Rus-Osiyo banki sahifasining manbasini koʻrish

{{Bank bilgiqutisi
| nomi                     = Rus-Osiyo banki
| asl nomi                 = {{lang-ru|Русско-Азиатский банк}}
| logo =
| tasvir2 = File:Spb 06-2012 Nevsky various 01.jpg
| tasvir nomi =
| asos solingan yil = 1910
| yopilgan yil = 1026
| avvalgi nomi =
| joylashuvi = [[Sankt-Peterburg|Petrograd]], [[Rossiya imperiyasi]]
| rahbar(lari) =
| nizom jamgʻarmasi = 35 million rubl
}}
'''Rus-Osiyo banki''' ({{lang-ru|Русско-Азиатский банк}}) — rus, keyinchalik fransuz banki, 1910—1926-yillarda [[Rossiya imperiyasi]], [[Xitoy]] va [[Fransiya]]da faoliyat yuritgan.

== Tarixi ==
[[Fayl:Здание Русско-Азиатского банка, 1914.jpg|thumb|Rus-Osiyo bankining Nevskiy 62 manzilidagi binosi, 1914-yil]]

1910-yilda fransuz aksiyadorlari nazoratidagi [[Rus-Xitoy banki|Rus-Xitoy]] va [[Shimol banki|Shimol banklarining]] birlashishi natijasida tashkil etilgan. 1910-yil 14-iyunda [[Nikolay II]] Vazirlar Mahkamasining „Rus-Osiyo banki“ nomi ostida aksiyadorlik tijorat bankini tashkil etish toʻgʻrisidagi Nizomini tasdiqladi<ref>{{veb manbasi |title=Высочайше утвержденное положение Совета министров «Об учреждении акционерного коммерческого банка под наименованием: «Русско-Азиатский Банк» |url=http://www.nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=1923&regim=3%7C%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA= |website=nlr.ru |publisher=Национальной электронной библиотеки электронная библиотека РНБ |accessdate=13-may 2024-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129193302/http://www.nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=1923&regim=3 |archivedate=2014-11-29 |location=[[Sankt-Peterburg]] |pages=787—789 |language=ru |date=1913}}</ref>.Tasdiqlangan nizomga muvofiq Rus-Xitoy banki yangi bankning nizomi uchun asos sifatida qabul qilindi, bundan tashqari, Nizomda banklarning birlashishi haqida emas, balki Shimol bankining Rus-Xitoy banki bilan birlashishi va Rus-Xitoy banki Rus-Osiyo banki deb nomini oʻzgartirishi haqida gap ketgan. Shu bilan birga, reglament Rus-Osiyo bankining yangi aksiyalariga ikki bankning har bir aksiyalarining ayirboshlash kurslarini belgilab berdi. Yangi bankning jamgʻarma kapitali dastlab 35 million rubl miqdorida belgilandi. Rus-Xitoy banki mulkining bir qismi yangi bank balansiga oʻtkazilmadi va Rus-Xitoy banki aksiyadorlari oʻrtasida daromadlarni taqsimlash bilan sotilishi kerak edi. Shunday qilib, zamonaviy terminologiyaga koʻra, sodir boʻlgan kengayish qoʻshilish emas, balki shakllarning birlashuvidir. Qonuniy jihatdan, ushbu aktning III qismi 1-bandining 1-izohiga muvofiq, Rus-Osiyo banki oʻz faoliyatini 1910-yil 9-oktyabrda — ushbu akt Qonun hujjatlari toʻplamida eʼlon qilingan kundan kuchga kirgan.

1910-yil bank tashkil qilingan paytda fransuz kapitalining ulushi 4/5 qismini, rus kapitali esa 1/5 qismini tashkil qilgan. Bank rahbari Aleksey Ivanovich Putilov (N. I. Putilovning uzoq qarindoshi) boʻldi, u ayni paytda „Putilov zavodlari“ning boshqaruv raisi ham edi{{Sfn|Катасонов В.Ю.|2014|страницы=245}}.

Faoliyatining asosiy yoʻnalishi sanoatni moliyalashtirishdir. Bank tomonidan kiritilayotgan mablagʻlar evaziga [[metallurgiya]], [[Mashinasozlik sanoati|mashinasozlik]], harbiy va boshqa sohalardagi qator korxonalarda mahsulot ishlab chiqarish sezilarli darajada oshdi. Bankning faol ishtirokida mashinasozlik, [[neft]], [[tamaki]] va boshqa tarmoqlarda bir qancha monopol birlashmalar tuzildi.

Eng qudratlisi bank atrofida tuzilgan harbiy-sanoat guruhi boʻlib, uning asosi Peterburg zavodlari boʻlib, ular artilleriya, oʻq-dorilar, kemalar ishlab chiqarishda muhim rol oʻynagan: Putilovskiy, Nevskiy, Baranovskiy va boshqalar.

[[Fayl:Акция Русско-Азиатскиого банка.jpg|thumb|left|187,5 rubllik bankning bir dona aksiyasi, 1912-yil]]

1911-yilda bank boshqaruvi raisi A. I. Putilov unga bank faoliyatining asosiy yoʻnalishlarini belgilashda va uni kundalik boshqarishda zarur erkinlik berilishini talab qildi. Rossiyada oʻzlari yaratgan kredit muassasasini [[Parij]]dan boshqarishning iloji yoʻqligiga ishonch hosil qilgan Société Générale va Parij-Niderland banki<ref>Fransuzcha vikipediyada — [[:fr:Banque de Paris et des Pays-Bas|Banque de Paris et des Pays-Bas]].</ref> rahbarlari oʻz strategiyasini oʻzgartirdilar: bank aksiyalarining nazorat paketini saqlab qolgan holda, uning amaliy harakatlariga aralashishni toʻxtatdilar.

[[Fayl:Реклама Русско-Азиатского банка, 1916.jpg|thumb|Bank reklamasi, 1916-yil]]

Putilov boshchiligida Rus-Osiyo banki qisqa vaqt ichida butun dunyo boʻylab keng biznes aloqalariga ega boʻlgan Rossiya imperiyasidagi eng yirik universal kredit muassasasiga aylandi.

1912-yilda qisqa vaqt ichida Xalqaro bank bilan birgalikda Rossiya bosh neft korporatsiyasi tashkil topdi{{Sfn|Катасонов В.Ю.|2014|страницы=258}}.

1913-yilda Rus-Osiyo banki rus banklari [[konsorsium]]i tarkibida Rus tamaki kompaniyasiga asos soldi{{Sfn|Катасонов В.Ю.|2014|страницы=258}}.

1914 yilda bir guruh banklar (Rus-Osiyo, Azov-Don, Xalqaro, Sibir va Hisob-kitob banki) [[Rossiya]] davlat va shahar kreditlarini, shuningdek, ingliz qimmatli qogʻozlar bozorida boshqa korxonalarning aksiyalari va obligatsiyalarini taqsimlash uchun Russian Corporation Ltd.ni tuzdilar{{Sfn|Катасонов В.Ю.|2014|страницы=258}}.

1917-yilga kelib u Rossiyadagi aksiyadorlik tijorat banklari orasida asosiy fondlar, veksel va tovar ssudalari, depozitlar va joriy hisobvaraqlar boʻyicha birinchi oʻrinni egalladi<ref>''Petrov Yu. A.'' [http://www.bbdoc.ru/history/index.html?HIST_ID=312 Iz istorii Banka Rossii.]</ref>. Uning ustav kapitali hajmi 55 million rublni tashkil etdi. (ushbu koʻrsatkich boʻyicha Azov-Don, Xalqaro tijorat va Rus tashqi savdo banklaridan ortda edi), Rossiyada va xorijdagi filiallar soni 107 tani tashkil qildi<ref>{{книга |автор= |заглавие= Весь Петроград на 1917 год, адресная и справочная книга г. Петрограда|ответственный= |ссылка= |место= Петроград|издательство= Товарищество А. С. Суворина – «Новое время»|год= 1917|том= |страниц= |страницы= 11 рекламного блока|isbn= 5-94030-052-9|ref= }}</ref>. Bank mamlakatdagi 160 dan ortiq korxonalarni nazorat qildi, ularning ustav kapitali miqdori 1 milliard rubldan oshdi{{Sfn|Катасонов В.Ю.|2014|страницы=254}}:

* 124 ta savdo-sanoat korxonasi;
* 20 ta [[temir yoʻl]] jamiyati;
* 4 ta yuk tashish kompaniyasi;
* 3 ta [[sugʻurta]] kompaniyasi;
* 2 ta yer banki.

[[Fayl:Irkutsk. Russo-Asiatic Bank.jpeg|thumb|right|Rus-Osiyo bankining Irkutskdagi filiali binosi]]Rossiya-Osiyo bankining harbiy-sanoat guruhiga quyidagilar kirgan{{Sfn|Катасонов В.Ю.|2014|страницы=254}}:

* umumiy kapitali 85 million rubl boʻlgan 8 ta yirik aksiyadorlik jamiyati, xususan:
** Putilovskiy zavodi;
** Nevskiy kemasozlik zavodi;
** Rus-Boltiq vagon zavodi;
** Rus-Boltiq kemasozlik zavodi.

Shuningdek, u savdo-sotiqni kreditlashda yetakchi oʻrinni egallagan va non va shakar bilan faol savdo qilgan. Oʻz harakatlarida u doʻstona banklarga tayangan: Sankt-Peterburg (Petrograd) xususiy tijorat, Sibir savdo, Rossiya savdo va sanoat, banklari bilan maxsus hamkorlik shartnomalari tuzilgan.

[[Oktyabr inqilobi]]dan keyin boshqa xususiy banklar bilan birgalikda [[RSFSR|Sovet Rossiyasi]] hududida Butunrossiya Markaziy Ijroiya Qoʻmitasining 1917-yil 14-dekabrdagi farmoni bilan Rossiya Respublikasi Davlat bankiga qoʻshilish yoʻli bilan tugatildi (milliylashtirildi). Xalq Komissarlari Kengashining 1918-yil 23-yanvardagi qarori bilan bankning ustav kapitali boshqa xususiy banklarning ustav kapitali bilan bir qatorda Rossiya Respublikasi Davlat banki foydasiga musodara qilindi<ref>{{veb manbasi |title=Декрет о конфискации акционерных капиталов бывших частных банков |url=http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/DEKRET/18-01-23.htm%7C%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5=%D0%94%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8B |website=hist.msu.ru |publisher=советской власти : сб. док. / Ин-т марксизма-ленинизма при ЦК КПСС ; Ин-т истории АН СССР |accessdate=13-may 2024-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924030706/http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/DEKRET/18-01-23.htm |archivedate=2015-09-24 |location=[[Moskva]] |pages=390—391 |language=ru |date=1917-yil 25-oktyabr — 1918-yil 16-mart}}</ref>.

Bankning Xitoydagi filiallari qayta tashkil etilib, xuddi shu nom ostida faoliyatini davom ettirdi. 1918—1920-yillarda [[Xarbin]]da bank „Xarbin rubli“ni chiqardi.

Bankning Parijdagi filiali boshqarma joylashgan bosh ofis qilib qayta tashkil etildi. 1926-yil 27-sentyabrda bank oʻz faoliyatini toʻxtatdi<ref>{{jurnal manbasi |last1=Carley |first1=M. J. |title=From Revolution to Dissolution: The Quai d'Orsay, the Banque Russo-Asiatique, and the Chinese Eastern Railway, 1917—1926 |journal=The International History Review |date=1990-yil |volume=12 |pages=721—761 |url=https://www.webdepot.umontreal.ca/Usagers/carleym/MonDepotPublic/Carley%27s%20Web%20site/Carley_BRA.pdf%7C%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA= |accessdate=13-may 2024-yil}}</ref>.

== Yana qarang ==
* [[Vladikavkazdagi Rus-Osiyo banki binosi]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyotlar ==
* Shepelev L. Ye. Aksionernie kommercheskie banki v godi pervoy mirovoy voyni // Istoricheskie zapiski. 1963. T. 73
* {{Книга|автор=Катасонов В.Ю.|заглавие=Экономическая теория славянофилов и современная Россия|ссылка=http://www.fa.ru/org/div/museum/SiteAssets/Pages/empire/Катасонов%20В.%20%20Экономическая%20теория%20славянофилов%20и%20современная%20Россия.pdf|ответственный=Отв. ред. О. А. Платонов|заглавие2=«Бумажный рубль» С. Шарапова|издание=|место=М.|издательство=Институт русской цивилизации|год=2014|страницы=245—523|страниц=656|isbn=978-5-901635-56-8|ref=Катасонов В.Ю.}} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20230907163948/http://www.fa.ru/org/div/museum/SiteAssets/Pages/empire/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%D0%92.%20%20%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%20%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%20%D0%B8%20%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F.pdf |date=2023-09-07 }}

[[Turkum:Rossiya imperiyasi banklari]]
[[Turkum:Rossiya imperiyasida moliya va kredit]]
[[Turkum:1910-yilda tashkil etilgan banklar]]
[[Turkum:1926-yilda tugatilgan banklar]]