Ziyosfera

Sabantuy

Сабантуй, Сабантўй (туркийча сабан — темир омоч ва тўй — байрам) — татар, идел-урал, бошқирд ва қозоқ („Сабантой“) ёзги фестивали бўлиб, унинг келиб чиқиши Волга Болгария давлатлари ҳукмронлик қилган даврга бориб тақалади. У татар ва бошқирд халқларида баҳорги дала ишлари тугаши муносабати билан ўтказилган[1]. Аввалига Сабантуй қишлоқларда деҳқонларнинг байрами бўлган бўлса, кейинчалик у умумхалқ байрамига айланган ва ҳозир шаҳарларда ҳам кенг нишонланади. 2012-йил 23-июн куни Қозон Сабантуй байрами нишонланган[2].

Номланиши

Татар тилида сўзлашувчилар байрамни Сабантуй деб аташади (Сабантуй), ёки, аниқроғи, Сабан туйи (Сабан туэ) шаклида. Унинг кўплик шакли: Сабантуйлар (Сабантуйлар) бўлади.

Волга бўйида яшовчи бошқа туркий халқлар ҳам мазкур байрамни нишонлайдилар. Бошқирд тилида сўзлашувчилар бу байрамни Хабантуй (Һабантуй), чуваш тилида сўзлашувчилар эса Акатуй (Акатуй) деб атайдилар.

Байрамнинг номи туркий тилларда „омоч байрами“ деган маънони англатади. „Омоч байрами“ синоними ёки Сабан бäйрäме (Сабан бәйрәме) шакллари ҳам учрайди.

Тарихи

Сабантуй ўзининг келиб чиқишини экиш мавсуми олдидан нишонланган исломдан олдинги даврга бориб тақалади. Сабантуйнинг борлигини ибн Фадлан 921-йилдаёқ аниқлаган. Сабантуйнинг анъанавий қўшиқлари ва бошқа урф-одатлари, эҳтимол, ўша пайтда диний маънога эга бўлган.

Кейинчалик татарлар ва бошқирдлар ўртасида ислом, чувашлар орасида христианлик тарқалиши билан бу дунёвий байрамга айланиб кетган. Ҳар бир вилоятда қишлоқлар навбатма-навбат байрамни нишонлашган.

ХХ аср бошларида Сабантуй татарларнинг миллий байрами сифатида тан олинган. Совет ҳукумати бу байрамни, эҳтимол, қишлоқдан келиб чиққанлиги сабабли маъқуллаган. Бироқ, улар Сабантуйни экишдан кейинги мавсумга кўчиришган ва шу тариқа уни қадимги ёз фестивали Cийин (кирилл: Җиэн, [ʑɯɪˈɯн]) билан бирлаштирилган.

Москва Сабантуй номини 2007-йилда Инсониятнинг оғзаки ва номоддий мероси дурдоналари рўйхатига киритиш режасини эълон қилган.

Анъаналар

Сабантуйнинг асосий ўзига хос элементлари: кураш (татар кураши), от пойгаси, қопда пойга, устунга кўтарилиш, қошиқда тухум пойгаси, тиргакдаги қоп-жанг каби анъанавий спорт мусобақалари, қозон синдириш [1] (Wайбаcк Мачине сайтида 2007-09-30 санасида архивланган), қатиқда танга топиш (аччиқ сутдан тайёрланган ичимлик) ва бошқа мусобақалардир. Бундай тадбирлар одатда ўрмон четида жойлашган майдонда[3] бўлиб ўтади.

Фестивал меҳмонлари учун йўл ҳақи ва танловлар ғолибларига совғаларни йиғиш учун сўран[4] деб номланган анъана ўтказилади. Қарға бўтқаси[5] маросим таоми бўлиб Сабантуйдан олдин қишлоқдаги болаларни даволаш учун пиширилган. Яна бир одат қабристонда намоз ўқиш одати ҳисобланади.

Сўнгги йилларда Сабантуй халқ ва эстрада мусиқа фестиваллари, шунингдек, „Чал, аккордеон!“ (Уйна, гармун!) деб номланган аккордеон мусиқа фестиваллари билан бирлаштирилган.

Кураш

Кöрäş (татарча:Көрәш) Уляновскдаги Сабантуйда

Кураш Сабантуйнинг асосий мусобақаси ҳисобланади. Курашчилар сочиқлардан фойдаланадилар. Уларнинг мақсади рақибни йиқитишдир.

Одатда ёш болалар мусобақани бошлаб берадилар. Сабантуй охирида фестивалнинг асосий воқеаси бу кураш финалидир. Ғолиб одам баҳодир деб аталади[6]. У Сабантуйнинг қаҳрамони ҳисобланади. Мукофотга кичик қишлоқлардаги қўчқор, йирик шаҳарлардаги байрамларда эса автомобил ҳам қўйилади[2].

Фестивал тақвими

Сабантуйнинг айнан ўтказилиши белгиланган сана мавжуд эмас. Байрамлар тахминан 15-июндан 1-июлгача бўлган вақт давомида бўлиб ўтади ва байрам тантаналари одатда якшанба кунига тўғри келади. Сабантуйлар дастлаб қишлоқларда ўтказилган, кейинчалик эса қишлоқ туманларида ва йирик шаҳарларда ташкил этила бошланган. Сўнгги Сабантуй Татаристон пойтахти Қозон шаҳрида бўлиб ўтган. Худди шундай байрамлар тантанасиЧувашияда Акатуй ва Бошқирдистонда Хабантуй учун қўлланган.

Сўнгги бир неча йил ичида Россия ҳукумати томонидан Москвада федерал Сабантуйлари ташкил қилинган. Москва, Санкт-Петербург, Таллин, Прага, Истанбул, Киев ва Тошкент каби йирик татар диаспоралари жойлашган Европа ва Осиёдаги кўплаб шаҳарларда ҳам Сабантуйлар ўтказилади.

Бугунги кунда Сабантуйни Татаристонда ва бутун дунё бўйлаб Сабантуйларда қатнашадиган турли миллат вакилларини жалб қилувчи халқаро фестивал сифатида тавсифлаш мумкин.

Сиёсий анъаналар

Сабантуй — Татаристоннинг миллий рамзидир. Шунинг учун республикага ташриф буюрган ҳар бир Россия президенти Қозон шаҳрида ўтказиладиган Сабантуйда иштирок этади. 1990-йилларнинг ўрталарида Қозонга ташрифи чоғида Борис Елцин Сабантуйда иштирокчиларнинг кўзлари боғланган ҳолда сопол идишни урмоқчи бўлган анъанавий мусобақаларда иштирок этган. Владимир Путин ҳазил-мутойиба мусобақасида қатнашган, бу мусобақада у қўлларини ишлатмасдан танга олиш учун нордон сут тўла банкага юзини ботирмоқчи бўлган[7].

Манбалар

  1. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
  2. ↑ 2,0 2,1 Драйтон. „Сабантуй“. ҳоме то роам (2012-йил 4-июл). Қаралди: 2012-йил 11-июл.
  3. ↑ Мәйдан; [мæɪˈдɑн]; алсо майдан, майдан, [мʌɪˈдɑн] ин спокен лангуаге
  4. ↑ Сөрән; [сœˈрæн]
  5. ↑ Карга боткаси, [қʌрˈɣɑ бɔтқɑˈсɯ]
  6. ↑ [бʌˈтɯр], алсо батир батйр, паттӑр паттăр
  7. ↑ „Новая газета - Новаягазета.ру“. Новая газета - Новаягазета.ру.

Адабиётлар

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Sabantuy" dan olindi