Sad ad-Davla al-Qavvasiy sahifasining manbasini koʻrish

'''Faxr al-Mulk Saʿd ad-Davla Abu Mansur Sartakin'''<ref>Sārtakīnʼ imlosi Esna yozuviga (bitigiga) asoslangan. ‘Patriarxlar tarixi’ asarida esa u ‘Shārdakīnʼ deb yozilgan. Qarang: {{harvnb|Wiet|1930|p=143}}.</ref> '''al-Qavvosiy''' ({{Floruit}} 1080–1101) [[Fotimiylar xalifaligi]]ning hokimi va harbiy qoʻmondon edi. U franklar bilan urush chogʻida jangda halok boʻlgan.

== Yuqori Misr hokimi ==
[[File:Esna Fatimid Minaret R01.jpg|thumb|upright|Al-Qavvosiy qurdirgan Esna minorasi]]

[[Ibn al-Asir]]ning yozgan maʼlumotlariga koʻra, u [[Badr al-Jamoliy]]ning ''[[Mamluklar|mamluk]]''i (qul askari) boʻlgan{{Sfn|Brett|1995|p=34}}. ''Al-Qavvosiy'' taxallusi „kamonchi“ degan maʼnoni bildiradi{{Sfn|Tibble|2018|p=239}}. [[Ibn al-Qalonisiy]] uni [[Amir|amir]] deb ataydi{{Sfn|Brett|1995|p=32}}. 1080-yilda u yaqinda taxtdan voz kechgan qirol Makuriyalik Sulaymon [[Asvon]]ga al-Vadyi qishlogʻidagi avliyo Onufriy cherkovini ziyorat qilish maqsadida kelgan paytda, [[Qus]] hokimi edi. Al-Qavvosiy uni hibsga oladi va [[Qohira]]ga yuboradi, u yerda u Badr tomonidan mehmondoʻstona kutib olinadi{{Sfn|Beshir|1975|p=19}}. Bu voqea haqida [[al-Maqriziy]] ham, zamondoshining asari boʻlgan ''Iskandariya patriarxlari tarixi''da ham soʻz yuritiladi, ammo faqat ikkinchi manbada hokimning nomi keltirilgan<ref>{{harvnb|Beshir|1975|p=19}}; {{harvnb|Schmidt|2023|p=188}}. Patriarxlar tarixi asarida u Asvon hokimi deb ataladi. Ibn Muyassar ham uni Qūs hokimi sifatida tilga oladi {{harvnb|Garcin|1976|p=81}}.</ref>. Sulaymon 1081-yilda Qohirada vafot etib, shu yerda dafn etilgan{{Sfn|Beshir|1975|p=19}}.

Oʻsha yili (1081) al-Qavvosiy [[Esna]]da [[Minora|minora]] qurdirdi. U 1077-yilda Badr tomonidan taʼmirlangan masjidning hozirgacha saqlanib qolgan yagona qismi hisoblanadi<ref>{{harvnb|Schmidt|2023|p=188}}; {{harvnb|Bloom|1984|p=167}}</ref>. Bagʻishlov yozuvida u oʻzini ''al-Juyushiy'' deb atab, oʻzining Badr ''amir al-juyush'' (bosh qoʻmondon) bilan boʻlgan homiy–mijoz munosabatini taʼkidlaydi{{Sfn|Schmidt|2023|p=188}}. Yozuvda Misr epigrafikasida ilk bor ''miʼzana'' (''[[Azon|azon]]'' oʻqiladigan joy) atamasi qoʻllanilgan{{Sfn|Bloom|1984|p=166}}.

== Franklar bilan urush ==
1101-yildagi birinchi Ramla jangida Misr qoʻmondoni sifatida al-Qavvosiyning roli borasida chalkashliklar mavjud. Arab manbalari uning ''[[nisba]]''si (familiyasi), taqdiri va jang natijasi borasida oʻzaro kelishmovchiliklar bor<ref>{{harvnb|Brett|1995|p=24}}. {{harvnb|Tibble|2018|p=239}} ga koʻra, „Misr qoʻshiniga kim qoʻmondonlik qilgani toʻliq aniq emas.“</ref>. [[Ibn Muyassar]] rivoyatida al-Qavvosiy misrliklarning markaziy qanotini boshqargan va jangda halok boʻlgan. Shundan soʻng misrliklar franklarni yenggan. Al-Maqriziyning taʼkidlashicha, aslida uning ismi at-Tavoshiy boʻlgan va u jangda tirik qolgan{{Sfn|Brett|1995|p=24}}. Ibn al-Qalonisiy, uni al-Qavomisiy yoki al-Avvosiy deb atar ekan, 1101-yilning iyun–iyulidan sentyabr–oktyabrigacha boʻlgan davrda uni franklar hujumini kutib, [[Askalon]]da joylashtiradi. U al-Qavvosiy oʻz oti toyib yiqilganda, natijada jang chogʻida [[Shahid|shahid]] boʻlganini aytadi{{Sfn|Brett|1995|pp=24, 32–33}}. ''Al-Qavomisiy'' („ofatli, falokatli“) taxallusi ehtimol „qora yumor“ uslubidagi oʻyinomuz atama boʻlib, haqiqiy ism emas<ref>{{harvnb|Tibble|2018|p=239}}. Yana qarang {{harvnb|Brett|1995|p=24}}.</ref>. Ibn al-Asir esa qoʻmondonni at-Tavoshiy deb atab, jangni misrliklar magʻlubiyati sifatida tasvirlaydi va buni at-Tavoshiyning otidan yiqilib tushganiga, shundan soʻng franklar uning chodirini qoʻlga kiritganiga bogʻlaydi{{Sfn|Brett|1995|p=24}}. U, shuningdek, at-Tavoshiy munajjimlar tomonidan [[Bayrut]]ga, u hokim etib tayinlangan joyga yetib borguniga qadar ot minmaslik haqida ogohlantirilganini ham qayd etadi<ref>{{harvnb|Brett|1995|p=34}}; {{harvnb|Wiet|1930|p=143}}.</ref>. ''al-Ṭawāshī'' ismi „evnux (xizmatchi)“ yoki „birinchi darajali otliq askar“ degan maʼnoni anglatishi mumkin{{Sfn|Tibble|2018|p=239}}. Harbiy atama sifatida ''tavoshiy'' keyingi davrga oid boʻlib, uni tarixchilar tomonidan ishlatilishi, ehtimol, al-Qavvosiy nomi bilan adashtirilgan xato hisoblanadi{{Sfn|Lev|1999|pp=143–144 n8}}.

Ibn Muyassar rivoyati izchil emas, chunki unda al-Qavvosiy 1102-yil may oyida franklarga hujum qilgani va 1103-yil iyunida boʻlib oʻtgan Ramlani qoʻlga kiritishda ishtirok etgani aytiladi, garchi u 1101-yilda vafot etgan deyilsa ham{{Sfn|Brett|1995|pp=25, 31}}. Ibn al-Asir ham xuddi shunday al-Qavvosiyning magʻlubiyatini 1103-yilda amalga oshgan deydi{{Sfn|Brett|1995|p=34}}.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyotlar ==
{{Refbegin}}
* {{Cite journal|title=New Light on Nubian Fāṭimid Relations |first=Beshir Ibrahim |last=Beshir |journal=Arabic |year=1975 |volume=22 |issue=1 |pages=15–24 |jstor=4056449}}
* {{Cite journal|first=Jonathan M. |last=Bloom |title=Five Fatimid Minarets in Upper Egypt |url=https://archive.org/details/sim_society-of-architectural-historians-journal_1984-05_43_2/page/162 |journal=Journal of the Society of Architectural Historians |volume=43 |issue=2 |year=1984 |pages=162–167 |jstor=989903}}
* {{Kitob manbasi|first=Michael |last=Brett |chapter=The Battles of Ramla (1099–1105) |title=Egypt and Syria in the Fatimid, Ayyubid and Mamluk Eras |editor1=U. Vermeulen |editor2=D. De Smet |publisher=Peeters |year=1995 |pages=17–37}}
* {{Kitob manbasi|first=Jean-Claude |last=Garcin |title=Un Centre musulman de la Haute-Égypte médiévale, Qūṣ |publisher=Institut Français d'Archéologie Orientale |year=1976}}
* {{Kitob manbasi|title=Saladin in Egypt |url=https://archive.org/details/saladininegyptme0000yaac |author-link=Yaacov Lev |first=Ya'acov |last=Lev |publisher=Brill |year=1999}}
* {{Cite journal|first=Stefanie |last=Schmidt |title=Badr al-Jamālī and the Mosques of Aswan: New Considerations Based on a Building Inscription from the Museum für Islamische Kunst in Berlin |journal=Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts Kairo |volume=79 |year=2023 |pages=1–18 |doi=10.34780/fb6q-hqv5}}
* {{Kitob manbasi|first=Steve |last=Tibble |title=The Crusader Armies, 1099–1187 |publisher=Yale University Press |year=2018}}
* {{Kitob manbasi|editor-first=Gaston |editor-last=Wiet |editor-link=Gaston Wiet |title=Matériaux pour un Corpus Inscriptionum Arabicarum: Première partie |volume=2: Égypte |publisher=Institut Français d'Archéologie Orientale |year=1930 |url=https://archive.org/details/MIFAO52_201706/}}
{{Refend}}

[[Turkum:11-asrda tugʻilganlar]]
[[Turkum:1101-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Fotimiylar xalifaligining generallari]]
[[Turkum:12-asr generallari]]