Rize
Ризе – (Туркия изоҳ: [ɾи’зе]; юнонча: Ριζούντα; лаз тилида: რიზინი; грузинча: რიზე; арманча: Ρիզե) – Туркия Қора денгиз минтақасининг шарқий қисмидаги қирғоқ шаҳаридир. Ризе вилояти ва Ризе тумани жойлашган [1]. Аҳолиси 119,828 кишини ташкил этади (2021) [2]. Ризе – туркия вилоятининг оддий пойтахти бўлиб, у ерда кечки ҳаёт ва ўйин-кулгилар кўп бўлмайди. 1990-йиллар бошида Грузия билан чегара очилганидан бери Қора денгиз соҳилидаги йўл кенгайтирилди ва шаҳар аввалгидан анча бой бўлди. Туркиянинг ҳозирги президенти Ражаб Тоййиб Эрдўғаннинг оиласи Ризе шаҳридан келиб чиққан ва маҳаллий университет унинг номи билан аталган. Шаҳар Трабзон (66 км ғарб), Ҳопа (55 миля шарқда Грузия чегараси 88 км) ва Эрзурум (жанубий) билан автомобил йўли билан боғланган. Ризе-Артвин аэропорти 2022-йилда иш бошлаган.
Ризе | |
|---|---|
|
Тепадан соат йўналиши бўйича: Ризе кўриниши, Ризе қалъаси, Ризедаги Лаз ёдгорлиги. | |
  Туркиядаги жойлашуви | |
| Координаталари: 41°01′29″Н 40°31′20″Э / 41.02472°Н 40.52222°Э | |
| Давлат | Туркия |
| Вилоят | Ризе |
| Туман | Ризе |
| Ҳукумат | |
| • Маёр | Раҳми Метин ([[:Темплате:Cоунтрй дата Туркия]] [[{{cоунтрй дата Туркия|геталиас/cоре|наме=|вариант=}}|{{cоунтрй дата Туркия|геталиас/cоре|наме=шортнаме|вариант=}}]]) |
| Аҳолиси (2021) |
119 828 |
| Вақт минтақаси | ТРТ (УТC+3) |
| Почта индекси |
53000 |
| Cлимате | Cфа |
| Веб-сайт | ризе.бел.тр |
.jpg)
Номланиши
Бу исм юнонча рíза (риза) ёки сíзíон (Ризаион) [манба керак], дан келиб чиққан бўлиб, „тоғ ёнбағирлари“ (юнонча рíё – илдиз деган маънони англатади) [3]. Замонавий даврда унинг юнонча номи одатда Ριζούντα (Ризунда) эди. Унинг лотинча шакллари Рҳизус ва Рҳизаэум бўлиб, иккинчиси католик черковининг унвонли черковлари рўйхатида бир вақтлар Римнинг сўнгги Понтус Полемониаcус провинсиясининг бир қисми бўлган шаҳар епископи номи сифатида ишлатилади [4].
Тарихи
Ризи ҳақида биринчи марта ёзган ёзувчи Арриан эди. У Эухин денгизининг периплус [5] уни ўша номли дарё оғзида, қадимги ва Бизанс Ρίζιος ποταμόςда ташкил этилган шаҳар сифатида тасвирлаган.[6] Милоддан аввалги 130–131 йилларга оид ва Рим императори Ҳадрианга мактуб сифатида ёзилган асар муаллифи Кападокия губернатори ўз юрисдиксиясининг бир қисмини ташкил этган Шарқий Қора денгиз ҳудудлари бўйлаб саёҳат қилгани ва дастлаб Рим империясининг Шарқий Онадўлини зиёрат қилганини, биринчи навбатда Рим империясининг Шарқий Анатолия чегара қўшинларини ташриф буюрганини ва Трабзон (Требизонд) ҳудудидаги Қора денгиз соҳилига қадам қўйганини қайд этади [7]. Ризе шаҳри тарихий Чанети Грузия вилояти (Грузия: ჭანეთი) нинг бир қисми бўлган.
1547-йилдан Чанети вилояти Усмонлилар империяси таркибига киритилди ва Лазистон санчакининг бир қисмига айланди. Шаҳарга 1918-1920 йилларда қисқа муддатли Грузия Демократик Республикаси даъвогарлик қилган. 1921-йилги Карс шартномаси асосида Совет Россияси Ризени Артвин, Ардахон ва Ҳопа (груз. ხუფია) каби бошқа ҳудудлар билан бирга Туркияга берди.)
-
1890-йилларда Ризе -
Ризе, 1910 йиллар, Усмонлилар давридаги почта варақаси
Географияси
Шаҳар Қора денгиз соҳилидаги кичик кўрфаз атрофида, денгиз ва тоғлар орасидаги тор текисликда қурилган. Соҳил чизиғи полигон билан кенгайтирилмоқда ва шаҳар қирғоқдан узоқда жойлашган тик тепаликларга кўтарилмоқда.
Ризе, эҳтимол, 1940 ва 1950-йилларда минтақага киритилган қора чойи билан машҳур бўлиб, ўша пайтгача жуда қашшоқ бўлган минтақа тақдирини ўзгартирди [8]. Маҳаллий чой илмий-тадқиқот институти 1958-йилда ташкил этилган ва бошқа чой боғларини шаҳар атрофида кўриш мумкин. Чой ҳатто маҳаллий боғларда ҳам экилган. Ризе маҳаллий Риза чойини қайта ишлаш ва жўнатиш маркази ҳисобланади. Яқинда Ризеда киви мевалари ҳам етиштирилди. Балиқчилик эса маҳаллий даромаднинг яна бир муҳим манбаи бўлиб қолмоқда.
Ризе ва унинг атрофидаги жойларга туризм аҳамияти ортиб бормоқда.
-
Каçкар тоғлари миллий боғи -
Тар Cреэк шаршараси
Манбалар
- ↑ İл Беледиеси (Wайбаcк Мачине сайтида 2015-07-06 санасида архивланган), Туркей Cивил Администратион Департменц Инвенторй. Ретриэвед 30 Жануарй 2023.
- ↑ „Аддресс-басед популатион регистратион сйстем (АДНКС) ресулц датед 31 Деcембер 2021“ (тр) (ХЛС). ТÜİК. Қаралди: 2023-йил 30-январ.
- ↑ Ризе (Wайбаcк Мачине сайтида 2008-05-13 санасида архивланган) , Энcйcлопедиа оф Блаcк Сеа (Карадениз Ансиклопедик Сöзлüк), 2005-йил
- ↑ Аннуарио Понтифиcио 2013 (Либрериа Эдитриcе Ватиcана, 2013, ИСБН 978-88-209-9070-1), п. 959
- ↑ Ан Овервиэw оф Ризеъс Ҳисторй
- ↑ Περίπλους τοῦ Εὐξείνου Πόντου
- ↑ Тҳе Периплус оф тҳе Эухине Сеа. Охфорд: солд бй Ж. Cооке; анд бй Мессрс. Cаделл анд Давиэс Странд, Лондон. 1805. Ноте: Арриан онлй ментионс тҳе Ривер Рҳизиус, нот анй сеттлемент бй тҳат наме. Ит ис қуотед ас беинг то тҳе эаст оф тҳе ривер Опҳис афтер тҳе риверс Псйчрус анд Cалус.
- ↑ „Ризе Çайı ве Ризе кенти (тр)“. 2020-йил 23-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 15-май.