Rollan Qadiyev sahifasining manbasini koʻrish

{{Shaxsiyat bilgiqutisi|ismi=Rollan Qadiyev|portret=Fayl:Rollan Kemal oğlu Qadıyev.jpg|tavallud sanasi={{tugʻilgan sanasi|1937|4|9}}|tavallud joyi=[[:ru:Плодовое (Бахчисарайский район)|Azek]], [[Baxchisaroy tumani]], [[Qrim ASSR]], [[SSSR]]|vafot sanasi={{vafot sanasi va yoshi|1990|5|15|1937|4|9}}|vafot joyi=[[Samarqand]], [[Oʻzbekiston SSR]], SSSR|kasbi=[[Fizika|Fizik]], [[dotsent]]|turmush oʻrtogʻi=Jamila Xalikova}}
'''Rollan Kemalovich Qadiyev''' ({{lang-crh|Rollan Kemal oğlu Qadıyev}}, {{lang-ru|Роллан Кемалевич Кадыев}}; [[1937-yil]] [[9-aprel]] — [[1990-yil]] [[15-may]]) – [[Qrim tatarlari|qrim-tatar]] millatiga mansub fizik olim, [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|Sovet Ittifoqi]] fuqarolik huquqlari sobiq faoli. Rollan Qodiyev [[1990-yil]] [[15-may]]da [[Samarqand]] kasalxonasida miyadagi xavfli oʻsimta boʻyicha olib borilgan jarrohlik amaliyotida vafot etgan. U Samarqand shahridagi Panjob Mazori qabristoniga dafn etilgan<ref name=":0">{{Veb manbasi|muallif=Gulnara Bekirova|ism=Gulnara|muallifhavola=Gulnara Bekirova|sana=15-may 2015-yil|sarlavha="Родина отвергла нас…"|url=https://ru.krymr.com/a/27018591.html|kirish sanasi=6-may 2021-yil|ish=Крым.Реалии|til=ruscha}}</ref><ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Газета «Ленинский путь» &#91;Самарканд&#93; № 95 (15373) от 19 май 1990 года |url=http://www.litsovet.ru/images/galleries/24427/22430/5c98a6d3.jpg |qaralgan sana=2022-11-10 |arxivsana=2020-12-05 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20201205013213/http://www.litsovet.ru/images/galleries/24427/22430/5c98a6d3.jpg }}</ref>. Shoir oilali, uch nafar farzandning otasi edi<ref>[http://jsdr.de/wp-content/uploads/2015/04/USSR_NEWS_15_01_1980.pdf Vesti iz SSSR № 1 ot 1980 goda]</ref>. Boʻsh vaqtlarida [[Rus tili|rus]] va [[Qrimtatar tili|qrim-tatar]] tillarida [[she’r]]lar yozgan<ref>{{Veb manbasi|muallif=|ism=|sana=19-aprel 2010-yil|sarlavha=Роллан Кадыев|url=https://avdet.org/2010/04/19/rollan-kadyev/|kirish sanasi=6-may 2021-yil|ish=Avdet|til=ruscha|qaralgan sana=2022-11-10|arxivsana=2022-11-10|arxivurl=https://web.archive.org/web/20221110112107/https://avdet.org/2010/04/19/rollan-kadyev/}}</ref>.

== Hayoti ==
Rollan Qadiyev [[1937|1937-yil]] [[9-aprel]]da [[Qrim]]da tugʻilgan. Unga Rollan ismi fransuz yozuvchisi Romen Rollanga atab qoʻyilgan. Rollanning singlisiga ota-onasi Kemal va Selime Lola deb ism qoʻyishgan. Rollan Qadiyev [[1944|1944-yil]] [[18-may]]da Qrim-tatar xalqini majburan koʻchirish doirasida Oʻzbekistonga deportatsiya qilindi.

[[Samarqand davlat universiteti]]ning fizika fakultetida oʻqigan (1959-yilda imtiyozli diplom bilan tugatgan), oʻqishni tamomlagach, nazariy fizika kafedrasida qolgan. Rollan Qadiyevning ilmiy va pedagogik izlanishlari nisbiylik nazariyasi, astrofizika, tortishish muammolari sohalariga oid. 1966-yildan u Qrim-tatar milliy harakatining ishtirokchisi va yetakchilaridan biriga aylandi. [[1967|1967-yil]] avgustda u KPSS Markaziy Komiteti Bosh kotibi [[Leonid Brejnev|L. I. Brejnev]] nomiga yozilgan „Samarqand viloyati qrim-tatar yoshlari murojaati“, „Qrim-tatar xalqining murojaati“ matnlarini tayyorladi va faol ravishda vatandoshlaridan imzo toʻpladi. Oliy Kengash Prezidiumining „Qrimda yashovchi tatar millatiga mansub fuqarolar toʻgʻrisida“gi farmoni eʼlon qilingandan soʻng, unga bir necha bor KGB tomonidan bosim boʻldi.

Shu bilan birga, [[Moskva]]ga tashrif buyurganida, u koʻplab sovet huquq himoyachilari (xususan, Aleksey Kosterin va Pyotr Grigorenko) bilan uchrashdi. [[1968|1968-yil]] may oyida [[Moskva]]da rejalashtirilgan keng koʻlamli norozilik namoyishi oldidan u qoʻlga olindi va yana 300 ga yaqin qrim tatarlari bilan birga Moskvadan chiqarib yuborildi. Rollan Qadiyev milliy harakat faoli Izmoil Yazidjiev bilan birgalikda „Samarqand viloyati tashabbus guruhlari aʼzolariga yopiq xat“ni tuzib tarqatdi, unda bu voqealar batafsil bayon etilgan.

1968-yil yozida [[Tbilisi]]da nisbiylik nazariyasi muammolari boʻyicha beshinchi xalqaro konferensiyada Qadiyev [[Lenur Arifov]] bilan birgalikda „Umumiy nisbiylik nazariyasining yangi eksperimental tasdiqlari“ maʼruzasini taqdim etdi. Bu nutq yosh olimlarga ilmiy doiralarda shuhrat keltirdi. Biroq konferensiyadan soʻng Rolland Gʻarb jurnalistlariga KGBga maʼlum boʻlgan Qrim tatarlarining ahvoli haqida intervyu berdi. Qadiyev [[Samarqand]]ga qaytib kelgach, uning uyida tintuv oʻtkazilib, 1968-yil oktyabr oyida Rollan Qadiyev hibsga olindi. Oʻn nafar sudlanuvchi, shu jumladan Qadiyev ham uzoq vaqt davomida sovet davlati va jamiyat tuzumini obroʻsizlantiradigan atayin yolgʻon uydirmalarni oʻz ichiga olgan turli xil hujjatlarni tayyorlash va tarqatish, ushbu hujjatlar uchun imzo toʻplash, noqonuniy yigʻilishlar oʻtkazish bilan shugʻullangan deb Jinoyat kodeksining 191-4-moddasiga asosan uch yil muddatga ozodlikdan mahrum qilindi<ref>{{Cite web|lang=|url=https://ru.openlist.wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%B5%D0%B2_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1937)|title=Кадыев Роллан Кемалевич (1937)|author=|website=Открытый список|date=|publisher=Международный Мемориал}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=http://www.litsovet.ru/index.php/material.read?material_id=500002|автор=|заглавие=ТАШКЕНТСКИЙ ПРОЦЕСС. СУД НАД ДЕСЯТЬЮ ПРЕДСТАВИТЕЛЯМИ КРЫМСКОТАТАРСКОГО НАРОДА (1 ИЮЛЯ — 5 АВГУСТА 1969 г.) СБОРНИК ДОКУМЕНТОВ С ИЛЛЮСТРАЦИЯМ|год=1976|язык=|автор издания=Фонд имени Герцена|место=Амстердам|издание=Серия «БИБЛИОТЕКА САМИЗДАТА», № 7|тип=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=|archivedate=2020-12-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201204150645/http://www.litsovet.ru/index.php/material.read?material_id=500002}}</ref>.

1970-yillarda u Qrim tatarlariga nisbatan kamsitish xarakteriga ega boʻlgan barcha farmon va qarorlarni bekor qilish talabini oʻz ichiga olgan KPSS Markaziy Qoʻmitasiga yoʻllangan „Kassatsiya bayonoti“ loyihasini ishlab chiqqanlardan biri edi. U 1977-yilgi SSSR Konstitutsiyasini milliy masalaga bagʻishlangan moddalari uchun tanqid qildi<ref name=':1'>{{Статья|ссылка=http://www.litsovet.ru/images/galleries/24427/22430/5c98a6d3.jpg|автор=Редакционная статья|заглавие=Некролог. Кадыев Роллан Кемалевич|год=1990|язык=|место=Самарканд|издание=Газета "Ленинский путь"|тип=|месяц=май|число=19|том=|номер=95 (15373)|страницы=|issn=|archivedate=2020-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201205013213/http://www.litsovet.ru/images/galleries/24427/22430/5c98a6d3.jpg}}</ref>.

[[1979|1979-yil]] noyabr oyida u ikkinchi marta hibsga olindi.

Ozodlikka chiqqanidan keyin oʻqituvchilik faoliyati taqiqlangan va SamDUga laborant boʻlgan. Keyinchalik u nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilib, dotsent unvonini oldi. Fizika-matematika fanlari nomzodi boʻldi. Rolan Qadiyev SSSRning janubiy respublikalaridan SSSR Fanlar akademiyasining Astrofizika va tortishish kengashiga kiritilgan yagona olim edi.

[[1990|1990-yil]] [[15-may]]da Samarqandda vafot etgan .

== Yana qarang ==
* [[Said Toirov]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
* [http://gasprinskylibrary.ru/events/event/rolan-kadyiev-1937-1990/ Республиканская крымско-татарская библиотека. Биография Роллана Кадыева]
* [http://www.cepulib.ru/index.php/ru/meropriyatiya/378-rollan-kadyev-uchjonyj-fizik-kandidat-fiziko-matematicheskikh-nauk-i-otchayannyj-borets-za-prava-svoego-naroda РОЛЛАН КАДЫЕВ] Конференция, посвященная памяти выдающегося ученого и отчаянного борца за права крымскотатарского народа Роллана Кадыева.  2017 год.
{{Qrim tatarlari surgun davrida}}
{{DEFAULTSORT:Qadiyev, Rollan}}
[[Turkum:1990-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:1937-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Sovet astrofiziklari]]
[[Turkum:Sovet akademiklari]]
[[Turkum:Qrim-tatarlar]]