Rosomaxa

Росомаха ^[1](лотинча: Гуло гуло) - Мустелидлар ёки мартенлар (лот. Мустелидаэ) — йиртқичлар туркумигага сутемизувчилар оиласига мансуб. Гуло тури ягона вакили (лотинча " очопат " дан таржима қилинган). Икки кенжа тури мавжуд: Гуло гуло гуло (Эвроосиё) ва Гуло гуло лусcус (Шимолий Америка).

Файл:Wолверине (Гуло гуло), Коркеасаари (видео).wебм

Ташқи кўриниш

Мустелидлар оиласида денгиз оттери ва бразилия оттеридан сўнг туради. Оғирлиги 11 дан 9 кг гача (бошқа манбаларда - 9 дан 30 кг гача) ўзгариб туради, урғочиларнинг вазни 10-30% камроқ. бўйи 70-86 хм, думи 18-23см. Ташқи кўриниши бо'ри айиқ ёки бўрсиқга ўхшайди: бўйи паст, қўпол; орқа оёқлари олди оёқларига нисбатан баландроқ. Боши катта, тумшуғи чўзилган; думи қисқа, бекаму. Панжалари катта: энига 10 см узунлиги 9 см, бу чуқур ва юмшоқ қордан осон ҳаракатланишига имкон бераси. Тирноқлати катта, илмоқли. Маймоқ оёқлигини сабаби у қадам босганда бутун панжасини қояди.

Тишлар кучли, ўткир қиррали. Росомаха мўйнаси қалин, узун, қўпол, жигарранг ёки жигарранг-қора рангга эга бўлиб, сарғиш ёки олтин чизиқли бошнинг тепасидан пастга, елкалари ва орқа қисмидан пастга тушади.

Яшаш маконлари

Росомаха тайгада, ўрмон-тундрада ва қисман Евроосиё ва Шимолий Америка тундраларида кенг тарқалган.

Эвропада у Скандинавия ярим оролининг шимолида, Финландия, Эстония, Латвия, Литва, Россия, қисман Полша ва Белоруссияда сақланиб қолган.

Россиянинг жанубий чегараси Твер, Киров, Ленинград ва Вологда вилоятлари ва Перм ўлкасидан о'тади; Росомаха Сибир ва Узоқ Шарқда кенг тарқалган. Шунингдек, Мурманск вилоятидаги Кола ярим оролида, Карелия, Псков ва Новгород вилоятларида, Коми Республикасида, Камчаткада тарқалган.

АҚШнинг Мичиган штатларидан бири "Росомаха штати" лақабини олган.инглизча: Тҳе Wолверине Стате).

Ҳаёт тарзи

Росомаха ҳаётининг кўп қисмини ёлг'из ўтказади, ўз ҳудудининг чегараларини ўз жинсидаги шахслардан фаол ҳимоя қилади. Уяси учун илдизлар остида, тош ёриқларида ва бошқа танҳо жойлар мос келади; оқшом чоғида овқатланиш учун чиқади. Кўпгина мустелидлардан фарқли ўлароқ, пассив турмуш тарзини олиб боради, доимий равишда ўз овлаш ҳудудида ўлжа қидириб юради, унинг умумий майдони 1500—2000 км². Дарахтларга осонгина кўтарилади. Ўткир кўриш, эшитиш ва сезгига эга. Тулкига ўхшаш товушларни чиқаради.

Росомаха хижолатли эмас: у кўпинча бўрилар ва айиқларнинг ўлжа қолдиқларини эйди, оқ тўнғиз, қора гуруч, финдиқ, сичқончани ўхшаш кемирувчиларни ушлайди. Кўпинча йирик туёқли ҳайвонларни овлайди: у кийик, элик, мушк кийик, элк, тоғ қўйларига ҳужум қилиши мумкин. Бундай ҳолда, одатда ёш бузоқлар, жароҳатланган, заифлашган ёки касал ҳайвонлар унинг қурбони бўлади. Ўлжа югуриш орқали таʻқиб қилинади: росомаха тез югурмайди, лекин у жуда чидамли ва ўз ўлжасини чарчатишга ҳаракат қилади. Кўпинча овчиларнинг қишки кулбаларини бузади (кўпинча ўткир ҳидли излар қолдиради) ва тузоқлардан ўлжани ўғирлайди. Йирик росомахалар ёлғиз бўриларга ҳужум қилган ҳолатлар бўлган.

Ёзда у қуш тухумлари, ари личинкалари, мевалар ва асални истеʻмол қилади. У балиқ тутади - полиня яқинида ёки юмуртлама пайтида, ўлик (ўлик, ухлаётган) балиқларни ихтиёрий равишда олади. У қушларни овлайди, ердаги уяларида утиганида ушлайди.

Росомаха дарахтларда ерда ҳаракатлангандака ҳаракатланади. Росомаха ўзидан 5 баравар каттароқ ўлжани ўлдиришга қодир, аммо қор қоплами этарлича чуқур бўлса, у ерда йирик ҳайвонлар тиқилиб қолади. Бундан ташқари, у одамга ҳужум қилиши мумкин, лекин фақат бурчак тақалиб қолса. Росомаха душманлари биринчи навбатда бўрилар, пумалар^[2], шунингдек, қора ва жигарранг айиқлардир. Шунга қарамай, росомаха жуда қўрқмас ва хавфли ҳайвондир (фақат ҳинд асал бўрсиқ га, (мустелидлар оиласидан) солиштириш мумкин), шунинг учун ҳатто айиқ ҳам росомаха билан учрашганда, уни четлаб ўтишга ҳаракат қилади.

Табиий шароитда росомаха 10 йилгача, асирликда эса 17 йилгача яшайди^[3].

Кўпайиш

Жуфтлик фақат майдан августгача наслчилик мавсумида содир бўлади. Урғочи ҳар икки йилда бир марта насл беради. Эркак ва аёл бир неча ҳафта бирга бўлишади. Аммо уруғлантирилган тухум дарҳол бўлинишни бошламайди. Оддий эмбрион ривожланиши фақат 7-8 ойдан кейин бошланади ва тахминан 30-40 кунлик самарали ҳомиладорликдан сўнг, кўпинча феврал ёки март ойларида, ҳимояланган жойларда, урғочи икки-тўрт бола туғиши мумкин. Ҳар бирининг вазни тахминан 100 грамм. 4 ҳафта ўтгач, улар кўзларини очадилар. 10 ҳафта давомида улар она сути билан озиқланадилар, кейин онаси уларга ярим ҳазм қилинган овқат беради. 3 ойдан кейин, ёзнинг бошида, болалар биринчи марта уйдан чиқиб кетишади. Ёш шахслар оналари билан яна 2 йил қоладилар, сўнгра ўзларининг катталар ҳаётини бўйдоқ сифатида бошлайдилар^[3].

Иқтисодий аҳамияти

Росомаха мўйнаси ноёб овчи ўлжасидир ва шунинг учун жуда қимматлидир. Росомаха терисидан ёқалар, бош кийимлар ва бошқа кийимлар тикилган. Росомаха мўйнасининг ўзига хос хусусияти шундаки, у совуқда қотиб қолмайди^[4].

Табиатда олинган росомаха болалари одамларга жуда яхши кўникиб, бутунлай уйсал ва юмшоқ муомалали бўлиб қоладилар^[5].

Бошқа маʻлумотларга кўра, росомаха бир неча авлод асирликда бўлганидан кейин ҳам ўзлашмаган ва одамларга нисбатан ўта тажовузкорлик кўрсатадилар

Росомаха гералдикаси

Гералдикада росомаха жасорат, қатʻият ва охиригача боришга тайёрликни англатади ва камдан-кам ҳолларда шимолда (ҳайвоннинг яшаш жойи) жойлашган муниципалитетларнинг гербларида мавжуд.