Salvia officinalis sahifasining manbasini koʻrish

{| class="infobox biota" style="text-align: left; width: 200px; font-size: 100%"
! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |''Salvia officinalis''
|-
| colspan="2" style="text-align: center" |[[File:Salvia_officinalis0.jpg|frameless]]
|- style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)"
! colspan="2" |
|-
| colspan="2" |<div style="text-align: center">[[File:Status_iucn2.3_LC.svg|link=|alt=|frameless]]<br /><br />[[Least Concern]] <small>&nbsp;([[IUCN Red List|IUCN 2.3]])</small></div>
|-
! colspan="2" style="min-width:15em; text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |Ilmiy tasniflash
|-
|
|O‘simliklar
|-
|
|Yuksak oʻsimliklar
|-
|
|Gulli oʻsimliklar
|-
|
|Ikki urugʻpallalilar
|-
|
|[[Asterids]]
|-
|
|[[Lamiales]]
|-
|
|[[Yalpizdoshlar]]
|-
|
|[[Mavrak]]
|-
|
|<div class="species" style="display:inline">'''''S.&nbsp;officinalis'''''</div>
|-
! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |Binar nomi
|-
| colspan="2" style="text-align: center" |'''<span class="binomial">''Salvia officinalis''</span>'''<br /><br /><div style="font-size: 85%;">[[Carl Linnaeus|L.]]</div>
|- style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)"
|}
[[Fayl:Salvia_officinalis_Closeup.jpg|thumb| Yaqin planda bitta gul]]
'''''Salvia officinalis, oddiy sage,''''' koʻp yillik, doimiy yashil [[Yarim buta|yarimbuta]] boʻlib, daraxtsimon poyalari, kulrang barglari va koʻkdan binafsha rang gullari bor. Bu tur [[yalpizdoshlar]] oilasining aʼzosi va [[Oʻrta dengizboʻyi oʻlkasi|Oʻrta yer dengizi mintaqasida]] kelib chiqqan, lekin, dunyoning koʻp joylarida naturalizatsiya qilingan. „Sage“ umumiy nomi kichik turlar va [[Nav|navlar]] uchun ishlatiladi.

== Tavsif ==
[[Fayl:Growing_leaves_of_garden_sage_(Salvia_officinalis).jpg|thumb| Adaçayı barglari trixomalar deb ataladigan nozik tuklar bilan qoplangan]]
Turlarning kattaligi, barglari va gullari rangi, barglari naqshlari bilan farq qiladigan, koʻplab rang-barang navlari mavjud. Bo‘yi {{Convert|2|ft|cm|abbr=on|order=flip|sigfig=1}} gacha oʻsadi. Oʻsimlik bahor oxirida yoki yozda gullaydi. Barglari kulrang-yashil, ustki tomoni qoʻpol, pastki qismi esa koʻp kalta yumshoq tuklar tufayli deyarli oq rangga ega. Zamonaviy navlar koʻplab rang-barang kombinatsiyalarda binafsha, atirgul, krem va sariq rangli barglarni oʻz ichiga oladi<ref name="Clebsch">{{Kitob manbasi|last=Clebsch|first=Betsy|title=The New Book of Salvias|publisher=Timber Press|year=2003|page=216|isbn=978-0-88192-560-9|url=https://books.google.com/books?id=NM0iwB8GrQYC&pg=PA216}}</ref>.
[[Fayl:Koeh-126.jpg|left|thumb| ''Kohlerning dorivor oʻsimliklaridan'' rasm (1887)]]

== Foydalanadi ==

=== Pazandachilikda foydalanish ===
[[Fayl:Salvia_officinalis_close_up.jpg|thumb| Adaçayı bargining yuqori tomoni — trixomalar koʻrinadi]]
[[Fayl:Salvia_officinalis_close_up_bottom.jpg|thumb| Sage bargining pastki tomoni — bu tomonda koʻproq trixomalar koʻrinadi]]
[[Fayl:Salvia_officinalis_in_vaso.JPG|thumb| Gulzorda oʻstirilgan ''Salvia officinalis'' namunasi]]
[[Fayl:Graines_sauge.jpg|thumb| Sage urugʻlari juda kichik va deyarli sharsimon shaklga ega]]
Britaniyada sage yillar davomida petrushka, bibariya va kekik bilan bir qatorda muhim oʻtlardan biri sifatida roʻyxatga olingan. U mazali, ozgina qalampirli taʼmga ega. Sage XIV va XV asrlarda fransuz, ingliz va lombard oshxonalarida maʼlum boʻlgan „Sovuq sage sousi“ ga qo‘shilgan<ref>{{Kitob manbasi|url=http://www.telusplanet.net/public/prescotj/data/viandier/viandier425.html|title=Le Viandier de Taillevent: 14th Century Cookery, Based on the Vatican Library Manuscript|publisher=Alfarhaugr Publishing Society|year=1989|isbn=978-0-9623719-0-5|location=Eugene, Oregon|pages=27|chapterurl=http://www.telusplanet.net/public/prescotj/data/viandier/viandier425.html|access-date=2022-12-08|archive-date=2021-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302154458/http://www.telusplanet.net/public/prescotj/data/viandier/viandier425.html}}</ref>.

=== Efir moyi ===
Oddiy sage Yevropaning baʼzi qismlarida [[Efir moylari|efir moyi]] uchun oʻstiriladi, ''Salvia fruticosa'' kabi boshqa turlarni ham yigʻib olish va distillash mumkin. 

=== Tadqiqot ===
''Salvia officinalis'' va ''S. lavandulaefolia'' ekstraktlari inson miyasi faoliyatiga potentsial taʼsiri boʻyicha tadqiqotlar optkazilgan<ref>{{Cite journal|title=Systematic review of clinical trials assessing pharmacological properties of Salvia species on memory, cognitive impairment and Alzheimer's disease|journal=CNS Neurosci Ther|volume=20|issue=6|pages=485–95|year=2014|pmid=24836739|doi=10.1111/cns.12270|pmc=6493168}}</ref><ref name="lopresti">{{Cite journal|title=Salvia (Sage): A Review of its Potential Cognitive-Enhancing and Protective Effects|journal=Drugs in R&D|volume=17|issue=1|pages=53–64|year=2017|pmid=27888449|pmc=5318325|doi=10.1007/s40268-016-0157-5}}</ref>. ''Salvia'' ekstraktlarida mavjud boʻlgan thujone neyrotoksik boʻlishi mumkin<ref name="lopresti" />.

== Turlari ==
Bogʻdagi qulay sharoitlarda ''S. officinalis'' katta hajmli maydonni (1 kvadrat metr va undan koʻp) egallab olishi mumkin, ammo bir qator ixcham [[Nav|navlari]] yaratilgan. Shunday qilib, ular oʻsimlik dorivor xususiyatlari uchun emas, balki kichik dekorativ gullaydigan butalar sifatida qadrlanadi. Baʼzilar, ayniqsa quyoshli quruq muhitda past zamin qoplamasini taʼminlaydi. Koʻpgina oʻtlar singari, ular sovuq nam qishda qurishi mumkin, ayniqsa tuproq yaxshi drenajlanmagan boʻlsa.

Nomlangan navlarga quyidagilar kiradi:

* „Alba“ — oq gulli nav
* „Aurea“, oltin adaçayı
* „Berggarten“ — katta barglari boʻlgan nav, kamdan-kam gullaydi va barglarning xizmat qilish muddatini uzaytiradi.
* „Extrakta“, yuqori yogʻli konsentratsiyali barglarga ega
* Sariq-yashil rang-barang barglari boʻlgan „Icterina“ navi
* 'Lavandulaefoliaʼ, kichik bargli nav
* „Purpurascens“ („Purpurea“), binafsha bargli nav
* Oq, binafsha va yashil rang-barang barglari boʻlgan „Tricolor“ navi

„Icterina“<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=RHS Plant Selector - ''Salvia officinalis'' 'Icterina'|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/91576/Salvia-officinalis-Icterina-(v)/Details|qaralgan sana=5 March 2021}}</ref> va „Purpurascens“<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=RHS Plant Selector - ''Salvia officinalis'' 'Purpurascens'|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/153600/Salvia-officinalis-Purpurascens/Details|qaralgan sana=5 March 2021}}</ref> Qirollik bogʻdorchilik jamiyatining bogʻdagi xizmatlari uchun mukofotiga sazovor boʻlgan<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf|sarlavha=AGM Plants - Ornamental|sana=July 2017|nashriyot=Royal Horticultural Society|qaralgan sana=12 October 2018}}</ref>.<gallery mode="packed">
Fayl:Salvia officinalis3.jpg|"Uch rangli"
File:Salvia officinalis 6a.jpg|Salvia officinalis 
File:Salvia-Officinalis-Garden-Sage-Subshrub-Lamiaceae.jpg|Salvia officinalis
File:Salvia officinalis Szałwia lekarska 2019-04-28 01.jpg|Salvia officinalis 
File:Salvia officinalis Szałwia lekarska 2020-07-22 04.jpg|Salvia officinalis 
</gallery>

=== Gibridlar ===

* [[Sage. longispicata × Sage. farinacea]] (gibrid)
* [[Sage. fruticosa × Sage. tomentosa]] („gibrid“)
* [[Sage. officinalis × Sage. lavandulifolia|Sage. officinalis × Sage. lavandulifoliya]] („gibrid“)
* [[Sage Amistad]] buta, tik koʻp yillik, quyuq koʻk / binafsha gullar („Gibrid“)
* [[Salvie Dyson's Joy|Salvie Daysonning quvonchi]] „Salvie Daysonʼs Joy“, mayda, buta koʻp yillik, koʻp rangli qizil / pushti gullar („Gibrid“)
* [[Sage Hot Lips]] buta doimo yashil, „doim yashil“ qizil va oq gullar, qizil / oq gullar („Gibrid“)
* [[Sage Jezebel|Sage Izabel]] buta doimiy yashil koʻp yillik, „doim yashil koʻp yillik“ qizil gullar („Gibrid“)
* [[Salvie Nachtvlinder]] buta doim yashil, „doim yashil“ koʻp yillik, binafsha gullar („Gibrid“)
* [[Sage Ribambelle]] buta koʻp yillik, qizil ikra rangli „losos rangli“ gullar („Gibrid“)
* [[Sage Royal Bumble]] doim yashil „doim yashil“ buta, qizil gullar („Gibrid“)
* [[Sage. × Jamensis Javier|Sage.]] [[Sage. × Jamensis Javier|× Jamensis Xaver]] buta, koʻp yillik, binafsha gullar („Gibrid“)
* [[Sage. × Jamensis Los Lirios|Sage.]] [[Sage. × Jamensis Los Lirios|× Jamensis Los Lirios]] buta, pushti gullar („Gibrid“)
* [[Sage. × Jamensis Peter Vidgeon|Sage.]] [[Sage. × Jamensis Peter Vidgeon|× Jamensis Piter Vidgeon]] buta, koʻp yillik, och pushti „och pushti“ gullar („Gibrid“)
* [[Sage. × Jamensis Raspberry Royale|Sage.]] [[Sage. × Jamensis Raspberry Royale|× Jamensis Raspberry Royale]] doim yashil, pastki buta, malinali pushti gullar („Gibrid“)
* [[Sage. × Superba Rubin|Sage.]] [[Sage. × Superba Rubin|× Superba Rubin]] toʻp hosil qiluvchi, koʻp yillik, pushti gullar („Gibrid“)
* [[Sage. × Sylvestris Blauhügel|Sage.]] [[Sage. × Sylvestris Blauhügel|× Silvestris Blauhugel]] otsu, koʻp yillik, binafsha-koʻk gullar („Gibrid“)
* [[Sage. × Sylvestris Mainacht|Sage.]] [[Sage. × Sylvestris Mainacht|× Silvestris Maynaxt]] koʻp yillik, chuqur binafsha gullar („Gibrid“)
* [[Sage. × Sylvestris Tänzerin|Sage.]] [[Sage. × Sylvestris Tänzerin|× Silvestris Tanzerin]] koʻp yillik, binafsha gullar („Gibrid“)
* [[Salvia × sylvestris]] (''Salvia × sylvestris'') („Gibrid“)
* [[Salvia 'Indigo Spiers]] (''Salvia. longispicata × Salvia. farinacea'') („Gibrid“)
* [[Sage Mystic Spiers Blue]], Salvia Mystic Spiers Blue, Sage mistic Spiers Blue yoki Sage mistic Spiers Blue, Salvia x Mystic Spires, Mystic Spiers Blue Salvia, Salvia 'Mystic Spiers Blueʼ (''Sage. longispicata × Sage. farinacea'') („Gibrid“)
* Salvia Mystic Spiers
* [[Perennial sage|Koʻp yillik adaçayı]] (''Salvia x superba'') („Gibrid“)
* Salvia × superba (''Salvia × superba'') (''Salvia guaranitica'') („Gibrid“)
* Salvia x hybrida 'Amistad', Salvia Amistad (''Salvia 'Amistad''') („Gibrid“)
* Salvia x 'Sevgi va tilaklar', soʻlak adaçayı 'Kisses and Wishes' (Salvia 'Love And Wishes') (Love and Wishes Sage) turi Koʻp yillik („Gibrid“)
* Salvia „Oceana Blue“
* Salvia „Qulupnay koʻli“
* Raspberry Delight Salvia („Gibrid“)
* Salvia x 'Raspberry Truffleʼ, (Raspberry Truffle Sage) Big Mexican Scarlet Sage ota-onasi boʻlgan gibrid adaçayılar, (Salvia x „Raspberry Truffle“) (''Salvia gesnerifolia'') („Gibrid“)
* Salvia „San-Borja“ (San-Borxa Skarlet Sage) ni ajoyib qiladi.
* Salvia 'Qora ritsar' (''Salvia guaranitica'')
* Sage (salvia 'indigo Spires') Indigo Spires' adaçayı, SALVIA L. indigo spiers

== Yana qarang ==

* [[Mavrak]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Yalpizdoshlar]]
[[Turkum:Ziravorlar]]
[[Turkum:Dorivor oʻsimliklar]]
[[Turkum:Malta o‘simliklari]]