Ziyosfera

Rishton

Бу мақола шаҳар ҳақидадир. Худди шу номли — Риштон тумани билан адаштирманг.

Риштон — Ўзбекистон Республикасининг Фаргона вилояти Риштон туманида жойлашган шаҳар (1977-йилдан). Риштон туманининг маъмурий маркази ҳисобланади. Фарғона вилоятининг ғарбида, Сўх дарёсининг ўнг соҳилида, Қўқон — Фарғона автомобил йўли ёқасида жойлашган. Энг яқин темир йўл стансияси — Фурқат (12 км). Риштондан Фарғонагача бўлган масофа — 52 км ни ташкил этади. Аҳолиси 30,9 минг киши (2003). Аҳолиси ва хўжаликлари Сўх — Шоҳимардон, Жонобод каналлари ва артезиан қудуқлардан сув олади.

Риштон
шаҳар
40°21′24″Н 71°17′5″Э / 40.35667°Н 71.28472°Э / 40.35667; 71.28472
Мамлакат Ўзбекистон
Вилоят Фарғона
Асос солинган Э. А. ИИ-аср
Илк эслатилиши ИВ аср
Аввалги номлари Куйбишево (1937 - 1977)
Майдон 19 км2 (7.3 кв ми)
Аҳолиси
 151 580
Миллий таркиб тожиклар, ўзбеклар
Вақт минтақаси УТC+5
Телефон коди +998 73-452-15-51
Почта индекс(лар)и 151300
Автомобил коди 40
Rishton xaritada
Rishton
Риштон

Топоним ва олдинги номлари

Риштон Фарғона водийси ва Ўрта Осиёнинг энг қадимий аҳоли пунктлари ва маданий марказларидан бири ҳисобланади. Бу ҳудудда суғориладиган деҳқончилик ишлари милоддан аввалги В асрда вужудга келган[1][2].

Шунга асосланиб, милоддан аввалги ИИИ—ИИ асрларда Буюк ипак йўлининг йўналишларидан бири шу ердан ўтган дейиш мумкин. Манбаларда аҳоли пункти сифатида ИВ асрдан, Рештон номи эса ИХ асрдан маълум бўлган. Узоқ тарих давомида шаҳар бир неча бор сел, зилзила ва ёт босқинчилар томонидан вайрон қилинган. Бироқ аҳоли ўзининг асл анъанавий турмуш тарзини ва халқ ҳунармандчилигини сақлаб қолган. ВИИИ асргача шаҳар номи қайта-қайта ўзгартирилган ва шунинг учун унинг келиб чиқиш тарихининг бир нечта версиялари мавжуд.

Риштон номи „Рошидāн“ (яъни, доно, оқилона, тўғри йўлдан юрувчи) сўзидан келиб чиққан. Донишмандларни, одатда, Рошидлар деб аташган, туман номи ҳам айнан шунга ишора қилади[3].

Ривоятларга кўра, Риштон тумани Фарғона водийсидаги тепаликда қал’а ёки истеҳком шаклида пайдо бўлган биринчи аҳоли пункти ёки шаҳарларидан бири ҳисобланади[4].

Ўрта осиёлик, ўзбек ва совет сайёҳи, ёзувчи, полиглот-таржимон, тарихчи ва жадидчи олим Ис’ҳоқхон Ибрат (асл исми — Ис’ҳоқхон Тўра Жунайдулло Хўжа ўғли) ўзининг 1916-йилдаги „Тарихи Фарғона“ тарихий китобида[5] шаҳарнинг ташкил топган вақти ва номини форс мамлакатидан келган кўчманчи халқлар билан боғлаб, 833-йил, яъни ИХ асрга ташкил топган деб ёзади.

Тарихи

Риштон ХВИИИ асрда йирик ҳарбий ва иқтисодий аҳамиятга эга бўлган қалъа ҳисобланган. Бу ҳудудда Хитой, Ҳиндистон, кейинчалик рус савдогарлари тўхтаб ўтганлар. Риштонда қадимдан кулолчилик санъати ривож топган бўлиб, машҳур Риштон кулолларининг маҳсулотлари Шарқ бозорларида жуда ҳаридоргир бўлган. Ҳозирги кунда ҳам Риштон усталари томонидан ишланган сопол лаган, шокоса, кўзалар ва сополдан ишланган бадиий буюмлар республикадан ташқарида жуда ҳам машҳур ҳисобланади.

Риштон туманида машҳур фиқҳшунос Бурҳониддин ар-Риштоний ал-Марғиноний таваллуд топган (шаҳардаги „Чинигарон“ қабристонида унинг рамзий мақбараси барпо этилган).

Мақоми

Урушлар ва табиий офатлар натижасида аҳоли пунктларининг ҳолати бир неча бор ўзгарган. Риштон ўрта асрларда ва ХХ аср бошларида шаҳарга, кейинчалик эса қишлоққа айлантирилган. 1923—1929-йилларда Совет ҳокимиятининг ўрнатилиши билан Россия империясида мавжуд бўлган Россия графликлари ва волостлар ўрнига округлар ташкил этилади. 1926-йилгача Риштон черкови ҳам ушбу ҳудудда мавжуд бўлган, аммо кейинчалик черков фаолияти тўхтатилган. Ўзбекистон ССР Марказий Ижроия Қўмитасининг 1926-йил 29-сентябрдаги 5-сонли фармони билан Ўзбекистон Республикасининг Фарғона вилояти таркибида, яъни маъмурий маркази Юқори Риштон қишлоғи бўлган Риштон вилояти ташкил этилади. 1934-йилда Совет партияси раҳбари Валериан Куйбишев шарафига қишлоқ номи Риштондан Куйбишевога ўзгартирилади. 1958-йил 8-майда шаҳар типидаги аҳоли пункти мақомини олади. Ўзбекистон ССР Олий Кенгаши Президиумининг 1977-йил 24-ноябрдаги фармонига кўра шаҳар мақоми берилиши муносабати билан Куйбишево қишлоғидан яна қайта собиқ Риштон номига қайтарилади.

Аҳолиси

Олимлар томонидан олиб борилган сўнгги тадқиқотлар шуни кўрсатадики, ўзбек ва тожикларнинг антропологик типи милоддан аввалги биринчи минг йиллик охирида Сайхуннинг ўрта ва қуйи оқими водийларида шаклланиб, милодий ИИ—ИИИ асрларда Фарғона, Хоразм ва Зарафшон водийларида тарқалган. Бу этник гуруҳларнинг қадимги аждодлари саклар[6][7][8][9], массагетлар[10][11], тохарлар[12] (Хитой (юэчжи) манбаларига кўра) ҳисобланган.

Фарғона водийсининг этник таркиби хилма-хил бўлиб, унда яшовчи халқлар ва қабилаларнинг антропологик таркибида мўғулларга оид элементлар нисбатан камроқ рол ўйнаган. Палеоантропологик маълумотларга кўра эса, аҳолининг асосий қисми брахикефал кавказ типига — Ўрта Осиё оралиқ ирқига мансуб бўлган. Бу ном фанда Помир-Фарғона ирқи деб аталган[13][14].

Фарғонанинг этногенетик аҳоли истиқмот қиладиган ҳудудлари араблар томонидан босиб олингандан кейин, ВИИИ-Х асрларда у ерда сўзлашиладиган аҳоли тили янада мураккаблашган. Ҳудуддан эски Фарғона тили сиқиб чиқарилган ва аҳоли орасида янги форс тили тарқалган. ИХ-Х аср араб саёҳатчилари Риштон шаҳри, Сўх ва ўрта асрларнинг бошқа шаҳарлари атрофида аҳоли пунктлари йўқлигини қайд этганлар[15].

1882-йилда ушбу ҳудудда 17 970 киши (шундан 4 900 нафари Риштон марказда), 1909-йилда 21 811 киши (шундан 6 415 нафари марказда) истиқомат қилган. Аҳолиси ўзбеклар, сартлар, тожиклар ва қирғизлар ва бошқалардан иборат бўлган. Маълумотларга кўра, руслар сони 10 кишидан ошмаган. 1909-йилда Риштон волости Бошқирд уезди таркибига киритилиб, волостда 21 811 киши яшаган.

Риштоннинг ташкил топиши ва ривожланиши тарихидан келиб чиққан ҳолда шундай хулосага келиш мумкинки, шаҳарнинг маҳаллий аҳолиси Фарғона водийсининг туб аҳолиси бўлиб, қадимдан бу ерда ўтроқ аҳоли яшаб келган саклар, фарғоналиклар ва сўғдлар авлодлари бўлишган.

ХИ аср охирида Риштон сел туфайли деярли бутунлай вайрон бўлган ва шаҳарни тиклаш жараёнида табиий равишда янги маҳаллалар пайдо бўлган. ХИИ асрдан 1939-йилгача шаҳар икки қисмдан иборат бўлиб, эски Қалай-Поён (Қуйи қалъа) ва янги Қалъай-Боло (Юқори қалъа) бўлган. Икки қал’анинг аҳолиси Риштоннинг ягона аҳолисини ташкил қилган.

1882-йил 1909-йил 1926-йил 1939-йил
Қуйи Риштон 2900 3636 3750 3823
Юқори Риштон 2000 2779 3264 3589
Риштон 4900 6415 7014 7412

Риштон аҳолиси сони бўйича Фарғона вилоятида Фарғона, Қўқон, Марғилон ва Қувадан кейин бешинчи ўринда турган. Шаҳар 20 кварталга (маҳалла) бўлинган бўлиб, 2017-йил маълумотларига кўра, бу ерда 50,2 минг киши истиқомат қилган. Шаҳар аҳолисининг этник таркиби хилма-хил бўлиб, 20 дан ортиқ миллат вакилларини ўз ичига олган. Аҳолининг асосий қисмини тожиклар, ўзбеклар, руслар, татарлар, қирғизлар ва бошқа миллат вакиллари ташкил этган.

Янги аср бошидан буён содир бўлган тарихий воқеалар ва мавжуд ёзма манбалар, археологик ва илмий тадқиқотлар[16][17], шунингдек, расмий статистика[18] маълумотлари таҳлил қилиниб, қадимги Риштонда эрамизнинг бошидан буён яшовчилар сони тахминан ҳисоблаб чиқилган.

И аср ВИИИ аср Х аср ХИИ аср ХВИИ аср 1882 1897 1909 1926 1939 1959 1970 1979 1989 2000 2017
Риштон 3000 10000 20000 8000 4500 4900 5100 6415 7014 7412 8829 12517 19309 23706 33436 50200

Маданияти

Риштон Фарғона водийсининг маданий марказларидан бири ҳисобланган. Шаҳарнинг туб аҳолиси шоир, адабиёцҳунос, таржимон, шарқ шеърияти ва адабиёти мухлиси, хусусан Навоий, Бедил, Ўзбекистон Фанлар академияси мухбир аъзоси Мирзаабдулла Бокий Насриддинов каби маданият арбоблари билан дўст бўлган. Муқимий, Фурқат, Мухаййира, Завқий, Нодим Намангоний, Рожий Марғилоний, Рўжий Ҳуқанди каби ўз даврининг мутафаккирлари номи ҳам ушбу ҳудуд билан бевосита боғлиқ ҳисобланади.

1941 йилда шоир, мутафаккир ва давлат арбоби Алишер Навоий таваллудининг 500 йиллигига бағишланган юбилей тантаналарини ўтказиш бўйича ташкилий қўмита аъзоси Мирзаабдулла Бокий Насриддинов Алишер Навоийнинг „Туҳфатул-афкор“ қасидасини форс тилидан ўзбек тилига таржима қилган.

Совет ўзбек ва тожик театри ва киноси Ҳамроев Эргаш, Лутфи Саримсоқова, Муҳаммаджон Қосимовларнинг саъй ҳаракатлари натижасида ривож топган. Улар Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий томонидан яратилган „Бой ва меҳнаткаш“, „Майсаранинг иши“ каби спектаклларда рол ижро этиб, театр маданиятининг янада ривожланишига ўз ҳиссаларини қўшишган.

Ўзбек киносининг асосчиларидан бири, ссенарий муаллифи, режиссёр ва драматург, ўзбек киносининг бош қаҳрамонларидан бири ЭргашҲамроев ҳам айнан Риштон шаҳидан етишиб чиққан.

Ҳозирги ҳолати

Риштон кулолчилик санъати

Ҳозирги кунда Риштонда йигирув тўқув фабрикаси, бадиий кулолчилик буюмлари заводи ва юзлаб кичик хусусий кулолчилик сехлари, 3 мингдан зиёд якка тартибдаги ҳунармандлар, Ўзбекистон Бадиий академияси тасарруфида „Усто Абдулло“ корхонаси фаолият олиб бормоқда. Шунингдек, ҳудудда деҳқон ва буюм бозорлари ҳам фаолият кўрсатади.

Шаҳарда 6 та умумий ўрта таълим мактаби, 2 та касб-ҳунар коллежи, 1 та лицей мавжуд.

Туман ҳокимияти биноси, давлат ва маъмурий ташкилотлар, 2 та маданият уйи, 1 та марказий стадион, 1 та марказий касалхона, 2 та поликлиника ва бошқа тиббий муассасалар, бир қанча савдо ва маданий хизмат кўрсатиш шохобчалари ҳам ҳозирги кунда аҳолига хизмат кўрсатади[19].

Манбалар

  1. ↑ Древняя земледелческая култура Фергани развивалас благодаря уникалним природним условиям.
  2. ↑ Ранняя государственност на территории древней Фергани Г. П. Иванов, к.и.н.
  3. ↑ Согласно Ментал Флосс, „Стан“ — персидскоэ слово, обозначающээ страну, котороэ в свою очеред произошло от протоиндоэвропейского слова „стā-“, означающэго „стоят“. „Стан“ — означаэт буквално место, где живут конкретниэ люди. Ментал Флосс (стилизованний под ментал_флосс) — онлайн-журнал и связанная с ним американская сифровая, печатная и электронная медиа-компания, ориэнтированная на миллениалов.
  4. ↑ Геродот „История“ (в девяти томах), А. Н. Бернштам Древняя Фергана (Научно-популярний очерк) ИЗДАТЕЛСТВО АКАДЕМИИ НАУК УзССР Ташкент—1951 г., Ранняя государственност на территории древней Фергани Г. П. Иванов, к.и.н., История Бадахшана., Об интерпретации некоторих документов с гори муг и местной топонимике ҳттпс://древлит.ру/доcс/cентрал_асиа/ИИ/Интерп_Согд_Муг/техт.пҳп (Wайбаcк Мачине сайтида 2023-06-07 санасида архивланган).
  5. ↑ Ишоқхон Тўра Ибрат. „Тарихи Фарғона“ („История Фергани“). 1916. Тошкент. „Маънавият“. 2005. Нашрга тайёрловчилар, изоҳ муаллифлари: Улуғбек Долимов, Нурбой Жабборов.
  6. ↑ Андреw Далбй, Диcтионарй оф Лангуагес: тҳе дефинитиве референcе то море тҳан 400 лангуагес, Cолумбиа Университй Пресс, 2004, пг 278
  7. ↑ Сараҳ Илес Жоҳнстон, Религионс оф тҳе Анcиэнт Wорлд: А Гуиде, Ҳарвард Университй Пресс, 2004. пг 197
  8. ↑ Эдwард А Аллwортҳ, Cентрал Асиа: А Ҳисториcал Овервиэw,Дуке Университй Пресс, 1994. пп 86.
  9. ↑ Литвинский Б. А. Саки коториэ за Согдом// Памяти М. С. Андреэва. Труди АН Тадж. ССР. ИИАЭ. 120. — Сталинабад, 1960. — С. 92.
  10. ↑ Массагети. // БРЕ. — Андоза:М., 2011. — Т. 19.
  11. ↑ Перейти к: 1 2 Массагети. // Совецкая историческая энсиклопедия.
  12. ↑ Семёнов Вл. А. Древнейшая миграция индоэвропейсев на Восток (К столетию тохарских рукописей). — Петербургский Археологический Вестник, 1993, № 4.
  13. ↑ Риштон — маълумот Катта совет энсиклопедиясидан олинди..
  14. ↑ Л. Т. Яблонский. Ещё раз к вопросу о формировании раси Среднеазиацкого Междуречя (в свете нових палеоантропологических материалов из Приараля) (Wайбаcк Мачине сайтида 2023-04-07 санасида архивланган) // Антропологическиэ и этнографическиэ сведения о населении Средней Азии. — Андоза:М., 2000. С. 5—21.
  15. ↑ Книги „Лучшеэ разделениэ для познания климатов“, Книга путей и стран („Китаб ал-месалик ва-л-мемалик“) Шамсуддин ал-Мукаддаси, Ибн Хаукал, Ибн Хордадбех
  16. ↑ "Средневековий город Средней Азии" (Беленицкий А. М., Бентович И. Б., Болшаков О. Г.)
  17. ↑ Бушков В. И. О возможности восстановления конкретной поселенческой ситуации // Тез. докладов и сообщэний научн. совещания: Комплексниэ методи в исторических исследованиях (Москва, 3-5 февр. 1988 г.). — Андоза:М., 1978. — С. 54—55.
  18. ↑ Портал откритих данних Республики Узбекистан ҳттпс://дата.гов.уз/ру/датасец/2230 (Wайбаcк Мачине сайтида 2021-07-25 санасида архивланган)
  19. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил 




"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Rishton" dan olindi