Sabantuy sahifasining manbasini koʻrish

'''Sabantuy''', '''Sabantoʻy''' (turkiycha saban — temir omoch va toʻy — bayram) — [[Tatarlar|tatar]], [[Idil-Ural|idel-ural]], [[Boshqirdlar|boshqird]] va [[Qozoqlar|qozoq]] („Sabantoy“) yozgi [[festival]]i boʻlib, uning kelib chiqishi [[Volga-Kama Bulgʻoriyasi|Volga Bolgariya]] davlatlari hukmronlik qilgan davrga borib taqaladi. U tatar va boshqird xalqlarida bahorgi dala ishlari tugashi munosabati bilan oʻtkazilgan<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>. Avvaliga Sabantuy qishloqlarda [[Fermer|dehqonlarning]] bayrami boʻlgan boʻlsa, keyinchalik u [[Bayram|umumxalq bayramiga]] aylangan va hozir [[shahar]]larda ham keng nishonlanadi. 2012-yil 23-iyun kuni [[Qozon]] Sabantuy bayrami nishonlangan<ref name="auto2">{{Veb manbasi |muallif=Drayton |ism=James |sarlavha=Sabantuy |url=http://hometoroam.blogspot.co.uk/2012/07/sabantuy.html |ish=home to roam |sana=4 July 2012 |qaralgan sana=11 July 2012}}</ref>.

== Nomlanishi ==
[[Tatar tili|Tatar]] tilida soʻzlashuvchilar bayramni ''Sabantuy'' deb atashadi (Sabantuy), yoki, aniqrogʻi, '''Saban tuyi''' (Saban tue) shaklida. Uning koʻplik shakli: ''Sabantuylar'' (Sabantuylar) boʻladi.

[[Volga]] boʻyida yashovchi boshqa [[turkiy xalqlar]] ham mazkur bayramni nishonlaydilar. [[Boshqird tili]]da soʻzlashuvchilar bu bayramni '''Xabantuy''' (Һabantuy), [[chuvash tili]]da soʻzlashuvchilar esa '''Akatuy''' (Akatuy) deb ataydilar.

[[Bayram]]ning nomi [[turkiy tillar]]da „[[Plug|omoch]] [[Festival|bayrami]]“ degan maʼnoni anglatadi. „Omoch bayrami“ sinonimi yoki '''Saban bäyräme''' (Saban bәyrәme) shakllari ham uchraydi.

== Tarixi ==
Sabantuy oʻzining kelib chiqishini ekish mavsumi oldidan nishonlangan [[islom]]dan oldingi davrga borib taqaladi. Sabantuyning borligini [[Ibn Fazlon|ibn Fadlan]] 921-yildayoq aniqlagan. Sabantuyning anʼanaviy [[qoʻshiq]]lari va boshqa urf-odatlari, ehtimol, oʻsha paytda diniy maʼnoga ega boʻlgan.

Keyinchalik [[tatarlar]] va [[boshqirdlar]] oʻrtasida [[islom]], [[chuvashlar]] orasida [[xristianlik]] tarqalishi bilan bu [[Bayram|dunyoviy bayramga]] aylanib ketgan. Har bir viloyatda [[Koʻy|qishloqlar]] navbatma-navbat bayramni nishonlashgan.

<nowiki>XX</nowiki> asr boshlarida Sabantuy tatarlarning milliy bayrami sifatida tan olingan. [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|Sovet]] hukumati bu bayramni, ehtimol, qishloqdan kelib chiqqanligi sababli maʼqullagan. Biroq, ular Sabantuyni ekishdan keyingi mavsumga koʻchirishgan va shu tariqa uni qadimgi yoz festivali ''Ciyin'' (kirill: Җien, {{IPA1|[ʑɯɪˈɯn]}}) bilan birlashtirilgan.

Moskva Sabantuy nomini 2007-yilda Insoniyatning ogʻzaki va nomoddiy merosi durdonalari roʻyxatiga kiritish rejasini eʼlon qilgan.

== Anʼanalar ==
Sabantuyning asosiy oʻziga xos elementlari: ''[[kurash]]'' (tatar kurashi), ot poygasi, qopda poyga, ustunga koʻtarilish, qoshiqda tuxum poygasi, tirgakdagi qop-jang kabi anʼanaviy sport musobaqalari, qozon sindirish [http://www.ogoniok.com/common/archive/1996/4459/28-10-11/28-11-1b.gif] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20070930044053/http://www.ogoniok.com/common/archive/1996/4459/28-10-11/28-11-1b.gif |date=2007-09-30 }}, qatiqda tanga topish (achchiq sutdan tayyorlangan ichimlik) va boshqa musobaqalardir. Bunday tadbirlar odatda oʻrmon chetida joylashgan maydonda<ref>Mәydan; {{IPA1|[mæɪˈdɑn]}}; also ''maydan'', maydan, {{IPA1|[mʌɪˈdɑn]}} in spoken language</ref> boʻlib oʻtadi.

Festival mehmonlari uchun yoʻl haqi va tanlovlar gʻoliblariga sovgʻalarni yigʻish uchun ''soʻran''<ref>Sөrәn; {{IPA1|[sœˈræn]}}</ref> deb nomlangan anʼana oʻtkaziladi. ''Qargʻa boʻtqasi''<ref>Karga botkasi, {{IPA1|[qʌrˈɣɑ bɔtqɑˈsɯ]}}</ref> marosim taomi boʻlib Sabantuydan oldin qishloqdagi bolalarni davolash uchun pishirilgan. Yana bir odat qabristonda namoz oʻqish odati hisoblanadi.

Soʻnggi yillarda Sabantuy xalq va estrada musiqa festivallari, shuningdek, ''„Chal, akkordeon!“'' (''Uyna, garmun!'') deb nomlangan akkordeon musiqa festivallari bilan birlashtirilgan.

== Kurash ==
[[Fayl:Көрәш.JPG|thumb|Köräş ([[Tatar tili|tatarcha:]]Kөrәsh) [[Ulyanovsk]]dagi Sabantuyda]]
[[Kurash]] Sabantuyning asosiy musobaqasi hisoblanadi. Kurashchilar sochiqlardan foydalanadilar. Ularning maqsadi raqibni yiqitishdir.

Odatda yosh bolalar musobaqani boshlab beradilar. Sabantuy oxirida festivalning asosiy voqeasi bu kurash finalidir. Gʻolib odam ''[[bahodir]]'' deb ataladi<ref>{{IPA1|[bʌˈtɯr]}}, also batir ''batyr,'' pattӑr ''pattăr''</ref>. U Sabantuyning qahramoni hisoblanadi. Mukofotga kichik qishloqlardagi [[Qoʻy|qoʻchqor]], yirik shaharlardagi bayramlarda esa [[avtomobil]] ham qoʻyiladi<ref name="auto2"/>.

=== Festival taqvimi ===
Sabantuyning aynan oʻtkazilishi belgilangan sana mavjud emas. Bayramlar taxminan 15-iyundan 1-iyulgacha boʻlgan vaqt davomida boʻlib oʻtadi va bayram tantanalari odatda yakshanba kuniga toʻgʻri keladi. Sabantuylar dastlab qishloqlarda oʻtkazilgan, keyinchalik esa qishloq tumanlarida va yirik shaharlarda tashkil etila boshlangan. Soʻnggi Sabantuy [[Tatariston]] poytaxti [[Qozon]] shahrida boʻlib oʻtgan. Xuddi shunday bayramlar tantanasi<nowiki/>[[Chuvashiya]]da Akatuy va [[Boshqirdiston]]da Xabantuy uchun qoʻllangan.

Soʻnggi bir necha yil ichida Rossiya hukumati tomonidan Moskvada [[Rossiya|federal]] Sabantuylari tashkil qilingan. [[Moskva]], [[Sankt-Peterburg]], [[Tallin]], [[Praga]], [[Istanbul]], [[Kiyev]] va [[Toshkent]] kabi yirik tatar diasporalari joylashgan [[Yevropa]] va [[Osiyo]]dagi koʻplab shaharlarda ham Sabantuylar oʻtkaziladi.

Bugungi kunda Sabantuyni Tataristonda va butun dunyo boʻylab Sabantuylarda qatnashadigan turli millat vakillarini jalb qiluvchi xalqaro festival sifatida tavsiflash mumkin.

== Siyosiy anʼanalar ==
Sabantuy — [[Tatariston]]ning milliy ramzidir. Shuning uchun respublikaga tashrif buyurgan har bir Rossiya prezidenti Qozon shahrida oʻtkaziladigan Sabantuyda ishtirok etadi. 1990-yillarning oʻrtalarida Qozonga tashrifi chogʻida [[Boris Yeltsin]] Sabantuyda ishtirokchilarning koʻzlari bogʻlangan holda sopol idishni urmoqchi boʻlgan anʼanaviy musobaqalarda ishtirok etgan. [[Vladimir Putin]] hazil-mutoyiba musobaqasida qatnashgan, bu musobaqada u qoʻllarini ishlatmasdan tanga olish uchun nordon sut toʻla bankaga yuzini botirmoqchi boʻlgan<ref>{{Veb manbasi |url=http://2001.novayagazeta.ru/nomer/2001/41n/n41n-s07.shtml |sarlavha=Новая газета - Novayagazeta.ru |ish=Новая газета - Novayagazeta.ru}}</ref>.

== Manbalar ==
{{manbalar}}
== Adabiyotlar ==
* {{OʻzME manba
 | maqola= Sabantuy
 | jild= 7
}}

== Havolalar ==

* [http://hometoroam.blogspot.co.uk/2012/07/sabantuy.html 2012 Sabantuy celebrations in Kazan] {{In lang|en}}
* [https://web.archive.org/web/20070930043736/http://www.ogoniok.com/archive/2002/4758-2/91-04-09/ Traditions of Sabantuy, ''Ogonyok'', photos] {{In lang|en}}
* [http://rinfom.com/pictures/92-wallpaper/232-sabantuj Photos of Sabantuy] {{In lang|en}}
* [https://web.archive.org/web/20070927235535/http://www.bashedu.ru/konkurs/sahabetdinov/sabantui_e/sabantui_photo/istory.htm History of Habantuy] {{In lang|en}}
* [http://gov.cap.ru/home/chuv_adm/album/2003/06_07/akatuy.htm Photos of Akatuy] {{In lang|en}}
* [https://web.archive.org/web/20070930043812/http://www.ogoniok.com/archive/2002/4754-2/90-04-09/ Traditsii Sabantuya, ''Ogonyok''] {{In lang|ru}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=5SDamzGwKZw Video on YouTube: Sabantui in Prague]

[[Turkum:Tatar madaniyati]]
[[Turkum:Yozgi festivallar]]
[[Turkum:Boshqir madaniyati]]