Ziyosfera

Rim imperiyasi

(Rim Imperiyasidan yoʻnaltirildi)

Рим Империяси (лотинча: Империум Романум Ориэнтале, Романиа, юнонча: Βασιλεία Ῥωμαίων, Ῥωμανία) — қадимги Рим давлатчилиги ривожидаги пост-республикавий давр бўлиб, унинг ўзига хос хусусияти Европа ва Ўрта ер денгизидаги автократик бошқарув шакли ва йирик ҳудудий мулк эди. Тарихда Ўрта ер денгизининг бутун қирғоғига эгалик қилган ягона давлат. Рим империясининг мавжудлиги хронологик доираси биринчи император Октавиан Августнинг ҳукмронлигидан империянинг Ғарбий ва Шарққа бўлиниши ва Ғарбий Рим империясининг қулашидир. Рим империясининг шарқий қисми Константинополда яна 977-йил — 1453-йилгача мавжуд бўлган. Рим империясининг олдинги давлати бўлган Рим республикаси (милоддан аввалги ВИ-асрда Рим монархиясини алмаштирган) бир қатор фуқаролик урушлари ва сиёсий низоларда беқарорлашган. Милоддан аввалги И асрнинг ўрталарида Юлий Сезар доимий диктатор этиб тайинланган ва кейин милоддан аввалги 44-йилда ўлдирилган. Фуқаролик урушлари ва суд жараёнлари давом этди ва милоддан аввалги 31-йилда Аcтиум Марк Антони ва Клеопатра устидан ғалаба қозонган Октавианнинг ғалабаси билан якунланди. Кейинги йили Октавиан Птолемей Мисрини босиб олди, мил. авв. ИВ асрда Македониялик Александрнинг фатҳи билан бошланган эллинистик даврни тугатди. Ўшандан кейин Оcтавианнинг кучи бекор бўлди ва милоддан аввалги 27-йилда Рим Сенати унга биринчи марта Рим императори унвонини берди, унга катта куч ва Август деган янги унвонини берди[1][2][3].

Тарихи

Республикадан империяга ўтиш

Рим республикаси замонавий маънода миллий давлат эмас эди, лекин ўзларини бошқариш учун шаҳарлар тармоғи бўлган (гарчи Рим Сенатидан ҳар хил мустақилликка эга бўлса ҳам) ва ҳарбий қўмондонлар томонидан бошқариладиган вилоятлар бор эди[1][4][5][6]. Давлатнинг қарорини императорлар эмас, балки Сенат билан биргаликда ҳар йили сайланадиган магистратлар (Рим консуллари) ҳал қилар эди. Милоддан аввалги И аср турли сабабларга кўра сиёсий ва ҳарбий инқилоб даври бўлиб, охир оқибат императорларнинг бошқаришига олиб келди, республикачилар мағлубиятга учрайди[7].Консулларнинг ҳарбий кучи Рим империясининг ҳуқуқий тушунчасига таяниб, том маънода „қўмондонлик“ деган маънони англатади[8]. Баъзида муваффақиятли консулларга фахрий унвон императори (қўмондони) берилди ва бу сўз император (ва империя) нинг келиб чиқишига сабаб бўлди, чунки бу унвон (бошқалар қаторида) ҳар доим биринчи даражали инсонларга берилган[9].

  Рим Империяси

Милоддан аввалги ИИ асрнинг охиридан бошлаб Рим узоқ вақт давомида ички можаролар, фитналар ва фуқаролик урушларини бошдан кечирди, шу билан бирга Италиядан ташқарида ҳам ўз кучини кенгайтирди. Бу Рим республикасининг инқироз даври эди. Милоддан аввалги 44-йилда бу давр охирига келиб, Юлий Сезар суиқасддан олдин қисқа муддатли абадий диктатор бўлган.Милоддан аввалги 42-йилда Октавиан ва Марк Антоний душманларни Италияда қувиб чиқаришга эришади[10][11]. Антоний ва Октавианнинг Рим оламини иккига бўлишлари узоқ давом этмади ва Октавиан кучлари милоддан аввалги 31-йилдаги Аcтиум жангида Марк Антоний ва Клеопатрани кучларини мағлуб этиб, Рим республикасининг урушини тугатди. Шундан сўнг [[милоддан аввалги 27-йилда сенат Октавианга „Август“(ҳурматли) унвонини берди[12]. Гарчи эски конституциявий механизм ўз ўрнида қолган бўлса-да, Август уни бошқаришга киришди. Гарчи давлат республика номи билан аталган бўлса-да, Августнинг замондошлари бу парда эканлигини ва Августнинг Римда муҳим ваколатларга эга эканлигини билишган. Унинг бошқаруви бир асрлик фуқаролик урушларини тугатган ва мисли кўрилмаган тинчлик ва фаровонлик даврини бошлаганлиги сабабли, у халқ томонидан жуда илиқ яхши кўрилган. Унинг ҳукмронлиги йилларида янги конституциявий тузум пайдо бўлди (қисман органик равишда ва қисман дизайни бўйича), вафотидан кейин бу янги конституциявий тузум Тиберий янги император сифатида қабул қилинган пайтдагидек ишлади[13].

Ғарбнинг қулаши ва Шарқнинг омон қолиши

Барбар босқини асосан қадимги герман халқларининг Рим ҳудудига кўчишидан иборат эди.

Замонавий кузатувчи юнон тарихчиси Дио Кассийнинг фикрига кўра, император Комоднинг милоддан аввалги 180-йилда тахтга келиши „олтин шоҳлигидан занг ва темирга қадар“ келиб чиқишини белгилаган — бу баъзи тарихчиларни, хусусан, таниқли шарҳни келтирган[14]. Эдвард Гиббон, Рим империясининг емирилишининг бошланиши сифатида Комод ҳукмронлигини қабул қилишади.212-йилда Cараcалла ҳукмронлиги даврида империянинг барча эркин туғилган аҳолисига Рим фуқаролиги берилган эди[15]. Аммо бунга қарамай, Северан сулоласи даҳшатли эди — императорнинг бошқаруви мунтазам равишда унинг ўлдирилиши ёки қатл қилиниши билан якун топди[16] — ва унинг қулаши натижасида Рим империяси Учинчи аср инқирози, истило ва фуқаролик даври билан қамраб олинди, низолар, иқтисодий тартибсизликлар ва ўлат. Тарихий даврларни белгилашда, бу инқироз баъзан классик антик даврдан кеч антик даврга ўтишнинг белгиси сифатида қаралади. Аврелиан (270-йил-275-йил тахтга ўтирган) империяни инқироздан олиб чиқиб, уни барқарорлаштирди. Диоклетиан империяни тўлиқ тиклаш ишларини тугатди, у доимий равишда домен, „хўжайин“ ёки „лорд“ деб аталган биринчи император бўлди.Диоклетианнинг ҳукмронлиги, шунингдек, империянинг христианликнинг „Буюк Қувғин“ таҳдидига қарши энг қатъий ҳаракатларини амалга оширди[17].

Диоклетиан империяни тўрт минтақага ажратди, уларнинг ҳар бири алоҳида император Тетрархия томонидан бошқариларди. Рим бошига тушган тартибсизликларни бартараф этганига амин бўлиб, истеъфога чиқди ва тез орада Тетрархия қулади[18][19][20]. Охир оқибат христианликни қабул қилган биринчи император бўлган ва Константинополни шарқий империянинг янги пойтахти қилиб тайинлаган Буюк Константин томонидан тартиб ўрнатилди. Константиния ва Валентиния сулолаларининг ўнлаб йиллари давомида империя шарқ-ғарбий томон бўйлаб тақсимланди[18][19][21], Константинопол ва Римда иккитомонлама куч марказларига айланди. Ўзининг маслаҳатчиси Мардониус таъсири остида классик рим ва эллинистик динни тиклашга уринган Император Юлианнинг бошқаруви христиан императорларининг меросхўрлигини қисқартирди. Шарқ ва Ғарб устидан ҳукмронлик қилган охирги император Феодосий И эрамизнинг 395-йилида христианликни империянинг расмий динига айлантирганидан сўнг вафот этган[22][23].

Географияси ва демографияси

Mil avv 274 yil
Рим харитаси

Рим империяси тарихдаги энг йирик давлатлардан бири бўлган, у бутун Европа, Шимолий Африка ва Яқин Шарқда қўшни ҳудудларга эга бўлган[24]. Лотин ибораси империум сине нозик („империя охиригача“[25]) мафкурани акс эттирди, бу вақт ва макон империяни чекламади. Вергилнинг эпик шеърида Энейид, чексиз империя Римликларга ўзларининг олий худоси Юпитер томонидан берилган, дейилган[25][26][27][28][29]. Умумжаҳон ҳукмронлиги ҳақидаги даъво ИВ асрда империя христианлар ҳукмронлиги остида бўлганида янгиланди ва абадийлаштирилди. Империя қуришга интилишда катта ҳудудларни забт этиш билан бир қаторда, римликлар ҳам ўзларининг жуғрофиясини тўғридан-тўғри ўзгартирган жуда катта ҳайкалтарошлар эдилар. Масалан, кенгайиб бораётган империяни етарли миқдорда ёғоч билан таъминлаш учун бутун ўрмонлар кесилди. Афлотун ўзининг „Критиялар“ китобида бу ўрмонни қисқартиришни таърифлаган эди: у ерда „тоғларда жуда кўп ўтин бор эди“, энди у фақатгина „ернинг скелетини“ кўра олади.

Рим империяси шаҳарлари

Аслида, Рим экспансияси асосан Республика остида амалга оширилган бўлса ҳам, Шимолий Европанинг бир қисми эрамизнинг И асрида Европа, Африка ва Осиёда Рим бошқаруви кучайган пайтда босиб олинган. Август ҳукмронлиги даврида қадимги даврдан бери сақланиб қолган сиёсий география, понтик юнон ёзувчисининг географияси бўйича „Рим“ да биринчи марта „маълум дунёнинг глобал харитаси“ намойиш этилди. Август вафот этганда, унинг ютуқлари тўғрисидаги эсдалик ҳисоботи (Рес Гестаэ) асосан империя таркибидаги халқлар ва жойларнинг жуғрофий каталоглаштирилишини акс эттирди. География, рўйхатга олиш ва ёзувларни синчковлик билан сақлаш Рим императорлик маъмуриятининг асосий муаммолари эди[30].

Империя 5 миллион квадрат километр майдонни ўз ичига олган Траян (98-177 ҳукмронлик қилган) даврида энг катта кенгайишга етиб борди[31]. 55-60 миллион аҳолининг анъанавий ҳисоб-китоби дунё аҳолисининг олтидан бир қисмига тўғри келади ва уни Ғарбнинг бирлашган сиёсий ташкилотларнинг энг катта аҳолисига айлантирди. Яқинда ўтказилган демографик тадқиқотлар шуни кўрсатдики, популяциянинг энг юқори чўққиси 70 миллиондан 100 миллионгача. Рим, Искандария ва Антиохия империясининг учта энг йирик шаҳарларининг ҳар бири Европанинг исталган шаҳридан деярли икки баравар катта эди[32][33][34].

Тарихчи Кристофер Келли таърифлаганидек: 

  Кейин империя Англиянинг шимолий қисмидаги шимолий Африкадаги Ҳадриан деворидан Суриядаги Фурот қирг'оқларигача чо'зилди; Европанинг унумдор, текис текисликлари орқали паст мамлакатлардан Қора денгизгача, Шимолий Африка қирг'оқларининг бой текисликларига нилни босиб олди.

Траяннинг вориси Ҳадриан империяни кенгайтириш эмас, балки сақлаб қолиш сиёсатини олиб борди. Чегаралар белгиланди, чегаралар патрул қилинди[35]. Қаттиқ мустаҳкамланган чегаралар энг беқарор эди. Рим оламини ҳар доим мавжуд бўлган ваҳшийлик таҳдиди сифатида қабул қилинган нарсадан ажратиб турувчи Ҳадриан девори бу ҳаракатнинг энг асосий тирик ёдгорлигидир[36][37].

Тиллари

Римликларнинг тили Лотин эди, бу Рим бирлиги ва урф-одатларининг манбаи сифатида таъкидлайди. Александр Македонский даврига қадар (222-235), Рим фуқароларининг туғилганлик тўғрисидаги гувоҳномалари ва васиятномалари лотин тилида ёзилиши керак эди. Лотин, Ғарбда ва бутун империя ҳудудида ҳарбий судларнинг тили эди, лекин Рим ҳукмронлиги остида бўлган халқларга расман қўлланилмади. Бу сиёсат Юнонистонни бутун империя давлатига расмий тил сифатида киритишни мақсад қилган Искандар Зулқарнайннинг сиёсатига зид келади. Искандарнинг босқинлари натижасида коине юнонлари Шарқий Ўрта ер денгизи ва Кичик Осиёда умумий тил бўлиб қолди. Лотин Ғарбий ва Юнон Шарқини иккига ажратган „тил чегараси“ Болқон ярим оролидан ўтди.

Сицерон нутқининг параллел Лотин-Юнон матнини кўрсатадиган ВИ аср папируси

Элита маълумотига эга бўлган римликлар юнон тилини адабий тил сифатида ўрганишган ва раҳбар гуруҳларнинг кўплари юнон тилида гапира олишган. Хулио-Клодия императорлари замонавий Лотин (Лотинитас), замонавий классик Лотин деб аталадиган лингвистик ҳаракатнинг юқори стандартларини қўллаб-қувватладилар ва расмий ишни юритиш учун Юнонни афзал кўрдилар. Клавдий юнон тилидан фойдаланишни чеклашга уринди ва баъзида лотин тилини билмайдиганларнинг фуқаролигини бекор қилди, лекин ҳатто Сенатда ҳам у юнонзабон элчилар билан мулоқотда ўзининг икки тилли тилига асосланган эди. Суэтониус уни „бизнинг икки тилимиз“ га ишора қилмоқда деган эди.

Шарқ империясида қонунлар ва расмий ҳужжатлар мунтазам равишда лотин тилидан юнон тилига таржима қилинган. Икки тилнинг кундалик ўзаро аралашиши икки тилли ёзувлар билан кўрсатилади, улар баъзан юнон ва лотин ўртасида ҳам орқага ўтишади. Милоддан аввалги 212-йилда империянинг барча эркин туғилган аҳолиси кенг қамровга эга бўлганидан сўнг, Римнинг кўплаб фуқаролари Лотин тилидан маҳрум бўлишган, гарчи Лотин „Римликлар“ белгиси бўлиб қолаверган.

Бошқа ислоҳотлар қаторида, император Диоклетиан (284-305 йиллари ҳукмронлик қилган) Лотин ҳокимиятини янгилашга интилган ва юнонча ҳē кратоуса диалектос лотин тилида „ҳокимият тили“ мақомининг сақланиб қолганлигидан далолат беради. ВИ асрнинг бошларида император Юстиниан Лотиннинг Шарқдаги ўрни қолмаган эди.

Маҳаллий тиллар ва лингвистик мерос

Таржимонларга ҳаволалар юнон ва лотин тилларидан ташқари маҳаллий тиллардан, хусусан, коптлар устунлик қиладиган Мисрда ва Рейн ва Дунай бўйлаб ҳарбий шароитларда доимий равишда қўлланишини англатади. Рим ҳуқуқшунослари, шунингдек, қонунлар ва қасамларни тўғри тушуниш ва амалда қўллашни таъминлаш учун Пуниc, Голиш ва Арамей тиллари каби маҳаллий тилларга нисбатан ташвиш билдирганлар. Африка провинсиясида, Либерия-Бербер ва Пуник Тиберий даврида (эрамизнинг И асрида) ёзувларда ва тангалардаги афсоналарда ишлатилган. Ливико-Бербер ва Пуник ёзувлари ИИ асрда жамоат биноларида пайдо бўлган, баъзи тиллар лотин тилида ёзилган. Сурияда Палмйрене аскарлари ҳатто ёзувларда арамика лаҳжасини ҳам ишлатганлар, бу лотин ҳарбийларнинг тили эканлиги истисно тариқасида.

„Бабатҳа“ архиви империяда кўп тилли тилларни намойиш этувчи намунадир. Арабистон вилоятидаги яҳудий аёлнинг номи билан аталган ва 93-йилдан то 132-йилгача бўлган даврда, асосан араб тилида арабий тилидан фойдаланилган, улар семит ва лотин таъсирида юнон ҳарфларида ёзилган; Рим губернаторига ариза юнон тилида ёзилган.

Лотин тилининг саводли элита орасида устунлиги оғзаки тилларнинг узлуксизлигини бузиши мумкин, чунки Рим империясининг таркибидаги барча маданиятлар асосан оғзаки эди. Ғарбда, Лотин, оғзаки шаклда „Юнон Лотин“ деб аталган, аста-секин у билан ҳинд-европалик келиб чиқиши билан боғлиқ бўлган келт ва курсив тилларини алмаштирди. Синтаксис ва луғатдаги ўзаро боғлиқликлар Лотин тилини қабул қилишга ёрдам берди.

Антик даврда сиёсий ҳокимият марказсизлаштирилгандан сўнг, Лотин маҳаллий даражада испан тили, португал, ўзбек тили, италян тили, каталон тили ва румин тили тиллари ва кўплаб кичик тиллар ва лаҳжалар каби рим тилларига айланган соҳаларга айланди. Бугунги кунда дунё бўйлаб 900 миллиондан ортиқ киши она тилида сўзлашади.

Халқаро ўрганиш ва адабиёт тили сифатида, Лотин ўзи дипломатия ва ХВИИ асргача Уйғониш гуманизми билан аниқланган интеллектуал ривожланиш учун фаол восита сифатида, шунингдек, қонун ва Рим-католик черкови учун ҳозирги кунгача давом этди.

Юнон тили Византия империясининг тили сифатида давом этган бўлса ҳам, Шарқда лингвистик тарқалиш анча мураккаб эди. Юнон тилида гапирадиган кўпчилик Юнонистон ярим ороли ва оролларида, Ғарбий Кичик Осиё, йирик шаҳарлар ва баъзи қирғоқ ҳудудларида истиқомат қилишган. Юнон ва Лотин сингари, Тракия тили ҳинд-европа тилларидан эди, шунингдек, Онадолида йўқ бўлиб кетган бир неча тиллар Империал давр ёзувлари билан тасдиқланган. Албан тилини кўпинча Иллйрианнинг авлоди сифатида кўриш мумкин, гарчи бу фараз баъзи тилшунослар томонидан шубҳа остига олинган бўлса-да, улар уни Даcиан ёки Тракиандан келиб чиққан деб ҳисоблашади. (Иллйриан, Даcиан ва Тракиан, кичик гуруҳ ёки Спрачбундни ташкил қилган бўлиши мумкин; қаранг. Трако-Иллйриан.) Ҳар хил афроатик тиллари, биринчи навбатда Мисрда Копт, Сурияда ва Месопотамияда оромий тиллари ҳеч қачон юнон билан алмаштирилмаган. Аммо юнон тилидан халқаро миқёсда фойдаланиш, масиҳийликнинг тарқалишини таъминловчи омиллардан бири эди. Масалан, Павлуснинг мактубларида юнон тилидан фойдаланиш. Антик даврда Галига бир неча бор мурожаат этилиши унинг гапиришда давом этишини кўрсатиши мумкин. Милоддан аввалги ИИ асрда баъзи қонуний услубларда, коҳинлар ва фармакологияда унинг қўлланиши аниқ тан олинган. Милодий В асрда Галлия Аквитаниясида ёзган Сулпиcиус Северус, Голия билан икки тилли тилни биринчи тил сифатида қайд этган. Триер яқинидаги Тревери томонидан айтилганидек, Галатия лаҳжасининг тирик қолишини Иэроним (331-420) тасдиқлаган. Тарихий тилшунослик бўйича кўпгина илмий ҳужжатлар Голиш ҳақиқатан ҳам ВИ асрнинг ўрталарига қадар Франсияда айтилган деб таъкидлайди. Маҳаллий моддий маданиятнинг сезиларли даражада равнақ топишига қарамай, Гаул Рим Гол ҳукмронлиги даврида асрлар давомида оғзаки Лотин тили билан бирга яшаб келган ва сақланиб қолган. Галатияликлар ҳақида сўнгги маълумотни скифолислик Кирил ёвуз руҳнинг роҳиби борлигини ва фақат Галатиан тилида гапира олишига имкон берганлигини таъкидлаган, Франсиядаги Голиш ҳақида сўнгги маълумот эса 560 ва 575-йиллар оралиғида Григорий томонидан қилинган. „Галл тилида Вассо Галатаэ“ деб номланган Обвергне ибодатхонаси вайрон қилинган ва ерга ёқилганлигини таъкидлади. Узоқ икки тилли даврдан сўнг пайдо бўлган Галло-Романтик тиллар, шу жумладан франсуз тиллари Гаулиш томонидан турли хил шаклларда шакллантирилган; Франсуз тилида бу сўзларга ва калкаларга (шу жумладан, „ҳа“, „ҳа“ сўзи), овозли ўзгаришларга ва конжугация ва сўз тартибига таъсир кўрсатадиган нарсалар киради.

Жамият

Красс(милодий И аср) олинган расмда кўп авлодли зиёфат тасвирланган.

Рим империяси жуда кўп маданиятли бўлиб, узоқ вақт давомида ўз сиёсий тизимидаги турли халқларни қамраб олган ҳолда, умумий ўхшашлик туйғусини яратишга қодир эди. Жамоат ёдгорликлари ва жамоат жойларини яратишга бўлган эътибор, масалан форумлар, амфитеатрлар, эстакадалар ва ванналар, „римликлар“ туйғусини ривожлантиришга ёрдам берди.

Рим жамиятида инглиз тилидаги замонавий „синф“ тушунчалари аниқ ифода этмаслиги мумкин бўлган бир-бирига зид бўлган ижтимоий иэрархиялар мавжуд эди. Августнинг якка ҳокимият тепасига келган 20 йиллик фуқаролик уруши Римдаги анъанавий жамиятни саросимага солиб, инқилоб ҳолатида қолдирди, аммо бойлик ва ижтимоий кучни тезда қайта тақсимлашга таъсир қилмади. Қуйи синфлар нуқтаи назаридан, фақат ижтимоий пирамидага чўққилар қўшилди. Шахсий муносабатлар — ҳомийлик, дўстлик (амисия), оила, никоҳ республикада бўлгани каби сиёсат ва ҳукумат фаолиятига таъсир кўрсатишда давом этди. Аммо Нерон даврида, эркин туғилган фуқародан кўра бойроқ бўлган ёки сенатордан кўра кўпроқ ҳокимиятни эгаллаган отлиқни топиш одатий ҳол бўлмаган.

Сеусонинг тарқалиши Лакус Пелсо (Балатон кўли)

Республиканинг янада қаттиқроқ иэрархияларининг мавҳумлиги ёки тарқалиши империя бўйлаб юқорига ва пастга қараб ижтимоий ҳаракатчанликни кучайтирди, бу бошқа барча ҳужжатлаштирилган қадимий жамиятларникидан ошиб кетди. Аёллар, озодликлар ва қуллар фойда олиш ва ўзларига нисбатан илгари мавжуд бўлмаган усуллар билан таъсир қилиш имкониятига эга эдилар. Империяда ижтимоий ҳаёт, хусусан шахсий манбалари чекланган кишилар учун турли мақсадлар учун тузилган ихтиёрий бирлашмалар ва қариндошлар (коллегия ва содалитатлар) тарқалишига ёрдам берди: касбий ва савдо гилдиялари, фахрийлар гуруҳлари, диний одатлар, ичимликлар ва овқатланиш клублари, бадиий труппа ва дафн жамиятлари тузилган.

Ҳуқуқий мақоми

Ҳуқуқшунос Гайнинг сўзларига кўра, Римдаги „шахслар қонуни“ нинг муҳим фарқи шундан иборат эдики, ҳамма одамлар эркин (эркин) ёки қул (серви) эдилар. Эркин шахсларнинг ҳуқуқий мақоми уларнинг фуқаролиги билан ҳам белгиланиши мумкин. Аксарият фуқаролар чекланган ҳуқуқларга эга эдилар (масалан, „иус Латинум“, „Лотин ҳуқуқи“), аммо фуқаролиги бўлмаган шахслар фойдаланиши мумкин бўлмаган ҳуқуқий ҳимоя ва имтиёзларга эга бўлишди. Озод одамлар фуқаролар деб ҳисобланмайдилар, лекин Рим оламида яшаб, перегрини, римлик бўлмаган мақомига эга эдилар. Милодий 212-йилда Конституция Антониниана деб номланган фармон билан император Каракалла империянинг барча эркин туғилган аҳолисига фуқароликни берган. Ушбу ҳуқуқий эгалитаризм фуқаролар ва фуқаролиги бўлмаган шахсларни ажратиб турадиган амалдаги қонунларни чуқур қайта кўриб чиқишни талаб қилиши керак эди.

Рим қонунида аёллар

Озод туғилган Рим аёллари бутун Республика ва империя фуқаролари ҳисобланар эдилар, лекин овоз бермасдилар, сиёсий лавозимларни эгалламасдилар ёки ҳарбий хизматда бўлмасдилар. Эх дуобус cивибус Романис натос („Римнинг икки фуқаросидан туғилган болалар“) иборасида кўрсатилганидек, онанинг фуқаролик ҳолати унинг фарзандларининг ҳолатини белгилаб қўйган. Рим аёл умр бўйи ўз фамилиясини (номини) сақлаб қолди. Болалар кўпинча отанинг исмини олишган, аммо Император даврида баъзида оналарининг исмини уларнинг исмига айлантирган ёки ҳатто бу исмни ишлатган.

Рим империяси фуқароси

Аёл эрининг ҳокимиятига бўйсунган манус никоҳнинг архаик шакли, асосан, Император даврида бекор қилинган ва турмушга чиққан аёл никоҳга кирган ҳар қандай мулкка эгалик ҳуқуқини сақлаб қолган. Техник жиҳатдан у отасининг қонуний ваколати остида қолди, гарчи у эрининг уйига кўчиб ўтган бўлса ҳам, отаси вафот этганида, у қонуний озод қилинган. Ушбу тартибга солиш, қадимги маданиятларга ва ҳозирги даврга қадар, рим аёллари фойдаланган мустақиллик даражасининг омилларидан бири эди: гарчи у юридик масалаларда отасига жавоб беришга мажбур бўлса ҳам, у унинг бевосита назорати остида бўлмаган. унинг кундалик ҳаёти ва эри унинг устидан қонуний ҳокимиятга эга эмас эди. Фақат бир марта турмуш қурган „битта эркак аёл“ (унивира) бўлиш ғурурланиш нуқтаси бўлса-да, ажрашиш ёки ўлим ёки ажралиш орқали эри йўқолганидан кейин тезроқ турмуш қуриш хусусияти кам эди.

Агар оталари васиятномасиз вафот эца, қизлар ўғил болалар билан тенг равишда мерос ҳуқуқига эга эдилар. Рим онасининг мол-мулкка эгалик қилиш ва уни тасарруф этиш ҳуқуқига, ўзига мос равишда, ўз хоҳиш-иродасини белгилаш ҳуқуқи, ҳатто катта бўлганларида ҳам ўғилларига катта таъсир кўрсатди.

Август анъанавий анъана ва ижтимоий тартибни тиклаш дастурининг бир қисми сифатида ахлоқий қонунчилик „оила қадриятлари“ ни тарғиб қилиш воситаси сифатида эркак ва аёлларнинг хатти-ҳаракатларини тартибга солишга ҳаракат қилди. Республикада хусусий оилавий масала бўлган зинокорлик криминаллаштирилган ва эркак фуқаро билан уйланган аёл ёки турмуш қурган аёл ва эридан бошқа ҳар қандай эркак ўртасида содир этилган ноқонуний жинсий акт (ступрум) сифатида кенг белгиланган. Давлат томонидан бола туғилиши рағбатлантирилди: уч фарзанд туғган аёлга рамзий шараф ва катта ҳуқуқий эркинлик берилди (иус триум либерорум).

Фуқароларнинг ҳуқуқий мақоми ва улар озод бўлиш даражасига кўра, аёллар мулкка эгалик қилишлари, шартномалар тузишлари ва бизнес билан шуғулланишлари, шу жумладан транспорт, ишлаб чиқариш ва қарз беришлари мумкин эди. Империя бўйлаб ёзувлар хотин-қизларни жамоат ишларини молиялашда фойда келтирувчи сифатида улуғлайди, бу уларнинг катта бойликларга эга бўлишлари ва тасарруф қилиши мумкинлигидан далолат беради; Масалан, Сергии арчаси шарафланган оиланинг аёл аъзоси Салвиа Постума томонидан молиялаштирилди, Помпейдаги форумдаги энг катта бино Венера руҳонийси Эумачия томонидан молиялаштирилди.

Қуллар ва қонун

Август даврида Италиядаги аҳолининг 35 фоизи қул бўлган, бу Римни қуллар аҳолининг камида бешдан бир қисмини ташкил этадиган ва иқтисодиётда катта рол ўйнайдиган бешта тарихий „қул жамиятлари“ дан бирига айлантирган. Қуллар анъанавий Рим ижтимоий тузилмаларини қўллаб-қувватловчи ҳамда иқтисодий фойда келтирадиган мураккаб институт эди. Шаҳар шароитида қуллар ўқитувчилар, шифокорлар, ошпазлар ва бухгалтерлар каби мутахассислар бўлиши мумкин, шунингдек, кўпчилик қуллар уй шароитида ёки иш жойларида ўқитилган ёки малакасиз иш билан таъминлаганлар. Тегирмон қазиб олиш ва қазиб олиш каби қишлоқ хўжалиги ва саноат қулларнинг эксплуатациясига таянар эди. Италиядан ташқарида қуллар ўртача ҳисобда аҳолининг 10 дан 20 фоизини ташкил қилади, Рим Мисрида кам учрайди, лекин баъзи юнонларнинг аксарият ҳудудларида тўпланган. Римнинг ҳайдаладиган ерлари ва саноатига эгалик қилишининг кенгайиши, бу вилоятларда илгари мавжуд бўлган қуллик амалиётига таъсир кўрсатиши мумкин эди. Гарчи қуллик институти кўпинча 3-4 асрларда йўқ бўлиб кетган бўлса-да, у В асрга қадар Рим жамиятининг ажралмас қисми бўлиб келган. ВИ—ВИИ асрларда Ғарбда шаҳар марказларининг пасайиши ва унга талабни келтириб чиқарган мураккаб империя иқтисодиётининг парчаланиши билан қуллик аста-секин тўхтади.

Қулликка оид қонунлар „ўта мураккаб“ эди. Рим қонунларига кўра, қуллар мулк деб ҳисобланган ва ҳеч қандай юридик шахсга эга бўлмаган. Уларга, одатда фуқароларга нисбатан қўлланилмайдиган жисмоний жазо, жинсий эксплуатация, қийноқ ва жазо чоралари қўлланиши мумкин. Қонун бўйича, қулни зўрлаш мумкин эмас, чунки зўрлаш фақат озод одамларга нисбатан содир этилиши мумкин эди; қулнинг зўравонлиги Ақуилиан қонунига биноан мулкка етказилган зарар учун эгаси томонидан жавобгарликка тортилиши керак эди. Қулларнинг конубиум деб аталадиган қонуний никоҳ шаклига ҳуқуқлари йўқ эди, лекин уларнинг касаба уюшмалари баъзан тан олинган ва агар иккаласи ҳам озод қилинса, турмушга чиқишлари мумкин эди. Август ва унинг ворислари остидаги қонун республикадаги ғайриинсоний урушлардан сўнг ишчи гуруҳларининг сонини чеклаш ва қочоқ қулларни ов қилиш орқали қўзғолон таҳдидини назорат қилишдан иборатлигини кўрсатмоқда.

Техник жиҳатдан, қул мулкка эга бўлиши мумкин эмас эди, лекин бизнесни олиб борган қулга, у шахсий ҳисобварағига ёки фондига (пеcулиум) кириш ҳуқуқи берилиши мумкин эди. Ушбу ҳисобварақнинг шартлари эгаси ва қул ўртасидаги ишонч ва ҳамкорлик даражасига қараб ўзгарган: бизнес қилиш қобилиятига эга бўлган қулга фойда олиш учун катта имкониятлар берилиши ва бошқа қулларга у бошқарган пакулиани мерос қилиб олишга рухсат берилиши мумкин эди. Уй шароитида ёки иш жойида қуллар иэрархияси мавжуд бўлиши мумкин, битта хизматкор бошқа қулларнинг хўжайини сифатида ишлайди.

Аҳолини рўйхатга олиш

Тенг бўлмаган адолат

Ҳукумат ва ҳарбийлар

Марказий ҳукумат

Ҳарбий куч

Вилоят ҳукумати

Рим қонун

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Ниcолет, пп. 1, 15
  2. ↑ Линтотт, Андреw (1999) Тҳе Cонститутион оф тҳе Роман Републиc. Охфорд Университй Пресс. п. 114
  3. ↑ Эдер, W. (1993) "Тҳе Аугустан Принcипате ас Биндинг Линк, " ин Бетwеэн Републиc анд Эмпире. Университй оф Cалифорниа Пресс. п. 98. ИСБН 0520084470.
  4. ↑ Келлй, пп. 4фф.
  5. ↑ Бреннан, Т. Cорей (2000) Тҳе Праэторшип ин тҳе Роман Републиc. Охфорд Университй Пресс. п. 605.
  6. ↑ Пеачин, пп. 39-40.
  7. ↑ Ричардсон, Жоҳн (2011) „Финес провинcиаэ“, ин Фронтиэрс ин тҳе Роман Wорлд. Брилл. п. 10.
  8. ↑ Ричардсон, Жоҳн (2011) „Финес провинcиаэ“, ин Фронтиэрс ин тҳе Роман Wорлд. Брилл. пп. 1-2.
  9. ↑ Сйме, Роналд (1939) Тҳе Роман Револутион. Охфорд: Охфорд Университй Пресс. пп. 3-4.
  10. ↑ Гиббон, Эдwард (1776), „Тҳе Деcлине Анд Фалл ин тҳе Wест – Чаптер 4“, Тҳе Ҳисторй оф тҳе Деcлине Анд Фалл оф тҳе Роман Эмпире.
  11. ↑ Голдсwортҳй 2009, п. 50
  12. ↑ Броwн, П., Тҳе Wорлд оф Лате Антиқуитй, Лондон 1971, п. 22.
  13. ↑ Дио Cассиус 72.36.4, Лоэб эдитион транслатед Э. Cарй
  14. ↑ Поттер, Давид. Тҳе Роман Эмпире ат Бай. 296-98.
  15. ↑ Бурй, Жоҳн Багналл. Ҳисторй оф тҳе Латер Роман Эмпире. Довер Боокс, 1923 — 295–297-бет. 
  16. ↑ Бурй, Жоҳн Багналл. Ҳисторй оф тҳе Латер Роман Эмпире. Довер Боокс, 1923 — 312–313-бет. 
  17. ↑ Старр, Честер Г. (1974) А Ҳисторй оф тҳе Анcиэнт Wорлд, Сеcонд Эдитион. Охфорд Университй Пресс. пп. 670-678.
  18. ↑ 18,0 18,1 Счолл, Чристиан. Трансcултурал аппроачес то тҳе cонcепт оф империал руле ин тҳе Миддле Агес (эн). Петер Ланг АГ, 2017. ИСБН 978-3-653-05232-9. „" Одоаcер, wҳо детҳронед тҳе ласт Роман эмперор Ромулус Аугустулус ин 476, неитҳер усед тҳе империал инсигниа нор тҳе cолоур пурпле, wҳич wас усед бй тҳе эмперор ин Бйзантиум онлй."“ 
  19. ↑ 19,0 19,1 Петер, Ҳеатҳер „Тҳе Фалл оф Роме“. ББC. ББC. Қаралди: 11-феврал 2020-йил.
  20. ↑ Гиббон, Эдwард „Готҳиc Кингдом Оф Италй.—Парт ИИ.“, . Ҳисторй Оф Тҳе Деcлине Анд Фалл Оф Тҳе Роман Эмпире (эн). Энгланд: Ҳарпер & Бротҳерс, 1776. „"Тҳе патриcиан Орестес ҳад марриэд тҳе даугҳтер оф Cоунт Ромулус, оф Петовио ин Нориcум: тҳе наме оф Аугустус, нотwитҳстандинг тҳе жеалоусй оф поwер, wас кноwн ат Ақуилеиа ас а фамилиар сурнаме; анд тҳе аппеллатионс оф тҳе тwо греат фоундерс, оф тҳе cитй анд оф тҳе монарчй, wере тҳус странгелй унитед ин тҳе ласт оф тҳеир суccессорс.", "Тҳе лифе оф тҳис иноффенсиве ёутҳ wас спаред бй тҳе генероус cлеменcй оф Одоаcер; wҳо дисмиссед ҳим, wитҳ ҳис wҳоле фамилй, фром тҳе Империал палаcе"“ 
  21. ↑ Гиббон, Эдwард „Готҳиc Кингдом Оф Италй.—Парт ИИ.“, . Тҳе Деcлине анд Фалл оф тҳе Роман Эмпире (Энглиш). Энгланд: Прожеcт Гутенберг, 1776. „"Тҳе републиc (тҳей репеат тҳат наме wитҳоут а блуш) мигҳт сафелй cонфиде ин тҳе cивил анд милитарй виртуэс оф Одоаcер; анд тҳей ҳумблй реқуэст, тҳат тҳе эмперор wоулд инвест ҳим wитҳ тҳе титле оф Патриcиан, анд тҳе администратион оф тҳе диоcесе оф Италй."", "Ҳис ванитй wас гратифиэд бй тҳе титле оф соле эмперор, анд бй тҳе статуэс эреcтед то ҳис ҳонор ин тҳе северал қуартерс оф Роме; "ҳе энтертаинед а фриэндлй, тҳоугҳ амбигуоус, cорреспонденcе wитҳ тҳе патриcиан Одоаcер; анд ҳе гратефуллй аccептед тҳе Империал энсигнс"“ 
  22. ↑ Меҳмет ИИ бй Коркут Озген. Тҳеоттоманс.орг. Ретриэвед 3-апрел 2007-йил.
  23. ↑ Cартwригҳт, Марк „1453: Тҳе Фалл оф Cонстантинопле“. Анcиэнт Ҳисторй Энcйcлопедиа. Анcиэнт Ҳисторй Энcйcлопедиа Лимитед (23-январ 2018-йил). Қаралди: 11-феврал 2020-йил.
  24. ↑ Келлй, п. 3.
  25. ↑ 25,0 25,1 Ниcолет, п. 29
  26. ↑ Вергил, Аэнеид 1.278
  27. ↑ Маттинглй, Давид Ж. (2011) Империалисм, Поwер, анд Идентитй: Эхпериэнcинг тҳе Роман Эмпире. Принcетон Университй Пресс. п. 15
  28. ↑ Моретти, Г. (1993) "Тҳе Отҳер Wорлд анд тҳе 'Антиподес': Тҳе Мйтҳ оф Ункноwн Cоунтриэс бетwеэн Антиқуитй анд тҳе Ренаиссанcе, " ин Тҳе Cлассиcал Традитион анд тҳе Америcас: Эуропеан Имагес оф тҳе Америcас. Wалтер де Груйтер. п. 257
  29. ↑ Соутҳерн, Пат. Тҳе Роман Эмпире фром Северус то Cонстантине. Роутледге, 2001 — 14–16-бет. ИСБН 978-0-415-23943-1. 
  30. ↑ Мослей, Степҳен. Тҳе Энвиронмент ин Wорлд Ҳисторй. Роутледге, 2010 — 35-бет. 
  31. ↑ Голдсмитҳ, Раймонд W. (2005). „Ан Эстимате оф тҳе Сизе Анл Струcтуре оф тҳе Натионал Продуcт оф тҳе Эарлй Роман Эмпире“. Ревиэw оф Инcоме анд Wеалтҳ. 30-жилд, № 3. 263–288-бет. дои:10.1111/ж.1475-4991.1984.тб00552.х. ИССН 0034-6586.
  32. ↑ Счеидел, Wалтер (Април 2006) „Популатион анд демограпҳй“ ин Принcетон/Станфорд Wоркинг Паперс ин Cлассиcс, п. 9
  33. ↑ Ҳансон, Ж. W.; Ортман, С. Г. (2017). „А сйстематиc метҳод фор эстиматинг тҳе популатионс оф Греэк анд Роман сеттлеменц“. Жоурнал оф Роман Арчаэологй (инглизча). 30-жилд. 301–324-бет. дои:10.1017/С1047759400074134. ИССН 1047-7594.
  34. ↑ Боардман, п. 721.
  35. ↑ Ҳекстер, Оливиэр анд Каизер, Тед (2011). Префаcе то Фронтиэрс ин тҳе Роман Wорлд. Проcеэдингс оф тҳе Нинтҳ Wоркшоп оф тҳе Интернатионал Нетwорк Импаcт оф Эмпире (Дурҳан, 16-19-апрел 2009-йил). Брилл. п. виии.
  36. ↑ Wоолф, Грег (эд.) (2003) Cамбридге Иллустратед Ҳисторй оф тҳе Роман Wорлд. Cамбридге: Ивй Пресс. п. 340
  37. ↑ Оппер, Тҳорстен (2008) Ҳадриан: Эмпире анд Cонфлиcт. Ҳарвард Университй Пресс. п. 64 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Rim_imperiyasi" dan olindi