René Descartes sahifasining manbasini koʻrish

{{Shaxsiyat bilgiqutisi
 | portret              = Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg
 | bolalari             = Francine Descartes
 | Ismi                 = Rene Dekart
}}
'''René Descartes''' ({{Talaffuz|Rene Dekart}}; 1596-yil 31-mart, Lae, Turen — 1650-yil 11-fevral, [[Stokgolm]]) — [[Fransuzlar|fransuz]] [[faylasuf]]i, [[olim]]i, [[Matematika|matematigi]], [[Fizika|fizigi]], [[Fiziologiya|fiziologi]]. Rene Dekart [[La Flachère|La-Flesh]] [[Iyezuitlar|iyezuit]] kollejida taʼlim oldi, [[yunon tili]] va [[Lotin tili|lotin tillarini,]] [[matematika]] va [[falsafa]]ni oʻrgandi. 1629-yilda [[Niderlandiya qirolligi|Niderlandiya]]ga koʻchib borib, fan bilan mashgʻul boʻlgan. Qirolicha Kristina taklifi bilan [[1649|1649-yilda]] [[Shvetsiya]]ga boradi va oʻsha joyda vafot etadi. [[Dekart falsafasi]] uning [[matematika]]si, [[kosmogoniya]]si, [[fizika]]si bilan bogʻliq. [[Matematika]]da [[analitik geometriya]] asoschilaridan biri (toʻgʻri burchakli koordinatalar tizimi uning nomi bilan ataladi), oʻzgaruvchi miqdor va [[funksiya]] tushunchasini bergan („''[[Geometriya]]'''''“''', [[1637|1637-yil]]), bir qancha [[algebra]] belgilarini joriy qilgan. Dekart [[Dioptrika|„''Dioptrika'''“''''']] ([[1637|1637-yil]]) asarida yorugʻlik nurining ikki muhit chegarasida sinishi haqidagi qonunni bayon qilgan. Harakat miqdorining saqlanish qonunini taʼriflagan. Osmon jismlarining yuzaga kelishi va harakati [[materiya]] zarralarining uyurma harakatidan deb tushuntiruvchi [[nazariya]] (Dekart uyurmalari) muallifi. Dekart [[fiziologiya]]ga oid bir qancha tajribalar oʻtkazdi va birinchi boʻlib [[Shartsiz reflekslar|shartsiz refleks]] haqidagi tasavvurni yaratdi. Rene Dekart Dordrext maktabining direktori Isaac Beeckman bilan tanishdi va Isaac Beeckman uchun musiqa toʻplamini 1618-yilda yozdi, 1650-yilda nashr etdi<ref>McQuillan, J. C. 2016. ''Early Modern Aesthetics''. Lanham, MD: [[Rowman & Littlefield]]. [https://books.google.com/books?id=NObaDwAAQBAJ&pg=PA45 p. 45] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20200801014714/https://books.google.com/books?id=NObaDwAAQBAJ&pg=PA45|date=1 August 2020}}.</ref>.

== Falsafasi ==
Dekart [[fazo]] [[materiya]] bilan toʻla, materiyasiz fazo yoʻq, deb bilgan. Dekart falsafasi asosida jon va tana, „fikrlovchi“ va „koʻlamli“ [[substansiya]] [[dualizm]]i yotadi. Materiyani koʻlam (yoki fazo) ga tenglashtirgan, harakatni jismlarning oʻz joyini oʻzgartirishidan iborat deb bilgan. Dekart fikricha, harakatning umumiy sababchisi xudo boʻlib, xudo materiya, harakat va osoyishtalikni yaratgan. Insonning jonsiz aʼzoi badani tafakkurga va irodaga ega jon bogʻlab turadi. Dekart falsafasi xudo, jism va jondan iborat uchta tugʻma [[gʻoya]] bor degan qoidaga asoslanadi. Dekart xudoning mavjudligini, tashqi olamning realligini isbotlashga harakat qilgan. Dekart gʻoyasiga koʻra, insonning mohiyati uning fikrlashidadir. „Fikrlayapman, demak mavjudman“ degan fikri shundan kelib chiqqan. Dekartning fikricha, [[Bilim|ilmda]] ishonchli, isbotlangan, tajribada tekshirilgan dastlabki asosiy ikki yoʻl bilan — birinchisi [[Induksiya (mantiq)|induksiya]] va [[analiz]] orqali, ikkinchisi — [[deduksiya]] va [[sintez]] orqali izlab topiladi. Dekart ikkinchi yoʻlni maʼqul yoʻl deb hisoblaydi. Dekart inson aql-idrokining bilish jarayonidagi oʻrniga yuksak baho beradi. Dekart: „Har bir xulosaga shubha bilan qarash kerak“, — deydi. Dekart har jihatdan [[ratsional-faylasuf]] boʻlib, <nowiki>XVII—XVIII</nowiki> asr [[falsafa]]si va fani taraqqiyotiga salmoqli hissa qoʻshdi. Dekartning falsafa va tabiatshunoslikka oid taʼlimotlari taʼsirida vujudga kelgan ilmiy maktablar majmuasi [[karteziychilik]] [[falsafa]]si nomi bilan mashhur boʻldi.

== Harbiy faoliyati ==
Dekart 1618-yilda professional [[harbiy ofitser]] boʻlishni xohlaydi. Dekart yollanma [[askar]] sifatida Moris Nassau qoʻmondonligi ostida [[Breda]]dagi [[Protestantizm|protestant]] [[Gollandiya (tarixiy davlat)|Gollandiya]] shtatlari armiyasiga qoʻshildi. Keyinchalik Simon Stevindan harbiy muhandislikni oʻrganishni boshlaydi{{sfn|Gaukroger|1995|page=66}}. Dekart 1619-yildan boshlab [[Bavariya]] katolik gersogi Maksimilian xizmatida boʻlgan<ref>{{Veb manbasi |title=René Descartes – Biography |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Descartes/ |access-date=27 September 2020 |website=Maths History |language=en |archive-date=19 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170719105154/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Descartes.html |url-status=live}}</ref>. Dekart 1620-yil noyabrida [[Praga]] yaqinidagi Oq togʻ jangida qatnashgan<ref>Parker, N. Geoffrey. 2007. „[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/642395/Battle-of-White-Mountain Battle of White Mountain] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150509044752/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/642395/Battle-of-White-Mountain|date=9 May 2015}}“ (revised). ''[[Encyclopædia Britannica]]''.</ref><ref>Jeffery, R. 2018. ''Princess Elisabeth of Bohemia: The Philosopher Princess''. Lanham, MD: [[Lexington Books]]. [https://books.google.com/books?id=FUGIDwAAQBAJ&pg=PA68 p. 68] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20201108204711/https://books.google.com/books?id=FUGIDwAAQBAJ&pg=PA68|date=8 November 2020}}.</ref>.

== Oʻlimi ==
Dekart qirolicha Kristina tugʻilgan kunidan soʻng haftasiga uch marta ertalab soat 5 da uning sovuq va qurgʻoqchil qal’asida dars berishni tashkil qildi. 1650-yil 1-fevralda u pnevmoniyaga chalindi va 11-fevralda [[Chanute (Kansas)|Chanutda]] vafot etdi<ref>{{kitob manbasi |title=Math and mathematicians: the history of math discoveries around the world |last=Bruno |first=Leonard C. |year=2003 |orig-year=1999 |publisher=U X L |others=Baker, Lawrence W. |isbn=978-0-7876-3813-9 |location=Detroit, MI |page=[https://archive.org/details/mathmathematicia00brun/page/104 104] |oclc=41497065 |url=https://archive.org/details/mathmathematicia00brun |url-access=registration}}</ref>.

== Asarlari ==
Asosiy asarlari: „''Geometriya''“ (1637-yil), „''Metod haqida mulohazalar''“ (1637-yil), „''Falsafa asoslari''“ (1644-yil) va boshqa asarlar.
== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyotlar ==
{{OʻzME}}

== Havolalar ==
{{Vikiiqtibos}}

[[Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar]]
[[Turkum:Faylasuflar]]
[[Turkum:Matematika]]
[[Turkum:Kosmologiya]]