historical tradition1 |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=50 |issue=2 |pages=225–40 | issn=0041-977X }}
+* {{kitob manbasi |publisher=G. Bell |last=Sherrard Beaumont Burnaby |title=Elements of the Jewish and Muhammadan calendars: with rules and tables and explanatory notes on the Julian and Gregorian calendars |year=1901 |url=https://archive.org/details/elementsofjewish00burnuoft |page=[https://archive.org/details/elementsofjewish00burnuoft/page/465 465] }}
+* {{jurnal manbasi |pages=6–12 |last=Hamidullah |first=Muhammad |title=The Nasi', the Hijrah Calendar and the Need of Preparing a New Concordance for the Hijrah and Gregorian Eras: Why the Existing Western Concordances are Not to be Relied Upon |journal=The Islamic Review & Arab Affairs |date=February 1969 |url=http://aaiil.org/text/articles/islamicreview/1969/02feb/islamicreview_196902.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105021544/http://aaiil.org/text/articles/islamicreview/1969/02feb/islamicreview_196902.pdf |archive-date=5-noyabr 2012-yil }}</ref><ref name=Goldman>Elizabeth Goldman (1995), p. 63, gives 8 June 632 CE, the dominant Islamic tradition. Many earlier (primarily non-Islamic) traditions refer to him as still alive at the time of the Muslim conquest of Palestine. See Stephen J. Shoemaker,''The Death of a Prophet: The End of Muhammad’s Life and the Beginnings of Islam,'' page 248, University of Pennsylvania Press, 2011.</ref> — [[Islom dini|islom]] [[din]]i va birinchi [[musulmon]]lar jamoasi asoschisi. Musulmonlar [[E’tiqod|eʼtiqod]]iga koʻra, [[Alloh]]ning oxirgi [[paygʻambar]]i va uning [[elchi]]si. Shu maʼnoda uni „Rasululloh“, „Rasuli Akram“ deb atash odat tusiga kirgan. Islom [[taʼlimot]]iga koʻra, Muhammad nomini aytgan yoki eshitgan kishi „sallalohu alayhi vasallam“ (s.a.v.) yoki „alayhissalom“ (a.s.) deb [[salavot]] '''aytib qoʻyish''' [[vojib]] hisoblanadi. Musulmonlar eʼtiqodiga koʻra, Muhammad orqali odamlarga [[Qurʼon]] nozil qilingan.
+<!-- [[Fayl:Maome.jpg|thumb|left|[[Abu Rayhon Beruniy]]ning ''[[Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar]]'' asaridagi rasm, unda Muhammad [[haj]] paytida tasvirlangan.]] | DIQQAT! USHBU FAYL MAQOLANING TASHQI STRUKTURASIGA XALAQIT BERYAPTI. AGARDA MAQOLA TASHQI KOʻRINISHIGA ZARAR YETKAZMAYDIGAN QILIB JOYLAY OLSANGIZ, YAXSHI BOʻLARDI. AKS HOLDA, QAYTA QOʻYISH TAVSIYA ETILMAYDI!!! -->
+[[Quraysh]] [[qabila]]sining [[hoshimiylar]] [[urugʻ]]iga mansub, uncha boy boʻlmagan, lekin [[Makka]] zodagonlariga yaqin [[oila]]da tugʻilgan. Muhammadning bolalik va oʻsmirlik yillari haqidagi maʼlumotlar juda kam. Muhammad goʻdakligidayoq yetim qolgan; tugʻilmasidan avval otasi [[Abdulloh ibn Abdulmuttalib|Abdulloh]], 6 yoshligida esa — onasi [[Omina binti Vahb|Omina]] vafot etgan. Muhammadni oʻz [[tarbiya]]siga olgan bobosi [[Abdulmuttalib ibn Hoshim|Abdulmuttalib]] ham koʻp oʻtmay olamdan oʻtadi. [[Yetim]] bolani tarbiya qilishni amakisi [[Abu Tolib]] oʻz zimmasiga oladi. 12 yoshida Muhammad bir muddat Abu Tolibning [[poda]]sini boqadi, keyin [[tijorat]] ishlariga jalb qilinadi. Abu Tolib Muhammadni 21 yoshida [[Huvaylid ibn Asʼad]]ning qizi, badavlat [[Tul|beva]] ayol [[Xadicha bint Xuvaylid|Xadicha]] xonadoniga dastyorlikka beradi. Xadichaning [[savdo]] ishlari bilan shugʻullangan Muhammad [[Suriya]]ga safar qiladi, xususan, [[Halab]] va [[Damashq]] shaharlariga boradi. Muhammad 25 yoshida ([[595-yil]]) 40 yoshlarga borib qolgan Xadichaga uylanadi. Muhammad 3 oʻgʻil ([[Qosim ibn Muhammad|Qosim]], [[Abdulloh ibn Muhammad|Abdulloh]], [[Ibrohim ibn Muhammad|Ibrohim]]) va 4 qiz ([[Ruqayya binti Muhammad|Ruqayya]], [[Zaynab bint Muhammad|Zaynab]], [[Ummu Kulsum bint Muhammad|Ummu Kulsum]], [[Fotima]]) farzand koʻrgan. [[Joriya]]si Mariyadan boʻlgan [[Ibrohim ibn Muhammad|Ibrohim]] ismli oʻgʻlidan boshqa barcha farzandlari Xadichadan edi. Oʻgʻillari [[goʻdak]]ligidayoq vafot etgan. Qizlaridan Fotimagina Muhammad naslini davom ettirgan. Xadicha vafotidan soʻng Muhammad bir necha bor uylangan (lekin, [[Oysha]]dan boshqa bokira xotin olmagan), biroq ulardan farzand koʻrmagan.
+Muhammad 40 yoshga toʻlganida oʻzini boshqacha seza boshlaydi. Yolgʻizlikni qoʻmsab, [[Makka]] yonidagi [[Hiro togʻi]]da joylashgan [[gʻor]]ga borib [[ibodat]] bilan mashgʻul boʻlar, oʻyga tolardi. Taxminan 610-yilda Muhammad [[Makka|Makkada]] oʻzining [[Alloh|Allohdan]] [[vahiy]] olayotganligini eʼlon qiladi. Buni birinchilardan boʻlib Xadicha, Muhammadning amakivachchasi [[Ali Ibn Abu Tolib|Ali ibn Abu Tolib]] hamda asrandi oʻgʻli [[Zayd ibn Horisa]] eʼtirof etib iymon keltirishgan. Koʻp oʻtmay, [[Makka|Makkaning]] eng nufuzli [[savdogarlar]]idan [[Abu Bakr]], [[Zubayr ibn Avvom|Zubayr]], [[Talha ibn Ubaydulloh|Talha]], [[Saʼd ibn Abu Vaqqos]],[[Usmon ibn Affon]] va keyinchalik [[Madina (shahar)|Madinaning]] eng nufuzli savdogari boʻladigan [[Abdurahmon ibn Avf]] Muhammadni chin [[paygʻambar]] deb tan olishgan. Muhammad izdoshlari jamoasi dastlabki paytlarda 50 kishidan oshmagan. [[Makka|Makkaning]] asosiy [[aholi]]si, ayniqsa, nufuzli [[Quraysh|qurayshliklar]] esa Muhammad taʼlimotini ochiqdan-ochiq dushmanlik bilan qarshi olgan. Buning natijasida Muhammad tarafdorlaridan 11 xonadon [[Habashiston]] (hozirgi [[Efiopiya]]) ga koʻchib ketgan. Muhammad jamoasiga jasur jangchilar sifatida tanilgan [[Hamza ibn Abdul Muttolib|Hamza]] va [[Umar ibn Xattab|Umar ibn Xattobning]] qoʻshilishi jamoaning mavqeini oshirdi. Ayni vaqtda [[quraysh]] zodagonlarining Muhammad va uning tarafdorlariga dushmanligi yanada kuchaydi. [[620-yil]]da Xadichaning, soʻngra [[Abu Tolib ibn Abdulmuttalib|Abu Tolib]]ning vafotidan soʻng [[Makka|Makkada]] vaziyat yomonlashadi, Muhammad muayyan xatar ostida qoladi. Har yilgi anʼanaviy [[Makka]] ziyoratiga kelgan [[Yasrib|yasriblik]] [[Avs (qabila)|Avs]] va [[Hazraj (qabila)|Hazraj]] qabilalarining vakillari Muhammad bilan uchrashib, sodiqlik bildirishadi va yordam qilishga vaʼda berishadi, Muhammadni [[Madina (shahar)|Yasrib]]ga koʻchib borishga daʼvat qilishadi. Avval Muhammadning izdoshlari (asʼhoblar) oʻz oilalari bilan [[quraysh]] zodagonlaridan maxfiy ravishda guruh-guruh boʻlib koʻchadi. Oxirida Muhamadning oʻzi [[Abu Bakr Siddiq]] bilan joʻnab ketadi. [[622-yil]]dada yuz bergan bu koʻchish payti (arab, [[hijrat]])dan musulmonlar erasi — [[hijriy yil]] hisobi boshlanadi. Yasrib esa Madina an-Nabiy („Paygʻambar shahri“) yoki qisqacha, [[Madina (shahar)|Madina]] deb ataladigan boʻldi.
+[[Madina (shahar)|Madinada]] birinchi [[masjid]] qurildi, islom [[Arkon ad-DIN|arkon]]lari ishlab chiqila boshlandi, [[Kaʼba]] [[qibla]] qilib belgilandi. Jamoani jipslashtirish va uni kengaytirish uchun [[Makka|makkalik]] [[mushrik]]larga qarshi kurashish zarur edi. [[Makka|Makkaliklarga]] qarshi uyushtirilgan iqtisodiy urush ular farovonligining asosiy manbai boʻlgan savdo karvonlari ishini chippakka chiqardi. [[624-yil]]<nowiki/>da Badr [[quduq]]lari oldida [[Badr jangi]], [[625-yil]]da [[Uhud togʻi]] etagida [[Uhud jangi|Uhud jang]]lari boʻldi. [[626-yil]]da [[Makka|makkaliklar]] [[Madina (shahar)|madinaliklarga]] uzil-kesil zarba berish maqsadida yirik harbiy safarga otlanishdi. Muhammad [[Madina (shahar)|Madinani]] uzoq [[qamal]] sharoitiga tayyorladi, shahar atrofiga chuqur [[xandaq]]lar qazildi va u yerlarga [[kamonchi]] oʻqchilar joylashtirildi. Kutilmagandagi izgʻirin, kuchli [[shamol]]lar qamal qiluvchilarni toliqtirdi, ular orasida nizolar boshlandi. Natijada [[Madina (shahar)|Madina]] qamali bekor qilindi, bu gʻalaba [[Madina (shahar)|Madina]] jamoasini yanada jipslashtirish bilan birga, unga yangi-yangi [[badaviy]] qabilalarning qoʻshilishiga olib keldi. Hijratning 6-yilida [[Makka|makkalik]] [[quraysh]] zodagonlari mavjud muammolarni kelishuvchilik yoʻli bilan bartaraf etish uchun Muhammad bilan tengma-teng muzokara olib borishga majbur boʻlishdi. [[Madina (shahar)|Madinaga]] qarshi kurashning yetakchilaridan biri boʻlgan [[Abu Sufyon]] Muhammad tarafiga oʻtdi. [[630-yil]]da [[Makka]] Muhammadga [[jang]]siz taslim boʻldi, [[Makka|makkaliklar]] Muhammad jamoalariga qoʻshildi. [[631-yil]]da koʻp qabilalar Muhammadga boʻysundi va [[Islom|islomni]] qabul qildi. Hijratning 10-yili ([[632-yil]] [[mart]]ida) Muhammad oʻz oila aʼzolarini olib, [[Madina (shahar)|Madina]] atroflaridagi 100 mingdan ortiq kishi bilan [[Makka|Makkaga]] birinchi va oxirgi marta [[ziyorat]] ([[haj]])ga bordi. Bu [[Vidolashuv Xaji|vidolashuv haji]] boʻlgan. Mana shu ziyorat [[Makka|Makkaning]] [[islom dini]] markazi sifatidagi mavqeini uzil-kesil hal etdi. Oʻshandan buyon oʻtgan barcha asrlar davomida [[musulmonlar]] bu shaharni ziyorat qiladi. Haj safaridan 81 kun keyin uzoq davom etmagan kasallikdan soʻng Muhammad [[Madina (shahar)|Madinada]] vafot etdi. Muhammadni oʻz [[hujra]]siga dafn qilishgan, [[maqbara]]si keyinchalik u yerda qurilgan katta [[masjid]] ichida qolgan, [[Musulmon|musulmonlarning]] [[ziyoratgoh]]iga aylantirilgan.
+Muhammadning [[hayot]]i va [[Biografiya|tarjimai hol]]i [[Siyra|siyratda]], uning soʻzlari va qilgan ishlari haqidagi [[rivoyat]]lar [[hadis]]larda bayon etilgan. [[Islom]] taʼlimotida Muhammad [[komil inson]] sifatida taʼriflanadi. [[Sunnat]] Muhammadning hayoti barcha [[Musulmon|musulmonlar]] uchun namuna boʻlishi kerakligi taʼkidlanadi. Islom [[anʼana]]sida Muhammad hech qanday gʻayritabiiy, ilohiy xususiyatga ega emasligi, balki hamma kabi oddiy odam, lekin [[Alloh|Allohning]] chin va oxirgi [[Paygʻambar|paygʻambari]] ekanligi qayd etiladi.
+Muhammadning shakl-u shamoyillari, [[Siyra|siyrat]]-u sifatlari, insoniy fazilatlari, boshqa [[Paygʻambar|paygʻambarlardan]] farq etadigan xususiyatlari toʻgʻrisida u bilan birga yurgan, suhbatlaridan bahramand boʻlgan [[sahoba]]lar hamda [[nikoh]]ida boʻlgan ayollari tomonidan naql qilingan rivoyatlar asosida koʻplab [[asar]]lar bitilgan. Ulardan [[Termiziy Abu Iso|Abu Iso Termiziyning]] „[[Shamoili nabaviya]]“, [[Muhammad Busiriy]]ning „[[Qasidai burda]]“, [[Abu Jaʼfar Barzanjiy]]ning „[[Mavlidin-Nabiy]]“, [[Muhammad ibn Solih]]ning „Muhammadiya“, [[Mavlono Muʼin]]ning „[[Siyari sharif]]“, [[Akbarobodiy]]ning "[[Nodirul-meʼroj]]“, [[Sayyid Mahmud Taroziy]]ning „[[Shirin kalom]]“, „[[Nurul kalom]]“, „[[Nurulbasar]]“, [[Alixontoʻra Sog‘uniy|Alixontoʻra Sogʻuniyning]] „<nowiki/>[[Tarixi Muhammadiy]]<nowiki/>“ va boshqa koʻplab [[muallif]]larning asarlarini misol qilib keltirish mumkin.
+[[Imom Termiziy|Imom Termiziyning]] „Shamoili Muhammadiyya“ kitobi ular ichida qadimiyligi va rivoyatlarining [[sahih]]ligi bilan ajralib turadi. Unda Muhammadning jismoniy va axloqiy xususiyatlariga batafsil taʼrif berilgan. Maslan, ikki [[kift]]lari oʻrtasida „Muhammadun rasululloh“ deya bitilgan muhri nubuvvatlari boʻlgani, [[soch]]-[[soqol]]larining oqu-qorasi nechta boʻlganidan tortib, [[kiyim]]-kechaklari, oyoq kiyimlari, taqqan [[uzuk]]lari, [[qilich]]-[[qalqon]]lari, [[salla]]-[[chopon]]lari, yegan va yoqtirgan [[taom]]lari, ovqatdan oldin va keyin oʻqigan [[duo]]lari, [[suv]] ichishlari, xushboʻy narsalarni isteʼmol qilishlari, soʻzlashish [[odob]]lari, xulq-odoblari, kulish va hazil-mutoyibalari, [[musiqa]] va [[sheʼriyat]]ga munosabatlari, ibodat va [[riyozat]]lari, [[tilovat]] va [[munojot]]lari, yotish-turishlari, [[tibbiyot]]ga munosabatlari, kundalik tirikchiliklari, nomu laqablari, umrlarining miqdori, xastalik va vafotlari, qoldirgan meroslari va boshqa sifatlari toʻgʻrisida alohida-alohida bob va fasllar orqali bayon etilgan. Jismoniy tuzilishlari toʻgʻrisida jumladan shunday [[naql]] qilinadi:<blockquote>„Ul zotning boʻylari unchalik novcha ham, past ham emas, [[bosh]], [[qoʻl]], [[oyoq]] va kiftlari yoʻgʻon, [[yuz]]lari qizgʻish, [[koʻz]]lari katta, oqi juda oq, qorasi oʻta qora, oʻtkir, sochlari [[quloq]]larining yumshoqlarigacha yopib, [[yelka]]lariga tegib-tegmay turar, [[boʻyin]]lari sochlari orasidan tovlanib, goʻyo [[kumush]] koʻzdek koʻrinib turar, terlasalar, [[marjon]]dek terlaridan muattar [[hid]] taralar, biror kishiga qayrilib qaramoqchi boʻlsalar boshlarinigina burib qaramay, balki butun gavdalari bilan oʻgirilib qarar edilar. Old tomonlarini qanday koʻrsalar, orqa tomonlarini ham shunday koʻrar edilar“.</blockquote>
+== Manbalar ==
+{{manbalar}}
+== Adabiyotlar ==
+* Hadis (Al-Jomiʼ assahih), 1—4-j.lar (2-nashri), T., 1997;
+*Imom atTermiziy, Shamoili Muhammadiyya, T., 1991;
+*[[Alixontoʻra Sog‘uniy]], [[Tarixi Muhammadiy]] (1—2-kitob), T., 1997; Hazrati paygʻambar hayoti (2nashri), T., 1997;
+*Hasanov A., Qadimgi Arabiston va ilk islom (1kitob: Joqiliya asri). T., 2001.;
+*Lutfiy Ahmad, Saodat asri qissalari [1-kitob. Intizor kutilgan tong], T., 2003.
+* Mansur, Abdulaziz. [[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
+{{refbegin|30em}}
+* {{kitob manbasi|editor-last=Berg|editor-first=Herbert|editor-link=Herbert Berg (religion)|title=Method and Theory in the Study of Islamic Origins|publisher=E. J. Brill|year=2003|isbn=978-90-04-12602-2}}
+* {{kitob manbasi|last=Cook|first=Michael|author-link=Michael Cook (historian)|title=Muhammad|url=https://archive.org/details/muhammad0000cook_h0b4|publisher=Oxford University Press|year=1983|isbn=978-0-19-287605-8}}
+* {{kitob manbasi|last=Guillaume|first=Alfred|author-link=Alfred Guillaume|title=The Life of Muhammad: A translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah|publisher=Oxford University Press|date=1955|isbn=0-19-636033-1}}
+* {{kitob manbasi|last=Hamidullah|first=Muhammad|author-link=Muhammad Hamidullah|title=The Life and Work of the Prophet of Islam|publisher=Islamabad: Islamic Research Institute|year=1998|isbn=978-969-8413-00-2}}
+* {{kitob manbasi|editor-last=Motzki|editor-first=Harald|editor-link=Harald Motzki|title=The Biography of Muhammad: The Issue of the Sources – Islamic History and Civilization: Studies and Texts, Vol. 32|url=https://archive.org/details/biographyofmuham0000unse|publisher=Brill|year=2000|isbn=978-90-04-11513-2}}
+* Musa, A. Y. ''Hadith as Scripture: Discussions on The Authority Of Prophetic Traditions in Islam'', New York: Palgrave, 2008
+* {{kitob manbasi|last=Rubin|first=Uri|author-link=Uri Rubin|title=The Eye of the Beholder: The Life of Muhammad as Viewed by the Early Muslims (A Textual Analysis)|url=https://archive.org/details/eyeofbeholderlif0000rubi|publisher=Darwin Press|year=1995|isbn=978-0-87850-110-6}}
+* {{kitob manbasi|last=Schimmel|first=Annemarie|author-link=Annemarie Schimmel|title=And Muhammad is His Messenger: The Veneration of the Prophet in Islamic Piety|publisher=The University of North Carolina Press|year=1985|isbn=978-0-8078-4128-0|url=https://archive.org/details/andmuhammadishis00schi}}
+{{refend}}
+* Ali, Tariq, „Winged Words“ (review of Maxime Rodinson, ''Muhammad'', tarjimon — Anne Carter, NYRB, March 2021, 373 s., {{ISBN|978 1 68137 492 5}}), ''London Review of Books'', vol. 43, no. 12 (17 June 2021), s.&nbsp;11-14.
+{{refbegin|30em}}
+* [http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0550 Muḥammad] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170211050118/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0550 |date=2017-02-11 }}, in ''The Oxford Encyclopedia of the Islamic World'', by Ahmad S. Moussalli, Gordon D. Newby, Ahmad Moussalli
+* [http://www.britannica.com/eb/article-9105853/Muhammad Muhammad: Prophet of Islam], in ''Encyclopædia Britannica Online'', by Nicolai Sinai and W. Montgomery Watt
+{{refend}}
+== Havolalar ==
+{{qardosh loyihaga ishorat}}
+* [http://www.britannica.com/eb/article-9105853/Muhammad Muhammad] [[Encyclopædia Britannica]]da {{ref-en}}
+* {{Curlie|Society/Religion_and_Spirituality/Islam/Prophets/Muhammed}} {{ref-en}}
+{{OʻzME}}
+{{Portal bar|Biografiya|Islom}}
+{{Tashqi havolalar}}
+[[Turkum:Muhammad| ]]
+[[Turkum:Makkada tugʻilganlar]]
+[[Turkum:Din asoschilari]]
+[[Turkum:Islom]]
+[[Turkum:Paygʻambarlar]]
+[[Turkum:570-yilda tugʻilganlar]]
+[[Turkum:632-yilda vafot etganlar]]
+[[Turkum:Madina]]

Muhammad
مُحَمَّد
„Muhammad Allohning elchisi“ Madinada joylashgan Al-Masjid an-Nabaviyning darvozasiga oʻyib ishlangan yozuv
Unvoni	Islom dini paygʻambari, Allohning soʻnggi paygʻambari, Allohning elchisi
Shaxsiy maʼlumotlar
Tavalludi	tax. 570 (yoki 571) BE (53 HY)^[1] Makka, Hijoz, Arabiston
Vafoti	8-iyun 632-yil (11 HY) (61–62 yoshda) Madina, Hijoz, Arabiston
Al-Masjid an-Nabaviydagi Al-Qubbah Al-Khaḍrāʾ (Yashil gumbaz)ga dafn etilgan 24°28′03″N 39°36′41″E / 24.46750°N 39.61139°E / 24.46750; 39.61139 (Green Dome)
Dini	Islom
Turmush oʻrtoq(lar)i	Qarang: Muhammadning ayollari
Farzandlari	• Qosim (598–601) • Zaynab (599–629) • Ruqayya (601–624) • Ummu Kulsum (603–630) • Fotima (605–632) • Abdulloh (611–615) • Ibrohim (630–632) Qarang: Muhammadning farzandlari
Ota-onasi	Abdulloh ibn Abdulmuttalib (otasi) Omina binti Vahb (onasi)
Tanilgan sohasi	Islom asoschisi
Boshqa nomlari	Rasūl Allāh (Allohning elchisi)
Taxallusi	Abu al-Qosim, Abu at-Toyib
Kasbi	Savdogarlik
Qarindoshlar	Muhammadning shajara daraxti, Ahl ul-Bayt
Imzosi