Rosomaxa sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Wolverine_on_rock.jpg|right|thumb| Qoyalardagi Subsar ]]'''Rosomaxa''' <ref name="Ушаков">[http://ushakovdictionary.ru/word.php?wordid=66829 РОСОМАХА // Толковый словарь Ушакова]</ref>({{lang-la|Gulo gulo}}) - Mustelidlar yoki martenlar (lot. Mustelidae) — yirtqichlar turkumigaga sutemizuvchilar oilasiga mansub. [[Suvsarlar|Gulo]] turi yagona vakili ([[Lotin tili|lotincha]] " ''ochopat'' " dan tarjima qilingan). Ikki kenja turi mavjud: ''Gulo gulo gulo'' ([[Yevrosiyo|Evroosiyo]]) va ''Gulo gulo luscus'' ([[Shimoliy Amerika]]).

[[File:Wolverine (Gulo gulo), Korkeasaari (video).webm|thumb|Rosomaxa]]
== Tashqi koʻrinish ==
Mustelidlar oilasida dengiz otteri va braziliya otteridan soʻng turadi. Ogʻirligi 11 dan 9 kg gacha (boshqa manbalarda - 9 dan 30 kg gacha) oʻzgarib turadi, urgʻochilarning vazni 10-30% kamroq. boʻyi 70-86 xm, dumi 18-23sm. Tashqi koʻrinishi bo'ri ayiq yoki boʻrsiqga oʻxshaydi: boʻyi past, qoʻpol; orqa oyoqlari oldi oyoqlariga nisbatan balandroq. Boshi katta, tumshugʻi choʻzilgan; dumi qisqa, bekamu.  Panjalari katta: eniga 10 sm uzunligi 9 sm, bu chuqur va yumshoq qordan oson harakatlanishiga imkon berasi. Tirnoqlati katta, ilmoqli.  Maymoq oyoqligini sababi u qadam bosganda butun panjasini qoyadi.  

Tishlar kuchli, oʻtkir qirrali. Rosomaxa moʻynasi qalin, uzun, qoʻpol, jigarrang yoki jigarrang-qora rangga ega boʻlib, sargʻish yoki oltin chiziqli boshning tepasidan pastga, yelkalari va orqa qismidan pastga tushadi.  

== Yashash makonlari ==
Rosomaxa taygada, oʻrmon-tundrada va qisman [[Yevrosiyo|Yevroosiyo]] va [[Shimoliy Amerika]] tundralarida keng tarqalgan.

Evropada u [[Skandinaviya yarim oroli|Skandinaviya yarim orolining shimolida,]] [[Finlandiya|Finlandiya]], [[Estoniya]], [[Latviya]], [[Litva]], [[Rossiya]], qisman [[Polsha]] va [[Belarus|Belorussiyada]] saqlanib qolgan.

[[Rossiya]]ning janubiy chegarasi [[Tver viloyati|Tver]], [[Kirov viloyati|Kirov]], [[Leningrad viloyati|Leningrad]] va [[Vologda viloyati|Vologda]] viloyatlari va Perm oʻlkasidan o'tadi; Rosomaxa [[Sibir]] va [[Uzoq Sharq|Uzoq Sharqda]] keng tarqalgan. Shuningdek, Murmansk viloyatidagi [[Kola yarim oroli|Kola yarim orolida]], [[Kareliya]], [[Pskov viloyati|Pskov]] va [[Novgorod viloyati|Novgorod]] viloyatlarida, [[Komi|Komi Respublikasida]], [[Kamchatka|Kamchatkada]] tarqalgan.

[[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQShning]] [[Michigan]] shtatlaridan biri "Rosomaxa shtati" laqabini olgan.{{lang-en|The Wolverine State}}).

== Hayot tarzi ==
[[Fayl:Wolverine,_Kristiansand_Zoo.jpg|thumb| Hayvonot bog'idagi Rossomaxa. Kristiansand, Norvegiya]]
Rosomaxa hayotining koʻp qismini yolg'iz oʻtkazadi, oʻz hududining chegaralarini oʻz jinsidagi shaxslardan faol himoya qiladi. Uyasi uchun ildizlar ostida, tosh yoriqlarida va boshqa tanho joylar mos keladi; oqshom chogʻida ovqatlanish uchun chiqadi. Koʻpgina [[Suvsarlar|mustelidlardan]] farqli oʻlaroq, passiv turmush tarzini olib boradi, doimiy ravishda oʻz ovlash hududida oʻlja qidirib yuradi, uning umumiy maydoni {{Nobr|1500—2000 км²}}. Daraxtlarga osongina koʻtariladi. Oʻtkir koʻrish, eshitish va sezgiga ega. Tulkiga oʻxshash tovushlarni chiqaradi.

Rosomaxa xijolatli emas: u koʻpincha [[Boʻri|boʻrilar]] va [[Ayiqlar|ayiqlarning]] oʻlja qoldiqlarini eydi, oq toʻngʻiz, [[Qurlar|qora guruch]], findiq, [[Sichqonsimonlar|sichqonchani oʻxshash kemiruvchilarni]] ushlaydi. Koʻpincha yirik tuyoqli hayvonlarni ovlaydi: u [[Bugʻusimonlar|kiyik]], elik, mushk kiyik, elk, togʻ qoʻylariga hujum qilishi mumkin. Bunday holda, odatda yosh buzoqlar, jarohatlangan, zaiflashgan yoki kasal hayvonlar uning qurboni boʻladi. Oʻlja yugurish orqali taʻqib qilinadi: rosomaxa tez yugurmaydi, lekin u juda chidamli va oʻz oʻljasini charchatishga harakat qiladi. Koʻpincha ovchilarning qishki kulbalarini buzadi (koʻpincha oʻtkir hidli izlar qoldiradi) va tuzoqlardan oʻljani oʻgʻirlaydi. Yirik rosomaxalar yolgʻiz boʻrilarga hujum qilgan holatlar boʻlgan.

Yozda u qush tuxumlari, ari lichinkalari, mevalar va [[Asal|asalni]] isteʻmol qiladi. U baliq tutadi - polinya yaqinida yoki yumurtlama paytida, oʻlik (oʻlik, uxlayotgan) baliqlarni ixtiyoriy ravishda oladi. U qushlarni ovlaydi, yerdagi uyalarida utiganida ushlaydi.

Rosomaxa daraxtlarda yerda harakatlangandaka harakatlanadi. Rosomaxa oʻzidan 5 baravar kattaroq oʻljani oʻldirishga qodir, ammo qor qoplami etarlicha chuqur boʻlsa, u yerda yirik hayvonlar tiqilib qoladi. Bundan tashqari, u odamga hujum qilishi mumkin, lekin faqat burchak taqalib qolsa. Rosomaxa dushmanlari birinchi navbatda [[Boʻri|boʻrilar]], pumalar<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=Dqg2AQAAMAAJ&q=mountain+lion+kill+wolverine&pg=SL14-PA36&redir_esc=y#v=snippet&q=mountain%20lion%20kill%20wolverine&f=false|заглавие=White River National Forest (N.F.), Land and Resource Management Plan: Environmental Impact Statement|год=2002|страниц=288}}</ref>, shuningdek, [[Amerika qora ayigʻi|qora]] va jigarrang ayiqlardir. Shunga qaramay, rosomaxa juda qoʻrqmas va xavfli hayvondir (faqat hind [[Asalxoʻr|asal]] boʻrsiq ga, (mustelidlar oilasidan) solishtirish mumkin), shuning uchun hatto ayiq ham rosomaxa bilan uchrashganda, uni chetlab oʻtishga harakat qiladi.

Tabiiy sharoitda rosomaxa 10 yilgacha, asirlikda esa 17 yilgacha yashaydi<ref name="wildfauna">[https://wildfauna.ru/rosomaxa Энциклопедия диких животных Wildfauna.ru - Росомаха]</ref>.

== Koʻpayish ==
Juftlik faqat maydan avgustgacha naslchilik mavsumida sodir boʻladi. Urgʻochi har ikki yilda bir marta nasl beradi. Erkak va ayol bir necha hafta birga boʻlishadi. Ammo urugʻlantirilgan tuxum darhol boʻlinishni boshlamaydi. Oddiy embrion rivojlanishi faqat 7-8 oydan keyin boshlanadi va taxminan 30-40 kunlik samarali homiladorlikdan soʻng, koʻpincha fevral yoki mart oylarida, himoyalangan joylarda, urgʻochi ikki-toʻrt bola tugʻishi mumkin. Har birining vazni taxminan 100 gramm. 4 hafta oʻtgach, ular koʻzlarini ochadilar. 10 hafta davomida ular ona suti bilan oziqlanadilar, keyin onasi ularga yarim hazm qilingan ovqat beradi. 3 oydan keyin, yozning boshida, bolalar birinchi marta uydan chiqib ketishadi. Yosh shaxslar onalari bilan yana 2 yil qoladilar, soʻngra oʻzlarining kattalar hayotini boʻydoq sifatida boshlaydilar<ref name="wildfauna"/>.

== Iqtisodiy ahamiyati ==
Rosomaxa moʻynasi noyob ovchi oʻljasidir va shuning uchun juda qimmatlidir. Rosomaxa terisidan yoqalar, bosh kiyimlar va boshqa kiyimlar tikilgan. Rosomaxa moʻynasining oʻziga xos xususiyati shundaki, u sovuqda qotib qolmaydi<ref>{{Книга|автор=Нагрецкий Л. Н., Стахровский Е. В., Замахаев В. А., Воробьева М. П., Митрофанова Л. А., Пичугин Ю. В., Москов В. А.|заглавие=Организация и техника охоты|издание=Лесная промышленность|место=М.|год=1977|страниц=240}}</ref>.

Tabiatda olingan rosomaxa bolalari odamlarga juda yaxshi koʻnikib, butunlay uysal va yumshoq muomalali boʻlib qoladilar<ref>{{Книга|автор=Терновский Д.В.|заглавие=Биология куньих (Mustelidae)|ссылка=|место=Новосибирск|издательство=Наука|год=1977}}</ref>.

Boshqa maʻlumotlarga koʻra, rosomaxa bir necha avlod asirlikda boʻlganidan keyin ham oʻzlashmagan va odamlarga nisbatan oʻta tajovuzkorlik koʻrsatadilar

=== Rosomaxa geraldikasi ===
Geraldikada rosomaxa jasorat, qatʻiyat va oxirigacha borishga tayyorlikni anglatadi va kamdan-kam hollarda shimolda (hayvonning yashash joyi) joylashgan munitsipalitetlarning gerblarida mavjud.<gallery class="center">
Fayl:Flag of Kirovsky (Yakutia).png|[[Кировский эвенский национальный наслег (Кобяйский улус)|Kirov bayrog'i Nasleg]], [[Якутия|Yakutiya]]
Fayl:Bardu komm.svg|[[Барду|Bardu]] munitsipaliteti gerbi ([[Норвегия|Norvegiya]])
Fayl:Gunnarskogs vapen.svg|[[Гуннарског|Gunnarskog kommunasi gerbi]] (1863-1970-yillarda mavjud, Shvetsiya)
Fayl:Kittilä.vaakuna.svg|[[Киттиля|Kittilä]] gerbi (Finlandiya)
Fayl:337th Infantry Regiment Distinctive Unit Insignia.jpg|[[:en:337th Infantry Regiment (United States)|337-piyoda polkining]] gerbi, AQSh armiyasi (1917-yildan beri faol)
Fayl:40thInfRegtCOA.png|[[:en:40th Infantry Regiment (United States)|40-piyoda polkining]] gerbi, AQSh armiyasi (1917-1944)</gallery>

== Galereya ==
<gallery class="center" caption="Rosomaxa Moskva zoparkida">
Fayl:Росомаха I.jpg
Fayl:Росомаха II.jpg
Fayl:Росомаха III.jpg
Fayl:Росомаха IIII.jpg
</gallery>

==Manbalar==
{{manbalar}}

== Havolalar ==

* [http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Mammals/235.html Rossiyaning umurtqali hayvonlari:rosomaxa]{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120609194757/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Mammals%2F235.html |date=2012-06-09 }}
* [http://www.inferret.ru/page-id-85.html Rosomaxa - tur tavsifi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20081013142433/http://www.inferret.ru/page-id-85.html |date=2008-10-13 }} 2008  Arxiv nusxasi
[[Turkum:Evroosiyo sutemizuvchilari]]
[[Turkum:Janubiy Amerika sutemizivchilari]]
[[Turkum:Yirtqichlar]]