Rizo Shoh maqbarasi sahifasining manbasini koʻrish

{{Diqqatga sazovor joylar
| nomi = Rizo Shoh maqbarasi
| mahalliy_nomi = آرامگاه‌ رضاشاه
| tasvir = File:Reza-shah_mausoleum2.jpg
| izoh =
| xarita
| xarita_izohi =
| koordinatalari =
| joylashuv = 	[[Ray]], [[Tehron]], [[Eron]]
| turi = Maqbara, muzey (bugungi kunda diniy maktab)
| material =
| binokor = 	Mohsen Foroughi<br>
Keyqobad Zafar<br>
Ali Sadeq
| qurila boshlangan = [[1948-yil]]
| qurilish tamomlangan = [[1950-yil]]
| balandligi =
| eni =
| ochilishi =[[1951-yil]] 7-may
| kengligi =
| vebsayt =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
|CoordAddon               = 
|CoordScale               = 
}}

'''Rizo Shoh maqbarasi''' ({{Lang-fa|آرامگاه‌ رضاشاه}}), [[Tehron|Tehronning]] janubidagi [[Ray]] shahrida joylashgan, [[Eron|Eronning]] soʻnggi hukmdoridan oldingi ''[[Shoh|Shahanshoh]]'' ([[Imperator|imperatori]]) [[Rizoshoh Pahlaviy|Rizo Shoh Pahlaviy]] (1878-1944) dafn etilgan. U Shoh-Abdol-Azim ziyoratgohi yaqinida qurilgan.

Bu yerda [[Rizoshoh Pahlaviy|Rizo Shohdan]] tashqari uning o‘g‘li shahzoda Ali Rizo ham dafn etilgan. [[Muhammad Rizo Pahlaviy|Muhammad Rizo Shohning]] yagona akasi. U uchuvchi shahzoda boʻlgan va 1954-yil 17-oktabrda [[Elburs|Alborz togʻlarida]] halokatga uchragan. Maqbara vayron bo‘lgach, shahzodaning jasadini hech kim topmagan.

1980-yil aprel oyida Eron inqilobining dastlabki kunlarida Rizo Shoh maqbarasi [[Oyatulloh]] Sodiq Xalxaliy boshchiligida Inqilob gvardiyasi tomonidan vayron qilingan. Xalxali o‘z xotiralarida binoning mustahkam tuzilishi tufayli uni buzish naqadar qiyin bo‘lganini tasvirlaydi. Inqilobchilar Rizo Shohning jasadini topa olmaganlar va [[Muhammad Rizo Pahlaviy|Muhammad Rizo Shoh]] Erondan ketayotganda uni oʻzi bilan olib ketgan, deb taxmin qilishdi, bu daʼvoni ''Shohbanu'' (Imperator) [[Farah Diba|Farah Pahlaviy]] oʻz intervyusida rad etdi. 2018-yilning 23-aprelida sobiq maqbara o‘rnida Shoh Abdol-Azim ziyoratgohida kengaytirish ishlari olib borilayotganda, Rezo Shohning moʻmiyolangan jasadi topildi<ref>{{Yangiliklar manbasi |title=Mummified body found in Iran could be father of last shah |language=en-US |work=AP News |url=https://apnews.com/a950f574657c4996ad211c15387beaef/Mummified-body-found-in-Iran-could-be-father-of-last-shah |access-date=2018-04-24}}</ref>.

== Qurilish ==
Maqbara qurilishi 1948-yilda boshlangan. Muhandislar Eronda zamonaviy arxitekturaning kashshoflari boʻlgan Muhammad Ali Foroʻiyning oʻgʻli Mohsen Forugi, Kayqubod Zafar va Ali Sodiq edi. 1950-yil mart oyida ish yakunlandi.
[[Fayl:RezaShahBozorgFuneralTehran8.jpg|thumb| Tehronda imperator dafn marosimi]]

=== Dafn marosimi ===
Rizo Shohning tobuti Misr podsholigidan poyezdda, so‘ngra samolyotda ikki to‘xtab, bir marta [[Makka|Makkada]], ikkinchi marta [[Madina (shahar)|Madinada]] olib kelindi. Keyinroq uning jasadi samolyotda [[Ahvoz|Ahvazga]], keyin esa poyezdda [[Tehron|Tehronga yetkazilgan]].

1951-yil 8-mayda Rizo Shohning imperatorlik dafn marosimi boʻlib oʻtdi, unda oʻsha paytdagi ''[[Shoh|Shahanshoh]]'' (imperator) Muhammad Rizo Pahlaviy, butun [[Pahlaviylar|pahlaviylar oilasi]], koʻplab vazirlar va bosh vazir Muhammad Mossaddiq ishtirok etdi.

== Dizayn ==
[[Fayl:RezaShahBozorg17DeyKashfHejab1341.jpg|left|thumb| Maqbaradagi yodgorlik, 1963 yil]]

=== Ichki ===
Maqbara va uning atrofi 9000 kvadrat metr maydonga cho‘zilgan bo‘lib, balandligi 25 metr (tepasida gumbazsiz), yaʼni balandligi qo‘shni Shoh Abdol-Azim ziyoratgohi gumbazidan 7 metr qisqaroq edi. Arxitektura uslubi [[Napoleon]] dam oladigan [[Parij|Parijdagi]] Les Invalides qabridan ilhomlanib yaratilgan.

Ichkarida aylana shaklidagi ustunlar galereyalar va maqbara markazini ajratib koʻrsatadi, u yerda [[Izmir]] koʻk marmaridagi Rizo Shohning sarkofagi, uning yonida Rizo Shohning oq marmar byusti va [[Qurʼon|Qur’on]] nusxasi turardi.

=== Tashqi ===
Maqbaraning ikkita kirish joyi bor edi: biri toʻgʻridan-toʻgʻri Shoh Abdol-Azim ziyoratgohi hovlisiga, ikkinchisi devor bilan oʻralgan kichik bogʻga ochilgan. Bir necha yil oʻtgach, ehtimol 1970-yillarda, Pahlaviylar sulolasining oltin yubileyi arafasida, devor olib tashlandi (yoki kengaytirildi), kichik park oʻrniga maqbaraga olib boruvchi oʻtish joyini aniqlaydigan L shaklidagi ikkita katta havza bilan almashtirildi hamda maqbaraga olib boradigan oʻtishning davomiyligida butun Ray boʻylab katta xiyobon olib borgan.

== Tarix ==

=== Muhammad Rizo Pahlaviy davrida ===
[[Fayl:Reza-shah_mausoleum4.jpg|thumb| Maqbaradagi imperator oilasi. 1971-yil]]
1951-yildan keyin maqbarada dafn etilganlar orasida o‘ldirilgan Bosh vazir Xoj Ali Razmara, Rizo Shohning xizmatchisi Sulaymon Behbudiy, 1954-yilda samolyot halokatida vafot etgan shahzoda Ali-Rizo Pahlaviy, Eronning sobiq Bosh vaziri [[general]] Fazlolloh Zohidiy va Bosh vazir Hasan Ali Mansurlar qabri oʻrin olgan.

Maqbara Eronga kelgan xorijiy davlat rahbarlarining ziyoratgohi ham bo‘lgan. Maqbaraga tashrif buyurgan chet ellik taniqli shaxslar orasida 1961-yilda [[Birlashgan Qirollik|Buyuk Britaniya]] [[Elizabeth II|qirolichasi Yelizaveta II]] va 1960-yillarda [[Efiopiya]] imperatori Xaile Selassie I ham bor edi. 1972-yilda AQSh prezidenti [[Richard Nixon|Richard Nikson]] tashrifi chogʻida maqbaraga „Xalq mujohidlari“ terror tashkiloti tomonidan bomba qoʻyilgan boʻlib, prezident tashrifidan bir soat oʻtib portlagan. 

Maqbara bir nechta bayramlarga sahna boʻlgan: eng ajoyibi 1976-yilda, Rizoshoh taxtga oʻtirganidan 50 yil oʻtgach, Pahlaviylar sulolasining oltin yubileyi uchun edi Eron inqilobiga olib keladigan musibatlar boshlangan paytda, yaʼni, 1978-yil 15-martda Rizoshohning 100 yilligi munosabati bilan yana bir bayram shu maqbarada oʻtkazildi.

=== Vayronagarchilik ===
1979-yil 11-fevralda islom inqilobchilari hokimiyatni qoʻlga kiritib, Shopur Baxtiyor hokimiyatdan agʻdarilganidan soʻng inqilob gʻalaba qozondi, Humayniy va uning izdoshlari hokimiyat tepasida oʻrnashdilar. Oyatulloh har qanday yoʻl bilan [[Pahlaviylar|Pahlaviylar sulolasi]] qoldiqlarini yoʻq qilishga intildi va shuning uchun oyatulloh Sodiq Xalxoliy nazorati ostidagi maqbarani vayron qilishga buyruq berdi<ref>{{Cite journal|last=SHIRVANI|first1=SHAHRZAD|date=2018|title=Making Histories of "Sacred" Mausoleums: Architectural Representation of Changing Islamic Ideologies|url=http://www.jstor.org/stable/26877323|journal=Traditional Dwellings and Settlements Review|volume=29|issue=2|pages=55–71|doi=|jstor=26877323|issn=1050-2092}}</ref>.

Sadig G‘otbzoda va Abdolhasan Banisadr maqbarani „Pahlaviy tuzumi shahidlari muzeyi“ga aylantirmoqchi bo‘lib, vayron bo‘lishiga qarshi bo‘lgan, biroq Humayniy va Xalxali bunga rad javobini bergan.
[[Fayl:Destroying_Reza_Shah's_mausoleum.jpg|thumb| Maqbarani vayron qilgan inqilobchilar. 1980-yil]]
Vayronagarchilik 1980-yil apreldan maygacha yigirma kun davom etdi. Oyatulloh Xalxaliy halokat sababini quyidagicha izohladi:<blockquote>"U koʻp odamlarni, jumladan Goharshad masjidini Islomga eʼtiqodi tufayli vayron qildi. Xalq esa, xuddi Ray ahli kabi, bunday odamning jasadi Shoh Abdol-Azim maqbarasiga bunchalik yaqin ekan, degan fikrga chiday olmaydi".</blockquote>Aytishlaricha, ular [[Muhammad Rizo Pahlaviy|Muhammad Rizo Pahlaviyga]] ([[Qohira|Qohirada]] surgunda boʻlganida) [[Rizoshoh Pahlaviy|Rizoshoh]] maqbarasi yangi [[Eron prezidentlari|islomiy tuzum]] buyrugʻi bilan vayron qilinganini aytishganda, shoh polga yiqilib, kasalxonaga yotqizilgan. 

=== Rizo Shohning jasadi haqidagi mish-mishlar ===
[[Fayl:Rezashah_tomb_ne.jpg|thumb| 2010-yilda maqbara joyi]]
Inqilobchilar Rizoshoh sarkofagini ochganda, hech narsa topa olishmadi, chunki Muhammad Rizoshoh otasining jasadin ehtimol boshqa joyga koʻchirishga ulgurgan boʻlishi mumkin. Eronning soʻnggi shohining jasadi hozir ham Ar-Rifoi masjidida saqlanadi.

Ammo 2015-yilgi „T''ehrondan Qohiraga''“ hujjatli filmida shohning 1979-yilning yanvarida quvgʻin qilinishidan 1980-yilning iyulida vafotigacha, uning bevasi imperator hazrati oliyalari Farah maqbara vayronalari orasida shov-shuv koʻtarayotgan Xalxaliy suratlariga bir lahza duch keladi. bu:<blockquote>"Hikoyada aytilishicha, hukumat Buyuk Rizo Shohning jasadini boshqa joyga yashirib qoʻyish uchun qaytarib olishga ulgurdi …".</blockquote>Xouchang Nahavandi va Iv Bomati oʻzlarining Shohning tarjimai hollarida Rizo Shohning jasadi inqilobdan oldin koʻchirilganligini, ammo hozir ham kam odamga maʼlum boʻlgan yashirin joyda koʻchirilganligini aytishadi. 1980-yil 27-iyulda vafotidan sal oldin (otasi vafotidan 36 yil va 1 kun oʻtib) Muhammad Rizoshoh Erondagi yaqin odamlariga, agar uni bir kun kelib qaytib kelsa, otasining jasadini qayta dafn qilishni xohlashini aytdi. Inqilobchilar tomonidan qiynoqqa solingan askarlar va zobitlar bilan ham jasad joyi topilmadi. Mualliflar bu joy Rizoshohning jasadi yashiringan joy bilan bir xil boʻlishi mumkinligini nazarda tutadi.

2018-yilda Tehron janubidagi qurilish ishchilari Rizo Shohga tegishli ekanligi taxmin qilinayotgan moʻmiyolangan jasadni topib olishgan<ref>{{Veb manbasi|sana=2018-04-24|sarlavha=Mysterious mummy found in Iran could be father of last shah|url=https://apnews.com/a950f574657c4996ad211c15387beaef|kirish sanasi=2020-08-14|ish=AP NEWS}}</ref>. Rasmiylarning aytishicha, ular jasadni qayta dafn etishgan<ref>{{Yangiliklar manbasi |date=23 April 2018 |title=Iranian officials discover body of Reza Shah Pahlavi |work=The Daily Sabah |url=https://www.dailysabah.com/mideast/2018/04/23/iranian-officials-discover-body-of-reza-shah-pahlavi |access-date=24 April 2018 |archive-date=2018-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180423165633/https://www.dailysabah.com/mideast/2018/04/23/iranian-officials-discover-body-of-reza-shah-pahlavi |url-status=dead }}</ref><ref>{{Yangiliklar manbasi |last=Hignett |first=Katherine |date=24 April 2018 |title=Iran Unearths Mummy That Could Belong to One of its Last Royal Leaders |work=Newsweek |url=http://www.newsweek.com/iran-mummy-reza-shah-pahlavi-mystery-shah-899257 |access-date=24 April 2018}}</ref>.

== Galereya ==
<gallery class="center" perrow="4">
Fayl:RezaShahBozorgTombRay.jpg|Qurilish ishlari olib borilmoqda
Fayl:Reza-shah_mausoleum1.jpg|Qurilish ishlari olib borilmoqda
Fayl:Reza-shah_mausoleum3.jpg|Maqbara tasviri tushirilgan shtamp
Fayl:Reza-shah_mausoleum2.jpg|1960-yillarda
Fayl:Reza-shah mausoleum5.jpg|1970-yillarda
Fayl:QueenJulianaRezaShahTomb2.jpg|[[Juliana of the Netherlands|Gollandiyalik Juliana]] maqbarani ziyorat qilmoqda
Fayl:RezaShahBozorgTomb3.jpg|Maqbarada Rizo Shoh tavalludining 100 yilligini nishonlash
</gallery>

== Manbalar ==
{{Manbalar}}