СТАРТ
ТуриСтратегик ядровий қуролсизланиш
Тайёрланган куни1982-йил 29-июндан 1991-йил 31-июнгача
Имзоланган санаси1991-йил 31-июл
Имзоланган жойи СССР, Москва
Кучга кириши1994-йил 5-декабр
Амал қилиш муддати2009-йил 5-декабр
Томонлар АҚШ, Георге Ҳ. W. Буш
 СССР, Микҳаил Горбачев
ТиллариРус, инглиз

СТАРТ И (Стратегик қуролларни қисқартириш тўғрисидаги шартнома) АҚШ ва Совет Иттифоқи ўртасида стратегик ҳужум қуролларини қисқартириш ва чеклаш тўғрисидаги икки томонлама шартнома эди. Шартнома 1991-йил 31-июлда имзоланган ва 1994-йил 5-декабрда кучга кирди[1].  Шартнома имзолаган давлатларга 6000 дан ортиқ ядро каллаклари ва жами 1600 та қит'алараро баллистик ракеталар (ИCБМ) ва бомбардимончи самолётларни жойлаштиришни тақиқлади.

СТАРТ тарихидаги энг йирик ва энг мураккаб қуролларни назорат қилиш шартномасини музокара қилди ва унинг 2001-йил охирида якуний амалга оширилиши о'ша пайтда мавжуд бо'лган барча стратегик ядро қуролларининг қарийб 80 фоизини ё'қ қилишга олиб келди. АҚШ президенти Роналд Рейган томонидан таклиф қилинган СТАРТ ИИ бо'йича музокаралар бошланганидан кейин у СТАРТ И деб о'згартирилди.

Шартнома муддати 2009-йил 5-декабрда тугаган.

2010-йил 8-апрелда Прагада АҚШ президенти Бараcк Обама ва Россия президенти Дмитрий Медведев томонидан алмаштирилган Янги СТАРТ шартномаси имзоланди. АҚШ Сенати ва Россия Федерал Ассамблеяси томонидан ратификация қилинганидан со'нг, шартнома 2011-йил 26-январда кучга кирди ва Америка, Совет ёки Россия стратегик ядровий қуролларини чуқур қисқартиришни 2026-йил февралигача узайтирди[2][3].

Таклиф

Совет СС-18 қит'алараро баллистик ракетаси

СТАРТ таклифи биринчи марта АҚСҲ Президенти Роналд Реаган томонидан 1982-йил 9-майда Эврика коллежида ўқишни бошлаш нутқида эълон қилинган[4]  ва 1982-йил 29-июнда Женевада Реаган томонидан тақдим этилган. У стратегик кучларни кескин қисқартиришни таклиф қилган. Қисқартириш икки босқичда бо'лиши ко'зда тутилган ва у САЛТ ИИИ деб аталган[5].

Биринчи босқичда ҳар қандай турдаги ракеталарнинг умумий жанговар каллаклари сонини 5000 тагача, ИCБМларда эса 2500 та қўшимча чегара билан камайтиради. Бундан ташқари, СС-18 каби 110 та "ог'ир отиш" ракеталари ва ракеталарнинг умумий "отиш ог'ирлиги" бо'йича қо'шимча чекловлар билан жами 850 та ИCБМга рухсат берилади.

Иккинчи босқичда ог'ир бомбардимончилар ва уларнинг каллаклари, шунингдек, бошқа стратегик тизимлар учун худди шундай чекловлар жорий этилди.

О'шанда АҚШ стратегик бомбардимончи самолётлар бо'йича етакчилик қилган. Эскирган Б-52 душман учун ишончли стратегик таҳдид эди, аммо 1980-йилларнинг бошларида Совет ҳаво мудофааси такомиллаштирилганлиги сабабли 1982-йилдан бошлаб фақат АГМ-86 қанотли ракеталари билан жиҳозланган. Қо'шма Штатлар янги Б-1Б Ланcер ярим яширин бомбардимончи самолётини ҳам тақдим этишни бошлади ва яширинча ривожланган технологияли бомбардимончи (АТБ) лойиҳасини ишлаб чиқди, натижада Б-2 Спирит яширин бомбардимончи пайдо бо'лади.

Бошқа томондан, Совет қо'шинлари АҚШ учун унчалик катта хавф туг'дирмасди, чунки у деярли то'лиқ Атлантикадаги АҚШ конвойларига ва Евросиё қуруқликдаги қуруқликдаги нишонларга ҳужум қилиш вазифасини олган эди. Совет қо'шинларида 1200 та о'рта ва ог'ир бомбардимончи самолётлар бо'лса-да, улардан фақат 150 таси (Туполев Ту-95 ва Мясишчев М-4) Шимолий Америкага етиб бориши мумкин эди. Улар, шунингдек, АҚШ ҳаво ҳудудига киришда қийин муаммоларга дуч келишар эди, бу эса тан олиш керакки, кичикроқ ва камроқ ҳимояланган эди. АҚШнинг бомбардимончи самолётлари сони билан солиштирганда жуда кам бомбардимончи самолётларнинг мавжудлиги АҚШ қо'шинларининг анча каттароқ ва ҳимояланган Совет ҳаво ҳудудига кириши талаб қилинганлиги билан тенглаштирилди.

1984-йилда янги Ту-95 МС ва Ту-160 бомбардимончи самолётлари пайдо бо'лганда ва биринчи Совет АС-15 қанотли ракеталари билан жиҳозланганида бу о'згарди. Босқичма-босқич чеклаш орқали АҚШ бир муддат стратегик устунликка эга бо'лиши таклиф қилинди.

Харажатлар

Учта институт СТАРТ И дастурини амалга ошириш учун АҚШ ҳукумати тўлаши керак бўлган тахминий харажатлар бўйича тадқиқотлар ўтказди: Конгресснинг Бюджет бюроси(CБО), АҚШ Сенатининг ташқи алоқалар қўмитаси(СФРC) ва Мудофаа таҳлиллари институти(ИДА). CБО ҳисоб-китобларига ко'ра, то'лиқ амалга ошириш қиймати бир марталик харажат 410 дан 1 830 миллион долларгача ва давомий йиллик харажатлар 100 дан 390 миллион долларгача бо'лади[6].

СФРC бир марталик харажатлар учун 200 дан 1 000 миллион долларгача бо'лган тахминларга эга эди ва шартноманинг 15 йиллик давридаги умумий текшириш харажатлари 1 250 дан 2 050 миллион долларгача бо'лади[7].

Ниҳоят, ИДА 760 миллион доллар атрофида деб да'во қилган текшириш харажатларинигина ҳисоблаб чиқди.

Шартномани амалга ошириш билан бог'лиқ харажатлардан ташқари, АҚШ собиқ Совет Иттифоқи республикаларига Ҳамкорлик хавфини камайтириш дастури (Нунн-Лугар дастури) бо'йича ёрдамчи бо'либ, собиқ Совет Иттифоқида СТАРТ И дастурини амалга ошириш харажатларига 591 миллион доллар қо'шди, бу АҚШ учун дастур нархини деярли икки баравар оширади[8].

Шартнома амалга оширилгач, собиқ Совет Иттифоқининг ядро қуроллари захираси 12000 тадан 3500 тагача камаяди. Қо'шма Штатлар ҳам пулни тежайди, чунки у о'з ядровий кучларини сақлаш ва инновациялар билан шуг'улланиши шарт эмас. CБО ҳисоб-китобларига ко'ра, шартноманинг биринчи беш йилида жами 46 миллиард доллар ва 2010-йилгача тахминан 130 миллиард доллар тежашни ташкил этади, бу эса шартномани амалга ошириш харажатларини йигирма баравар ко'проқ қоплайди[9].

СТАРТ билан бог'лиқ яна бир хавф Россия томонининг мос келмаслиги эди. АҚШ Сенати мудофаа қо'митаси Россия яширинча ракета ишлаб чиқариши, жанговар каллаклар сони бо'йича ёлг'он рақамларни чиқариши ва қанотли ракеталарни кузатиши мумкинлигидан хавотир билдирди.

Бирлашган штаб бошлиқларининг ушбу вазиятларни баҳолашлари шартномани сезиларли даражада бузиш хавфи мақбул чегаралар ичида бо'лишини аниқлади. Яна бир хавф бу Россиянинг АҚШ базалари ва ҳарбий об'эктларини текшириш пайтида жосуслик қилиш қобилиятидир. Баҳолаш натижасида хавф ҳам мақбул омил эканлиги аниқланди.

СТАРТ И дастурини амалга оширишдан потенциал тежамкорликни ва унинг нисбатан паст хавф омилини ҳисобга олган ҳолда, Рейган ва АҚШ ҳукумати буни қуролсизланиш мақсадига қаратилган оқилона ҳаракатлар режаси деб ҳисоблашди.

Музокаралар

СТАРТ И бо'йича музокаралар 1982-йил май ойида бошланган, бироқ СТАРТ жараёни бо'йича музокаралар давом этиши бир неча марта кечиктирилди, чунки АҚШ келишув шартлари Горбачёвгача бо'лган совет ҳукмдорлари томонидан музокаралар олиб бо'лмайдиган деб ҳисобланган. 1983-йилда Рейганнинг стратегик мудофаа ташаббуси (СДИ) дастурини жорий этиш Советлар томонидан таҳдид сифатида қаралди ва кейинги музокаралар жадвалини белгилашдан воз кечди. Бироқ, 1985-йил январ ойида АҚШ Давлат котиби Жорж Шултз ва СССР Ташқи ишлар вазири Андрей Громико о'рта масофадаги кучлар, стратегик мудофаа ва ракетага қарши мудофаани о'з ичига олган уч қисмли музокара стратегияси формуласини муҳокама қилдилар. Рейкявик саммити давомида 1986-йил октабр ойида Рейган ва Горбачёв о'ртасида СТАРТ дастурини амалга ошириш бо'йича музокаралар жадаллаштирилди ва 1987-йил декабр ойида О'рта ва узоқ масофага мо'лжалланган ядровий кучлар то'г'рисидаги шартнома имзолангандан со'нг стратегик қуролларни камайтиришга қаратилди.

Бироқ, 1980-йилларда драматик ядровий қуролланиш пойгаси давом этди. У 1991-йилда ҳар икки томонда 10 000 та стратегик жанговар каллаклар билан ядровий паритетни сақлаб қолиш билан якунланди.

Имзоланиш

Шартнома имзоланишига олиб келган музокаралар 1982-йил май ойида бошланди. 1983-йил ноябр ойида Совет Иттифоқи Европада о'рта масофали ракеталарни жойлаштирган АҚШ билан алоқани "то'хтатди". 1985-йил январ ойида АҚШ Давлат котиби Жорж Шултз ва СССР Ташқи ишлар вазири Андрей Громико стратегик қуроллар, оралиқ ракеталар ва ракетага қарши мудофаа бо'йича уч қисмдан иборат режани муҳокама қилдилар. Бу Роналд Реаган ва Михаил Горбачёв о'ртасида бо'либ о'тган Рейкявик саммитида катта э'тиборга сазовор бо'лди ва охир-оқибат 1987-йил декабр ойида О'рта ва узоқ масофали ядровий кучлар то'г'рисидаги шартнома имзоланишига олиб келди Стратегик қуролларни кенг қамровли қисқартириш ҳақидаги музокаралар давом этди ва СТАРТ шартномаси 1991-йил 31-июлда АҚШ президенти Жорж Ҳ.В. Буш ва Совет Иттифоқи Бош котиби Горбачёв томонидан расман имзоланди[10].

Амалга ошириш

Б-52Г Стратофортрессес Аэрокосмик техник хизмат ко'рсатиш ва регенерация марказида беш қисмга бо'линган

Аризона штатидаги Девис-Монтан ҳаво кучлари базасидаги Аэрокосмик техник хизмат ко'рсатиш ва регенерация марказига 375 та Б-52 самолётлари юборилди. Бомбардимончилар барча яроқли қисмлардан тозаланди ва крандан тушган 13000 фунтлик по'лат пичоқ билан беш бо'лакка бо'линди. Гилётин ҳар бир самолётда то'рт марта дилимланган, бу қанотларни кесиб, фюзелажни учта бо'лакка қолдирган. Россия сун'ий ё'лдошлари бомбардимончи самолётлар ё'қ қилинганлигини тасдиқлаши учун ажратилган Б-52 самолётлари уч ой давомида о'з жойида қолди[11].

Совет Иттифоқи парчаланганидан кейин шартнома мажбуриятлари Совет Иттифоқининг о'н икки ворис давлатига о'тди. Улардан Туркманистон ва Ўзбекистон ўзининг битта ядровий объектини йўқ қилди ва жойларда текширувлар тўхтатилди. Текширувлар Беларус, Қозоғистон, Россия Федерацияси ва Украинада давом этди[12].  Беларус, Қозоғистон ва Украина 1968-йил 1-июлдаги Ядро қуролини тарқатмаслик тўғрисидаги Шартномага биноан ядро қуролига эга бўлмаган давлатларга айландилар ва 1992-йилги Лиссабон протоколи бўйича унга содиқдирлар[13][14].

Самарадорлик

Беларус, Қозог'истон ва Украина барча ядровий қуролларини ё'қ қилди ёки Россияга топширди. АҚШ ва Россия ҳар бири 6000 та жанговар каллакдан иборат бо'лган юк ташиш машиналарининг сиг'имини 1600 тагача камайтирди[15].

2010-йил 28-июлда АҚШ Давлат департаментининг "Қуролларни назорат қилиш, тарқатмаслик ва қуролсизлантириш бо'йича келишувлар ва мажбуриятларга риоя қилиш ва уларга риоя қилиш" ҳисоботи э'лон қилинган ва Россия шартнома муддати 2009-йил 5-декабрда тугаганидан кейин унга то'лиқ риоя қилмаётганини та'кидлаган. Ҳисоботда Россиянинг қоидаларга риоя қилиш масалалари аниқ белгиланмаган[16].

Россиянинг СТАРТ И шартномасини бузганлиги билан бог'лиқ бир воқеа 1994-йилда содир бо'лган. Қуролларни назорат қилиш ва қуролсизлантириш агентлиги директори Жон Холум Конгрессдаги гувоҳномада Россия о'зининг СС-19 ИCБМни огоҳлантирмасдан космик учирувчи воситага айлантирганини э'лон қилди. Россия бу ҳодисани коинотда учириладиган машиналарда қайта яратилган ракеталар бўйича СТАРТ нинг барча ҳисобот сиёсатларига риоя қилиш шарт эмаслигини даъво қилиб оқлади. Хабар қилинишича, СС-19дан ташқари Россия СС-25 дан ҳам фойдаланган. АҚШнинг муаммоси шундаки, у Россия ИCБМларининг аниқ рақамлари ва жойлашувига эга эмас эди. Баҳс 1995-йилда ҳал қилинди[17].

Янги СТАРТ шартномаси

Янги СТАРТ шартномаси Қо'шма Штатлар ва Россияга то'лиқ кучга кирганидан кейин етти йил ичида уларни сезиларли даражада камроқ стратегик қуролларга қисқартириш орқали янада ко'проқ чекловлар қо'йди. Уч босқичда ташкил этилган янги шартнома шартноманинг о'зига, шартнома қоидаларига оид қо'шимча ҳуқуқ ва мажбуриятларни о'з ичига олган протоколга ва техник иловаларга қаратилган[18].

Чекловлар Мудофаа вазирлиги режалаштирувчилари томонидан 2010-йилги Ядро ҳолатини ко'риб чиқишни қо'ллаб-қувватлаш учун о'тказилган қат'ий таҳлилга асосланган эди. Ушбу умумий чегаралар 1550 та ядро каллакларидан иборат бо'либ, улар о'рнатилган қит'алараро баллистик ракеталарда (ИCБМ), о'рнатилган сув ости баллистик ракеталарида (СЛБМ) жанговар каллаклар ва ҳатто ядровий қуроллар учун жиҳозланган ҳар қандай жойлаштирилган ог'ир бомбардимончилардан иборат. Бу 1991-йилги шартномада белгиланган чегарадан 74 фоизга ва 2002-йилги Москва шартномасидаги чегарадан 30 фоизга камдир. Иккала томон ҳам умумий 800 та жойлаштирилган ва жойлаштирилмаган ИCБМ отиш мосламалари, СЛБМ учиргичлари ва ядровий қуролланиш учун жиҳозланган ог'ир бомбардимончилар билан чегараланади. Бундан ташқари, 700 та жойлаштирилган ИCБМ, жойлаштирилган СЛБМ ва ядровий қуролланиш учун жиҳозланган ог'ир бомбардимончиларнинг алоҳида чегараси мавжуд, бу аввалги шартномада белгиланган тегишли стратегик ядровий транспорт воситалари чегарасидан ярмидан камдир. Янги чекловлар о'рнатилган бо'лса-да, янги шартномада АҚШнинг жорий ёки режалаштирилган ракетага қарши мудофаа дастурлари ва паст масофали ан'анавий зарба бериш имкониятларини синовдан о'тказиш, ишлаб чиқиш ёки жойлаштириш билан бог'лиқ ҳеч қандай чекловлар мавжуд эмас[19].

Янги шартноманинг амал қилиш муддати о'н йилни ташкил этади ва бир вақтнинг о'зида беш йилдан ортиқ бо'лмаган муддатга узайтирилиши мумкин. У қуролларни назорат қилиш бо'йича бошқа битимлар каби стандарт олиб чиқиш бандини о'з ичига олади. Шартнома кейинги шартномалар билан алмаштирилди.

Қо'шимча о'қиш

  • Полен, Стюарт. "БОСҲЛАСҲ И: Ретроспектив." Иллини халқаро хавфсизлик журнали 3.1 (2017): 21-36 онлайн.
  • Тачибана, Сеиицу. "Буш ма'муриятининг ядровий қурол сиёсати: ядровий қуролсизланиш ё'лидаги янги то'сиқлар". Хиросима тинчлик фани 24 (2002): 105-133. онлайн
  • Вулф, Эми Ф. Ядро қуролларини назорат қилиш: Стратегик ҳужумни қисқартириш то'г'рисидаги шартнома (ДИАНЕ нашриёти, 2010). онлайн

Манбалар

  1. ↑ "Стратегик қуролларни қисқартириш бо'йича шартнома (СТАРТ И): Ижроий хулоса"
  2. ↑ "Треатй бетwеэн тҳе Унитед Статес оф Америcа анд тҳе Унион оф Совиэт Соcиалист Републиcс он Стратегиc Оффенсиве Редуcтионс (СТАРТ И) | Треатиэс & Регимес | НТИ"
  3. ↑ "Неw СТАРТ Треатй" Унитед Статес Департмент оф Стате. Ретриэвед 17 Аугуст 2021.
  4. ↑ Эврика коллежининг очилиш нутқи, 1982-йил
  5. ↑ Бошлаш вақти, дейди Рейган
  6. ↑ У.С. Cосц оф Верифиcатион анд Cомплианcе Ундер Пендинг Армс Треатиэс, У.С. Cонгресс, Cонгрессионал Будгет Оффиcе, Септембер 1990.
  7. ↑ СТАРТ шартномаси, Сенатнинг ташқи алоқалар қо'митаси, 1992-йил 18 сентабр.
  8. ↑ Аллан С. Красс, Тҳе Унитед Статес анд Армс Cонтрол: Тҳе Чалленге оф Леадершип, Праэгер Публишерс, Wестпорт, CТ 1997
  9. ↑ Тҳе СТАРТ Треатй, Сенате Фореигн Релатионс Cоммиттеэ, 18 Септембер 1992.
  10. ↑ Фреэдман, Лаwренcе Д. "Стратегиc Армс Редуcтион Талкс". Британниcа, www.британниcа.cом/эвент/Стратегиc-Армс-Редуcтион-Талкс#реф261940.
  11. ↑ CНН. Спеcиал: CОЛД WАР. "Унcле Сам'с салваге ярд: А Cолд Wар иcон ҳеадс фор тҳе сcрап ҳеап" Бй Андй Wалтон, CНН Интераcтиве
  12. ↑ Буджерйн, Мариана; Стеинер, Стевен Э. (4 Марч 2019). "Форготтен Партиэс то тҳе ИНФ". Wилсон Cентер. Ретриэвед 28 Април 2021.
  13. ↑ Лисбон Протоcол, сигнед бй тҳе фиве СТАРТ Партиэс 23 Май 1992.
  14. ↑ CИА Фаcт Боок[сайт ишламайди]
  15. ↑ "Россия ва АҚШ 2009-йил о'рталарида янги СТАРТ шартномасини имзолашлари мумкин"
  16. ↑ Гертз, БиллРоссия '91 СТАРТни охиригача бузди, АҚШ ҳисоботи топилди", Wашингтон Тимес , 2010-йил 28-июл, п. 1.
  17. ↑ Аллан С. Красс, Тҳе Унитед Статес анд Армс Cонтрол: Тҳе Чалленге оф Леадершип, Праэгер Публишерс, Wестпорт, CТ 1997
  18. ↑ ҳттп://www.cиаонет.орг/реcорд/18773?сеарч=1
  19. ↑ Cолумбиа Интернатионал Аффаирс Онлине, 2010,