Ziyosfera

Seit Toirov: Versiyalar orasidagi farq

Avtomatik translit va nom yoʻnaltirishi: Seit Toirov
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
#YOʻNALTIRISH [[Seit Toirov]]
{{Davlat arbobi bilgiqutisi
| ismi = Seit Mamatovich Toirov
| tasvir = Seit Toirov portret.jpg
| lavozim = [[Oʻzbekiston SSR]] Oʻrmon xoʻjaligi vaziri
| bayroq  = Emblem of the Uzbek Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Uzbekistan (1991–1992).svg
| bayroq2  = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic (1952–1991).svg
| boshlanish davri = 1978-yil
| tugash davri = 1983-yil
| premyer = [[Narmaxonmadi Xudoyberdiyev]]
| tartib_2 = 1
| lavozim_2 = [[Oʻzbekiston Kompartiyasi]] Jizzax viloyat qoʻmitasining birinchi kotibi
| bayroq_2  = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| boshlanish davri_2 = 1974-yil 1-fevral
| tugash davri_2 = 1978-yil
| oʻtmishdoshi_2 = ''lavozim taʼsis etilgan''
| vorisi_2 = Toʻxtamish Baymirov
 
| tavallud sanasi      = {{tugʻilgan sanasi|1928|4|25}}
| tavallud joyi        = [[Sevastopol]], [[Qrim ASSR]], [[RSFSR]], [[SSSR]]
| vafot sanasi        = {{vafot sanasi va yoshi|1989|10|4|1928|4|25}}
| vafot joyi          = {{VafotJoyi|Qibray tumani}}, [[Toshkent viloyati]], [[Oʻzbekiston SSR]], [[SSSR]]
| ilmiy unvoni        = [[Fan nomzodi|iqtisodiyot fanlari nomzodi]] (1971)
| kasbi = agronom
| mukofotlari          = {{Sotsialistik Mehnat Qahramoni}} <br> {{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Oktabr inqilobi ordeni}} {{Vatan urushi ordeni (2)}} {{Mehnat Qizil Bayroq ordeni}}
}}
'''Seit Mamatovich Toirov''' ({{lang-ru|Сеит Меметович Таиров}}; [[1928-yil]] [[25-aprel]], [[Sevastopol]], [[Qrim ASSR]], [[RSFSR]], [[SSSR]] – [[1989-yil]] [[4-oktabr|4-oktabr]], [[Qibray tumani]], [[Toshkent viloyati]], [[O'zbekiston SSR]], [[SSSR]]) – Sovet Ittifoqidagi [[Qrim tatarlari|Qrim tatarlarining]] [[Qrim tatarlari deportatsiyasi|surgun]]dan keyingi eng yuqori martabali siyosatchisi. [[Oqqoʻrgʻon tumani|Oqqoʻrgʻon]]da rahbar, soʻngra [[Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi|Kommunistik partiya]] [[Jizzax viloyati]] qoʻmitasining birinchi kotibi darajasiga koʻtarilgan.
 
Toirov, bugungi kunda, Qrim tatarlari orasida ziddiyatli shaxs hisoblanib, Qrimga toʻliq qaytish huquqiga qatʼiy qarshilik koʻrsatgani bilan esda qolgan. Oʻzbekistonda „ildiz otish“ tarafdori boʻlgan ushbu siyosatchi [[1968-yil]]ning mart oyida quvgʻindagi qrim tatarlariga qarshi kurash va [[diskriminatsiya]] qoralangan va ularni Qrimga qaytish istaklariga „taslim boʻlmaslik“ka undagan mashhur „[[Oʻn yetti kishining maktubi]]“ni imzolagan asosiy ishtirokchilardan biri edi<ref>{{kitob manbasi|last=Guboglo|first=Mikhail|url=https://books.google.com/books?id=GhVDAQAAIAAJ|title=Языки этнической мобилизации|date=2021|publisher=Языки русской культуры|isbn=978-5-457-45045-5|pages=654|language=ruscha}}</ref>.
 
== Yoshligi ==
Toirov 1928-yilning 25-aprel sanasida [[Urkusta]] shahrida qrim tatarlari oilasida tugʻilgan. Otasi yosh vafot etadi, onasi Zera esa beva qoladi. U 1937-yilda oʻz shahrini tark etib, [[Simferopol|Simferopoldagi]] maktab-internatiga oʻqishga kiradi. Qrimdagi boshqa tatar oilalari singari, u va uning oilasi 1944-yilning may oyida „qrim-tatarlar umumjahon xoinlari“ deb eʼlon qilinganidan keyin hukumat buyrugʻi bilan Qrimdan [[deportatsiya]] qilindi.
 
[[Yangiyoʻl]] shahriga koʻchmanchi boʻlib kelgach, uzumchilik sovxoziga oddiy ishchi sifatida biriktiriladi. Bir necha yil oʻtgach, hisobchi lavozimiga koʻtarilgandan soʻng, olma fermasida deportatsiya qilingan qrim tatarlardan boʻlmish boʻlajak rafiqasi Leniyar bilan uchrashishni boshlaydi. Leniyarning otasi, [[Sudak]]dagi kommunistik partiya kotibi [[Nuri Osmonov]] urush paytida [[Natsizm|fashistlar]] tomonidan otib tashlangan. Keyinroq turmushga chiqib, otasining sharafiga oʻgʻliga Nuri deb ism qoʻyadi<ref name=":0">{{yangiliklar manbasi |last=Chilingirova |first=Gulnara |date=5-iyun 2020-yil |title=Штрихи к портрету Сеитмемета ТАИРОВА кистью зятя-художника |language=ruscha |url=http://goloskrimanew.ru/shtrihi-k-portretu-seitmemeta-tairova-kistyu-zyatya-hudozhnika.html}}</ref><ref name=":1">{{veb manbasi|muallif=Karimov|ism=Timur|sana=|sarlavha=Таиров Сеит Меметович|url=http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=24695|arxivurl=|arxivsana=|kirish sanasi=7-yanvar 2021-yil|ish=www.warheroes.ru}}
</ref>.
 
== Faoliyati ==
Toirovning kommunistik partiyadagi faoliyati 1950-yillarning boshlarida „quloq“ qilinganlarga nisbatan keskinroq cheklovlar olib tashlanganidan keyin boshlandi. [[Toshkent irrigatsiya va melioratsiya instituti|Toshkent qishloq xoʻjalik instituti]]ni tamomlagandan soʻng, koʻp oʻtmay, 1957-yilda partiya aʼzoligiga qabul qilinadi. Shundan soʻng, Oqqoʻrgʻon tumanida siyosiy faoliyatini boshlaydi. Tuman ijroiya qoʻmitasi raisining oʻrinbosari sifatida ish boshlagan Toirov, tez orada tuman [[paxta]] yetishtirish meʼyorlarini ortigʻi bilan bajarib, besh yillik rejalarni muddatidan oldin bajargani uchun olqishlarga sazovor boʻladi va partiyada yuqori obroʻ qozonadi. Ilgari ushbu tuman rivojlanmagan va respublikadagi tumanlardan ortda qolayotgan edi.
 
1968-yil mart oyida „[[Lenin bayrog'i]]“ gazetasida nashr etilgan murojaat ohangidagi xat – Qrim-tatar jamiyatiga ularni Oʻzbekistonda qolishga va oʻz fuqarolik huquqlari orqali „[[provokatsiya]]larini“ qoʻllab-quvvatlashni toʻxtatishga daʼvat etgan „[[Oʻn yetti kishining maktubi]]“ni imzolaganidan keyin uning karyerasi oʻsishda davom etadi. Oqqoʻrgʻon obodonchiligidagi xizmatlari uchun 1972-yilda [[Sotsialistik Mehnat Qahramoni]] unvoni bilan taqdirlangan va [[Leonid Brejnev]] [[Oʻzbekiston SSR]]ga borganida uni [[Jizzax viloyati|Jizzax viloyat]] qoʻmitasining birinchi kotibi lavozimiga 1973-yil boshidan koʻtarishni taklif qilgan. U kotib sifatida qrim-tatarlarning „Haytarma“ raqs ansambli kabi madaniy tashabbuslarini ochiq qoʻllab-quvvatlaydi. Biroq Toirov [[Sharof Rashidov|Sharof Rashidovga]] yozgan shaxsiy maktubida guruhni „eng gʻayratli havaskorlar toʻgaragidan ham battar“ deb taʼriflagan. Viloyatdagi mansablaridan tashqari 1974—1979-yillarda SSSR Oliy Soveti deputati, Oʻzbekiston SSR Kompartiyasi Markaziy Qoʻmitasi aʼzosi boʻlgan<ref name=":0"/><ref>{{veb manbasi|muallif=Национального движения крымских татар|sana=|sarlavha=Об участниках программы "Мубарекская и Крымская зоны"|url=http://ndkt.org/ob-uchastnikah-programmy-mubarekskaya-i-krymskaya-zony.html|arxivurl=|arxivsana=|kirish sanasi=8-yanvar 2021-yil|ish=НДКТ|til=ru-ru}}</ref>.
 
== Keyingi yillar va vafoti ==
Toirov 1978-yilda moliyaviy [[korrupsiya]] uchun Jizzax viloyatining birinchi kotibi lavozimidan ozod etilganidan soʻng, qisqa muddatga Oʻzbekiston SSR Oʻrmon xoʻjaligi vaziri etib tayinlangan, biroq koʻp oʻtmay partiyadan chiqarib yuborilganidan keyin ketishga majbur boʻlgan. U ish topishga qiynaladi, lekin oxir-oqibat [[Qibray tumani|Qibray tumanidagi]] kichik meva [[wikt:pitomnik|pitomnikiga]] rahbar etib tayinlanadi. Hukumat Qrim tatarlari uchun [[Muborak zonasi]] gʻoyasini oʻylab topganidan soʻng, uning loyihani qanchalik qoʻllab-quvvatlagani haqida turlicha maʼlumotlar bor.
 
Said Toirov 1989-yil 4-oktabrda meva pitomnikida yurak xurujidan vafot etgan va Yangiyoʻl makraziy qabristoniga dafn qiligan<ref name=":0"/><ref>{{kitob manbasi|url=http://ekmair.ukma.edu.ua/bitstream/handle/123456789/7113/Bekyrova_Ofycyalne_reshenyya_vlasty.pdf|title=Официальные решения власти по крымскотатарской проблеме в 1970-х годах|language=ruscha|last=Bekirova|first=Gulnara|authorlink=Gulnara Bekirova|publisher=Ukrainian Oriental Studies|year=2011}}</ref><ref>{{yangiliklar manbasi |last= |first= |date=7-oktabr 1989-yil |title=Сеит Меметович ТОИРОВ |language=oʻzbekcha |page=4 |work=Совет Ўзбекистони |location=Tashkent |url=https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-oct-07-1989-2166829/ |url-status=live |access-date=}}</ref>.
 
== Unvonlari ==
 
* [[Sotsialistik Mehnat Qahramoni]] (1972-yil 14-dekabr)
* [[Lenin ordeni]] (2x; 1971-yil 8-aprel va 1972-yil 14-dekabr)
* [[Oktabr Inqilobi ordeni|Oktabr inqilobi ordeni]] (1975-yil 14-fevral)
* [[Mehnat Qizil Bayrogʻi Ordeni|Mehnat Qizil Bayrog]][[Mehnat Qizil Bayrogʻi Ordeni|ʻ]]i ordeni (1965-yil 1-mart)<ref name=":1"/>
 
== Manbalar ==
{{manbalar}}
 
== Havolalar ==
* [http://old.iea.ras.ru/books/09_KRIM2/120220041404.htm „Oʻn yettinchi maktub“ (rus tilida)]
{{Qrim tatarlari surgun davrida}}
{{DEFAULTSORT:Toirov, Said}}
 
[[Turkum:Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi aʼzolari]]
[[Turkum:Qrimlik tatar siyosatchilar]]
[[Turkum:Qrim-tatarlar]]
[[Turkum:Toshkent davlat agrar universiteti bitiruvchilari]]
[[Turkum:Oʻzbekiston Kompartiyasi tuman qoʻmitalari birinchi kotiblari]]
[[Turkum:Oʻzbekiston SSR tuman ijroiya qoʻmitalari aʼzolari]]
[[Turkum:Oʻzbekiston Kompartiyasi Jizzax viloyati qoʻmitasining birinchi kotiblari]]
[[Turkum:Oʻzbekiston SSR xalq komissarlari va vazirlari]]
[[Turkum:Qrim partizanlari]]
[[Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Kengashining 5-chaqiriq deputatlari]]
[[Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Sovetining 6-chaqiriq deputatlari]]
[[Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Sovetining 7-chaqiriq deputatlari]]
[[Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Sovetining 8-chaqiriq deputatlari]]
[[Turkum:KPSS XXIII syezdi delegatlari]]
[[Turkum:KPSS XXV syezdi delegatlari]]
[[Turkum:Oʻrta Osiyoga surgun qilinganlar]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha siyosatchilar]]

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Seit Mamatovich Toirov
Fayl:Seit Toirov portret.jpg
 Oʻzbekiston SSR Oʻrmon xoʻjaligi vaziri
 
Mansab davri
1978-yil – 1983-yil
Hukumat boshligʻi Narmaxonmadi Xudoyberdiyev
 1-Oʻzbekiston Kompartiyasi Jizzax viloyat qoʻmitasining birinchi kotibi
Mansab davri
1974-yil 1-fevral – 1978-yil
Oʻtmishdoshi lavozim taʼsis etilgan
Vorisi Toʻxtamish Baymirov
Shaxsiy maʼlumotlari
Tavalludi 25-aprel 1928-yil
Sevastopol, Qrim ASSR, RSFSR, SSSR
Vafoti 4-oktyabr 1989-yil(1989-10-04)
(61 yoshda)
Qibray tumani, Toshkent viloyati, Oʻzbekiston SSR, SSSR
Kasbi agronom
Ilmiy unvoni iqtisodiyot fanlari nomzodi (1971)
Mukofotlari
Andoza:Oktabr inqilobi ordeni

Seit Mamatovich Toirov (ruscha: Сеит Меметович Таиров; 1928-yil 25-aprel, Sevastopol, Qrim ASSR, RSFSR, SSSR – 1989-yil 4-oktabr, Qibray tumani, Toshkent viloyati, O'zbekiston SSR, SSSR) – Sovet Ittifoqidagi Qrim tatarlarining surgundan keyingi eng yuqori martabali siyosatchisi. Oqqoʻrgʻonda rahbar, soʻngra Kommunistik partiya Jizzax viloyati qoʻmitasining birinchi kotibi darajasiga koʻtarilgan.

Toirov, bugungi kunda, Qrim tatarlari orasida ziddiyatli shaxs hisoblanib, Qrimga toʻliq qaytish huquqiga qatʼiy qarshilik koʻrsatgani bilan esda qolgan. Oʻzbekistonda „ildiz otish“ tarafdori boʻlgan ushbu siyosatchi 1968-yilning mart oyida quvgʻindagi qrim tatarlariga qarshi kurash va diskriminatsiya qoralangan va ularni Qrimga qaytish istaklariga „taslim boʻlmaslik“ka undagan mashhur „Oʻn yetti kishining maktubi“ni imzolagan asosiy ishtirokchilardan biri edi[1].

Yoshligi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Toirov 1928-yilning 25-aprel sanasida Urkusta shahrida qrim tatarlari oilasida tugʻilgan. Otasi yosh vafot etadi, onasi Zera esa beva qoladi. U 1937-yilda oʻz shahrini tark etib, Simferopoldagi maktab-internatiga oʻqishga kiradi. Qrimdagi boshqa tatar oilalari singari, u va uning oilasi 1944-yilning may oyida „qrim-tatarlar umumjahon xoinlari“ deb eʼlon qilinganidan keyin hukumat buyrugʻi bilan Qrimdan deportatsiya qilindi.

Yangiyoʻl shahriga koʻchmanchi boʻlib kelgach, uzumchilik sovxoziga oddiy ishchi sifatida biriktiriladi. Bir necha yil oʻtgach, hisobchi lavozimiga koʻtarilgandan soʻng, olma fermasida deportatsiya qilingan qrim tatarlardan boʻlmish boʻlajak rafiqasi Leniyar bilan uchrashishni boshlaydi. Leniyarning otasi, Sudakdagi kommunistik partiya kotibi Nuri Osmonov urush paytida fashistlar tomonidan otib tashlangan. Keyinroq turmushga chiqib, otasining sharafiga oʻgʻliga Nuri deb ism qoʻyadi[2][3].

Faoliyati

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Toirovning kommunistik partiyadagi faoliyati 1950-yillarning boshlarida „quloq“ qilinganlarga nisbatan keskinroq cheklovlar olib tashlanganidan keyin boshlandi. Toshkent qishloq xoʻjalik institutini tamomlagandan soʻng, koʻp oʻtmay, 1957-yilda partiya aʼzoligiga qabul qilinadi. Shundan soʻng, Oqqoʻrgʻon tumanida siyosiy faoliyatini boshlaydi. Tuman ijroiya qoʻmitasi raisining oʻrinbosari sifatida ish boshlagan Toirov, tez orada tuman paxta yetishtirish meʼyorlarini ortigʻi bilan bajarib, besh yillik rejalarni muddatidan oldin bajargani uchun olqishlarga sazovor boʻladi va partiyada yuqori obroʻ qozonadi. Ilgari ushbu tuman rivojlanmagan va respublikadagi tumanlardan ortda qolayotgan edi.

1968-yil mart oyida „Lenin bayrog'i“ gazetasida nashr etilgan murojaat ohangidagi xat – Qrim-tatar jamiyatiga ularni Oʻzbekistonda qolishga va oʻz fuqarolik huquqlari orqali „provokatsiyalarini“ qoʻllab-quvvatlashni toʻxtatishga daʼvat etgan „Oʻn yetti kishining maktubi“ni imzolaganidan keyin uning karyerasi oʻsishda davom etadi. Oqqoʻrgʻon obodonchiligidagi xizmatlari uchun 1972-yilda Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan va Leonid Brejnev Oʻzbekiston SSRga borganida uni Jizzax viloyat qoʻmitasining birinchi kotibi lavozimiga 1973-yil boshidan koʻtarishni taklif qilgan. U kotib sifatida qrim-tatarlarning „Haytarma“ raqs ansambli kabi madaniy tashabbuslarini ochiq qoʻllab-quvvatlaydi. Biroq Toirov Sharof Rashidovga yozgan shaxsiy maktubida guruhni „eng gʻayratli havaskorlar toʻgaragidan ham battar“ deb taʼriflagan. Viloyatdagi mansablaridan tashqari 1974—1979-yillarda SSSR Oliy Soveti deputati, Oʻzbekiston SSR Kompartiyasi Markaziy Qoʻmitasi aʼzosi boʻlgan[2][4].

Keyingi yillar va vafoti

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Toirov 1978-yilda moliyaviy korrupsiya uchun Jizzax viloyatining birinchi kotibi lavozimidan ozod etilganidan soʻng, qisqa muddatga Oʻzbekiston SSR Oʻrmon xoʻjaligi vaziri etib tayinlangan, biroq koʻp oʻtmay partiyadan chiqarib yuborilganidan keyin ketishga majbur boʻlgan. U ish topishga qiynaladi, lekin oxir-oqibat Qibray tumanidagi kichik meva pitomnikiga rahbar etib tayinlanadi. Hukumat Qrim tatarlari uchun Muborak zonasi gʻoyasini oʻylab topganidan soʻng, uning loyihani qanchalik qoʻllab-quvvatlagani haqida turlicha maʼlumotlar bor.

Said Toirov 1989-yil 4-oktabrda meva pitomnikida yurak xurujidan vafot etgan va Yangiyoʻl makraziy qabristoniga dafn qiligan[2][5][6].

Unvonlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ Guboglo, Mikhail. Языки этнической мобилизации (ruscha). Языки русской культуры, 2021 — 654-bet. ISBN 978-5-457-45045-5. 
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Chilingirova, Gulnara. „Штрихи к портрету Сеитмемета ТАИРОВА кистью зятя-художника“ (ruscha) (5-iyun 2020-yil).
  3. ↑ 3,0 3,1 Karimov. „Таиров Сеит Меметович“. www.warheroes.ru. Qaraldi: 7-yanvar 2021-yil.
  4. ↑ Национального движения крымских татар. „Об участниках программы "Мубарекская и Крымская зоны"“ (ru-ru). НДКТ. Qaraldi: 8-yanvar 2021-yil.
  5. ↑ Bekirova, Gulnara. Официальные решения власти по крымскотатарской проблеме в 1970-х годах (ruscha). Ukrainian Oriental Studies, 2011. 
  6. ↑ „Сеит Меметович ТОИРОВ“ (oʻzbekcha). Совет Ўзбекистони (7-oktabr 1989-yil), s. 4.

Havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Said_Toirov?oldid=769557" dan olindi