Avtomatik translit va nom yoʻnaltirishi: Samarqand viloyati
Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi.
#YOʻNALTIRISH [[Samarqand viloyati]]
{{Maʼmuriy birlik
|Rang1                              = {{rang|Oʻzbekiston}}
|Tasvir                            = Registan 01.jpg
|Tasvir sarlavhasi                  = Registon maydoni
|Oʻzbekcha nomi                    =  Samarqand viloyati
|Asl nomi                          =  Самарқанд вилояти
|Gerb                              =
|Bayroq                            =
|Gerb kengligi                      =
|Bayroq kengligi                    =
|Gerb taʼrifi                      =
|Bayroq taʼrifi                    =
|Mamlakat                          = [[Oʻzbekiston]]
|Maqomi                            = [[viloyat]]
|Tegishli hudud                    =
|Tarkibida                          =
|Markazi                            = [[Samarqand shahri]]
|Yirik shahari                      =
|Yirik shaharlari                  = [[Samarqand shahri]]<br/>[[Kattaqoʻrgʻon shahri]]
|Asos solingan                      =
|Bekor qilingan                    =
|Rahbari                            = [[Adiz Boboyev]]
  |Rahbar ismi                      = Hokim
|Rahbari2                          =
  |Rahbar ismi2                      =
|YAIM                              =
  |YaIM yil                          =
  |YAIM oʻrin                        =
  |YAIM jon boshiga                  = 
  |YAIM jon boshiga oʻrinda          =
|Til                                = 
|Tillar                            =
|Aholi                              = 4 077 000
  |Roʻyxatga olingan yil            = 2022
  |Aholi foizi                      = 11,4
  |Aholi oʻrinda                    = 1
  |Zichligi                          =
  |Zichlig joyi                      =
  |Millatlar tarkibi                = 
  |Dinlar tarkibi                    =
|Maydoni                            =
  |Maydon foizi                      =
  |Yer maydoni                      = 16,8 ming km/kv
|Yuqori balandligi                  =
|Oʻrtacha balandligi                =
|Quyi balandligi                    =
|Kengligi                          =
|Uzunligi                          =
|Xarita                            = Samarqand Viloyati in Uzbekistan.svg
|Xarita oʻlchami                    = 300
|Maʼmuriy birlik xaritasi          = Samarqand viloyati.png
  |Xarita oʻlchami ае                =
|Soat mintaqasi                    = [[UTC+5]]
|Qisqacha                          =
|ISO                                = UZ-SA
|FIPS                              =
|Telefon kodi                      = 3(66)
|Pochta indeksi                    =
|Internet domeni                    =
|Avtomobil raqami kodi              = 30-39
|Sayt                              = {{url|samarkand.uz}}
|TurkumCommons                      = Category:Samarkand
|Izoh                              =
}}
[[Tasvir:Sam uz.gif|250px|right|thumb]]
'''Samarqand viloyati''' – [[Oʻzbekiston|Oʻzbekiston Respublikasidagi]] maʼmuriy birlik. Maʼmuriy markazi – [[Samarqand]] shahri. Mamlakatning muhim iqtisodiy madaniy va eng goʻzal mintaqasi.
 
== Tarixi ==
 
=== Qadimgi davrda ===
Samarqanddan topilgan odam boshi suyaklari parchalarini arxeologlar [[Paleolit davri arxeologiyasi|Yuqori paleolit davriga]] kiritishadi<ref>{{Veb manbasi |url=http://cheloveknauka.com/problemy-paleolita-sredney-azii-i-yuzhnogo-kazahstana-po-materialam-mnogosloynoy-paleoliticheskoy-stoyanki-kulbulak |sarlavha=''Касымов М.Р.'' Проблемы палеолита Средней Азии и Южного Казахстана (по материалам многослойной палеолитической стоянки Кульбулак) |qaralgan sana=2016-09-11 |arxivsana=2015-06-26 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20150626140939/http://cheloveknauka.com/problemy-paleolita-sredney-azii-i-yuzhnogo-kazahstana-po-materialam-mnogosloynoy-paleoliticheskoy-stoyanki-kulbulak}}</ref><ref name="samstat">{{cite web |url=https://samstat.uz/files/284/Demografiya/1705/Hududlar-boyicha-shahar-va-qishloq-aholisi-soni.pdf |title=Urban and rural population by district |publisher=Samarkand regional department of statistics |lang=uz |qaralgan sana=2023-09-05 |arxivsana=2022-02-13 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220213143332/https://samstat.uz/uz/?option=com_dropfiles&format=&task=frontfile.download&catid=284&id=1705&Itemid=1000000000000 }}</ref><ref name="qalampir">{{Cite web |title=O'zbekistonda eng ko'p aholi qaysi viloyatda yashaydi? |url=https://qalampir.uz/uz/n/55253 |access-date=2022-02-10 |website=Qalampir.uz |language=uz}}</ref>.
 
=== Rossiya imperiyasi davrida ===
Rossiya imperiyasi davrida Samarqand viloyatidan boʻlgan oʻzbek hikoyanavislari: [[Fozil Yoʻldosh oʻgʻli]] (1872-1955), [[Poʻlkan Muhammad Jomrot oʻgʻli|Muhammad Jonmurod oʻgʻli Poʻlkan]] (1874-1941), [[Islom shoir Nazar oʻgʻli|Islom Nazar oʻgʻli]] (1874-1953), Abdulla Shoir Nurali oʻgʻli (1870-1975), Qurbon Ismoil oʻgʻli (1869-1940) boʻlgan. Baxshilardan eng mashhuri [[Ergash Jumanbulbul oʻgʻli|Ergash Jumanbulbul oʻgʻli]] edi<ref>Narodi Sredney Azii i Kazaxstana. – T. 1. – {{М.}}, 1962. – S. 360.</ref>.
 
Statistik maʼlumotlarga koʻra, 1887-1888-yillarda Samarqand viloyatida 254195 kishidan 186532 kishi (yaʼni aholining 73 foizi) [[Oʻzbeklar|oʻzbeklar]], qolgan aholisini [[tojiklar]], [[ruslar]], [[arablar]], eronliklar va boshqalar tashkil etgan<ref>Sbornik materialov dlya statistiki Samarkandskoy oblasti za 1887—1888 godi. Vipusk 1. Samarkand, 1890, s. 249—250</ref>.
 
=== Sovet Ittifoqi davrida ===
SSSR Oliy Soveti Prezidiumining [[1938|1938-yil]] [[15-yanvar|15-yanvardagi]] farmoni bilan Samarqand viloyati Oʻzbekiston SSR tarkibida tashkil etilgan.
 
Viloyat tarkibiga [[Oqdaryo tumani|Oqdaryo]], [[Bulungʻur tumani|Bulungʻur]][[Qoradaryo tumani|,]] [[Gʻallaorol tumani|Gʻallaorol]], [[Jomboy tumani|Jomboy]], [[Sharof Rashidov tumani|Jizzax]], [[Zomin tumani|Zomin]], [[Xatirchi tumani|Qoradaryo]], [[Kattaqoʻrgʻon tumani|Kattaqoʻrgʻon]], [[Mitan tumani|Mitan]], [[Narpay tumani|Narpay]], [[Nurota tumani|Nurota]], [[Payariq tumani|Payariq]], [[Pastdargʻom tumani|Pastdargʻom]], [[Paxtakor tumani|Paxtakor]], [[Samarqand tumani|Samarqand]], [[Urgut tumani|Urgut]] tumanlari, [[Samarqand]], [[Jizzax (shahar)|Jizzax]] va [[Kattaqoʻrgʻon|Kattaqoʻrgʻon]] shaharlari kirgan.
 
1939-yilda [[Komsomol tumani|Komsomol(Toyloq)]], 1943-yilda [[Ishtixon tumani|Ishtixon]], Qoraqishloq(Baxmal ) va [[Qoʻshrabot tumani|Qoʻshrabot]], 1950-yilda Charxin, 1953-yilda Narimanov tumanlari tashkil etildi,1i.
 
1963-yil 16-fevralda Samarqand  viloyati hududining bir qismi (qishloq xoʻjaligi yangi rivojlanayotgan hududlarda – Jizzax viloyati va Jizzax shahri) yangi tashkil etilgan [[Sirdaryo (viloyat)|Sirdaryo viloyatiga]] oʻtkazildi.
 
1964-yilda Gʻallaorol, Urgut va Xatirchi, 1968-yilda Oqdaryo, 1970-yilda Jomboy, 1971-yilda [[Baxmal tumani|Baxmal]], 1973-yilda [[Paxtachi tumani|Paxtachi tumanlari]] tashkil etildi.
 
1973-yil 29-dekabrda Samarqand viloyati hududining bir qismi (Baxmal va Gʻallaorol tumanlari) yangi tashkil etilgan [[Jizzax viloyati|Jizzax viloyatiga]] oʻtkazildi<ref>{{Veb manbasi |url=https://naukaprava.ru/catalog/1/127/158/51170?view=1 |sarlavha=Указ Президиума Верховного Совета Узбекской ССР об образовании Джизакской области |qaralgan sana=2019-07-26 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20190726070842/https://naukaprava.ru/catalog/1/127/158/51170%3Fview%3D1 |arxivsana=2019-07-26}}</ref>.
 
1975-yilda [[Nurobod tumani (Oʻzbekiston)|Sovetobod tumani]], 1978-yilda Qoʻshrabot tumani, 1980-yilda [[Pastdargʻom tumani|Bolshevik (Gʻoʻzalkent)tumani]] (1988-yilda tugatilgan) tashkil etildi. [[Oqtosh]] (1975) va [[Urgut]] (1981) viloyatga boʻysunuvchi shahar maqomini oldi.
 
1982-yil 20-aprelda Samarqand viloyati hududining bir qismi (Nurota va Xatirchi tumanlari) yangi tashkil etilgan [[Navoiy viloyati|Navoiy viloyatiga]] oʻtkazildi.
 
1988-yil sentabrda Navoiy viloyati Samarqand viloyati tarkibiga kirdi. 1989-yil may oyida Navoiy viloyatining 7 ta tumani va Navoiy shahri Buxoro viloyatiga oʻtkazildi.
 
=== Mustaqillikdan keyingi davrda ===
1992-yilda Navoiy viloyati qayta tiklandi va uning sobiq tumanlari yana uning tasarrufiga oʻtkazildi<ref>{{Veb manbasi |url=http://geo.1september.ru/view_article.php?ID=200102809 |sarlavha=''Заяц Д.В.'' Изменение административно-территориального деления союзных республик//Я иду на урок географии |qaralgan sana=2014-09-07 |arxivsana=2014-03-20 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20140320215505/http://geo.1september.ru/view_article.php?ID=200102809}}</ref>.
 
2001-yilda viloyatning Goʻzalkent tumani Pastdargʻom tumaniga, Chelak tumani esa Payariq tumaniga kiritildi<ref>{{Lex.uz|Об объединении Пайарыкского и Челекского, Пастдаргомского и Гузалкентского районов Самаркандской области|2001-12-7|ОМ|324}}</ref>.
 
== Geografiyasi ==
Samarqand viloyati Oʻzbekistonning markaziy qismida, [[Zarafshon (daryo)|Zarafshon daryosi]] havzasida joylashgan.
 
Uzoq shimolda [[Navoiy viloyati|Navoiy viloyatining]] [[Nurota tumani]], shimoli-gʻarbda Navoiy viloyatining [[Xatirchi tumani|Xatirchi]] va [[Karmana tumani|Karmana]] tumanlari, gʻarbda Navoiy viloyatining [[Qiziltepa tumani|Qiziltepa tumanlari]], janubda – Navoiy viloyatining Qiziltepa tumanlari bilan chegaradosh. [[Qashqadaryo viloyati|Qashqadaryo viloyatining]] [[Muborak tumani|Muborak]], [[Koson tumani|Koson]], [[Chiroqchi tumani|Chiroqchi]] va [[Kitob tumani|Kitob]] tumanlari, sharqda [[Tojikiston|Tojikiston Respublikasi]] [[Sugʻd (viloyat)|Sugʻd viloyatining]] Panjikent tumani, shimoli-sharqda [[Jizzax viloyati|Jizzax viloyatining]] [[Baxmal tumani|Baxmal]], [[Gʻallaorol tumani|Gʻallaorol]] va [[Forish tumani|Forish]] tumanlari bilan chegaradosh.
 
Viloyatning markaziy qismini sharqdan gʻarbga [[Zarafshon tizmasi|Zarafshon]] va [[Turkiston tizmasi|Turkiston]] tizmalari oraligʻida choʻzilgan [[voha]] va [[adirlar]] egallaydi. Viloyatdagi sugʻoriladigan yerlarning koʻp qismi shu qismda joylashgan.
 
== Vaqt mintaqasi ==
Samarqand viloyati hududi ham butun Oʻzbekiston hududi kabi [[utc+05:00|UTC+5]] xalqaro standarti boʻyicha belgilangan [[Vaqt mintaqasi|vaqt mintaqasida]] joylashgan. Oʻzbekiston [[DST|yozgi vaqtdan]] foydalanmaydi.
 
== Tabiati ==
 
=== Iqlimi ===
Samarqand viloyatining iqlimini 2 zonaga boʻlish mumkin. Shimoliy va uzoq gʻarbda [[kontinental iqlim]], qolgan qismida (markaz, janub va sharq) subtropik ichki iqlim mavjud.
 
Taqdim etilgan ikkala iqlim ham qishi biroz sovuq boʻlgan issiq va quruq yozni ifodalaydi. Yillik oʻrtacha temperatura +16,5 °C, yanvarniki 0,2 °C, iyulniki +27,0 °C. Mutlaq minimal harorat −22 °C, mutlaq maksimal harorat +44 °C edi.
 
Viloyatda yiliga oʻrtacha 310-330 mm yogʻin tushadi (asosiy qismi bahor va kuzda tushadi). [[Vegetatsiya davri]] 218-220 kun davom etadi.
 
Adirlarning tuproq qoplamini, asosan, oʻtloq-boʻz tuproqlar, qumloqlar va [[Shoʻrlangan tuproqlar|shoʻr tuproqlar]] tashkil etadi.
 
== Aholisi ==
Samarqand viloyati aholisi 2026-yil 1-aprel holatiga koʻra 4 mln 396 ming 800 kishi kishini (Oʻzbekiston Respublikasi umumiy aholisining 11,4 foizini) tashkil etdi<ref>{{veb manbasi |title=Доимий аҳоли сони (жами) |url=https://siat.stat.uz/reports-filed/246/rate-data |website=www.siat.stat.uz |accessdate=2026-yil 6-avgust}}</ref>. Bu koʻrsatkich bilan Oʻzbekiston viloyatlari orasida 1-oʻrinda turadi.
 
Ulardan  1 million 601 ming 900 kishi shaharlarda, 2 million 794 ming 900 kishi qishloq joylarda istiqomat qiladi. Erkaklar soni mintaqadagi ayollar sonidan biroz oshib ketgan<ref>{{Veb manbasi |url=https://samarkand.uz/about_region/general_information |sarlavha=Самарқанд вилояти ҳақида умумий маълумотлар |nashriyot=Официальный сайт Хокимията Самаркандской области |qaralgan sana=2016-15-06 |til=uz |arxivsana=2019-10-24 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20191024133512/https://samarkand.uz/about_region/general_information}}</ref>.
 
Aholining tumanlar miqyosida taqsimlanishi
* Samarqand shahri - 607,6 ming kishi
* Kattaqoʻrgʻon shahri - 97,3 ming kishi
* Bulungʻur tumani - 211,9 ming kishi (shahar aholisi 46,2 ming kishi)<ref>{{Jurnal manbasi |last=Cano-Suñén |first=Enrique |last2=Martínez |first2=Ignacio |last3=Fernández |first3=Ángel |last4=Zalba |first4=Belén |last5=Casas |first5=Roberto |date=2023-08-10 |title=Internet of Things (IoT) in Buildings: A Learning Factory |url=https://doi.org/10.3390/su151612219 |magazine=Sustainability |volume=15 |issue=16 |pages=12219 |doi=10.3390/su151612219 |issn=2071-1050}}</ref>
* Ishtixon tumani - 289,3 ming kishi (shahar aholisi 77,1 ming kishi)<ref>{{Veb manbasi |url=samstat.uz |sarlavha=Samstat. Uz |arxivsana=06.08.2026}}</ref>
* Jomboy tumani - 199,1 ming kishi (shahar aholisi 43,3 ming kishi)
* Narpay tumani - 236,1 ming kishi (shahar aholisi 68,7 ming kishi)
* Nurobod tumani - 169,2 ming kishi (shahar aholisi 18,8 ming kishi)
* Oqdaryo tumani - 181,7 ming kishi (shahar aholisi  69,7 ming kishi)
* Pastdargʻom tumani - 401,5 ming kishi (shahar aholisi 101,2 ming kishi)
* Paxtachi tumani - 157,2 ming kishi (shahar aholisi  30 ming kishi)
* Payariq tumani - 286,2 ming kishi (shahar aholisi 78,5 ming kishi)
* Qoʻshrabot tumani  - 147,4 ming kishi (shahar aholisi 13,6 ming kishi)
* Samarqand tumani - 284,8 ming kishi (shahar aholisi 17,6 ming kishi)
* Toyloq tumani - 232,2 ming kishi (shahar aholisi 28,6 ming kishi)
* Urgut tumani - 588,6 ming kishi (shahar aholisi 247 ming kishi)
 
2026-yil 1-aprel holatiga koʻra, Samarqand viloyati aholisining milliy tarkibi<ref>{{Veb manbasi |url=https://data.egov.uz/rus/data/6117a05996188a0f14ac917b?page=1 |sarlavha=Постоянное население по национальным и/или этническим группам |nashriyot=Портал открытых данных Республики Узбекистан data.egov.uz |qaralgan sana=2022-11-01 |arxivsana=2021-05-02 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20210502165841/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT414397 }}</ref>:
 
* [[Oʻzbeklar|Oʻzbeklar]] – 3,915,809 yoki 89,4%
* [[Tojiklar]] – 292,214 yoki 6,7%
* [[Ruslar]] –  45,491  yoki 1,2%
* [[Ukrainlar|Ukrainaliklar]] – {{Son|7980}}yoki 0,21%
* [[armanlar]] – {{Son|7225}} yoki 0,19%
* [[Tatarlar]] (Volga, [[Sibir tatarlar|Sibir]] va [[Qrim tatarlari|Qrimga]] boʻlmasdan) – {{Son|5945}} yoki 0,16%
* Koreyslar – {{Son|5624}} yoki 0,15%
* [[Qozoqlar]] – {{Son|4663}} yoki 0,13%
* [[Ozarbayjonlar]] – {{Son|5139}}yoki 0,13%
* [[Loʻlilar]] – {{Son|4773}} yoki 0,12%
* [[Belaruslar|Belarusiyaliklar]] – {{Son|3360}} yoki 0,09%
* [[Turkmanlar]] – 1616 yoki 0,04%
* [[Yahudiylar]] (asosan [[Buxoro yahudiylari|Markaziy Osiyo]]) – {{Son|1440}} yoki 0,04%
* [[Qoraqalpoqlar]] – 845 yoki 0,03%
* [[Qirgʻizlar|Qirgʻiz]] – {{Son|355}} yoki 0,01%
* [[Moldavanlar|Moldovanlar]] – {{Son|337}} yoki 0,01%
* [[Litvalar|Litvaliklar]] – {{Son|280}} yoki 0,01%
* [[Gruzinlar]] – {{Son|264}} yoki 0,01%
* [[Nemislar]] – {{Son|165}} yoki 0,00%
* [[Estonlar|Estoniyaliklar]] – {{Son|130}} yoki 0,00%
* [[Latishlar|Latviyaliklar]] – {{Son|32}} yoki 0,00%
* Boshqalar – {{Son|74582}} yoki 1,89%
 
== Maʼmuriy boʻlinishi ==
[[Tasvir:Samarqand districts.png|thumb|right|350px]]
 
{| class="wikitable sortable"
|-
! || Tuman nomi || Tuman markazi
|-
| 1 || [[Bulungʻur tumani]] || [[Bulungʻur (shahar)|Bulungʻur sh]]
|-
| 2 || [[Ishtixon tumani]] || [[Ishtixon]] sh
|-
| 3 || [[Jomboy tumani]] || [[Jomboy shahri|Jomboy sh]]
|-
| 4 || [[Kattaqoʻrgʻon tumani]] || [[Kadan|Payshanba sh-cha]]
|-
| 5 || [[Qoʻshrabot tumani]] || [[Qoʻshrabot]] sh-cha
|-
| 6 || [[Narpay tumani]] || [[Oqtosh]] sh
|-
| 7 || [[Nurobod tumani]] || [[Nurobod]] sh
|-
| 8 || [[Oqdaryo tumani]] || [[Loyish]] sh-cha
|-
| 9 || [[Paxtachi tumani]] || [[Ziyodin]] sh-cha
|-
| 10 || [[Payariq tumani]] || [[Payariq]] sh
|-
| 11 || [[Pastdargʻom tumani]] || [[Juma (shahar)|Juma sh]]
|-
| 12 || [[Samarqand tumani]] || [[Gulobod]] sh-cha
|-
| 13 || [[Toyloq tumani]] || [[Toyloq (qishloq)|Toyloq sh-cha]]
|-
| 14 || [[Urgut tumani]] || [[Urgut]] sh
|}
 
== Transport ==
{{see also|Samarqand xalqaro aeroporti}}
Samarqand viloyati [[Avtomobil yoʻli|avtomobil]] va [[Temir yoʻl|temir yoʻllarni]] oʻz ichiga olgan juda keng transport tarmogʻiga, shuningdek, xalqaro [[Aeroport|aeroportga]] ega.
 
Avtomobil yoʻllari uzunligi 4100 km, temir yoʻl uzunligi 400 km.
 
[[Samarqand xalqaro aeroporti|Samarqand]] aeroporti xalqaro maqomga ega va [[Samarqand]] shahrining shimolida joylashgan. Samarqand xalqaro aeroportidan [[Toshkent xalqaro aeroporti|Toshkent]], [[Buxoro xalqaro aeroporti|Buxoro]], [[Urganch xalqaro aeroporti|Urganch]], [[Fargʻona xalqaro aeroporti|Fargʻona shaharlariga]] muntazam reyslar amalga oshiriladi. Xorijiy reyslardan – [[Rossiya]] shaharlariga (xususan, Moskva va Sankt-Peterburgga) reyslar bor.
 
== Diqqatga sazovor joylari ==
[[Fayl:Abandoned_Hillside_Shops_(3915280266).jpg|thumb|300x300px|Hazrati Dovud togʻining choʻqqisiga chiqadigan zinapoyadan manzara.]]
[[Fayl:King_Davids_Cave_(3914497189).jpg|right|thumb|300x300px|Hazrati Dovud gʻori.]]
 
=== Hazrati Dovud ziyoratgohi ===
Hazrati Dovud [[Gʻor|gʻori]] har yili koʻplab ziyoratchilarni oʻziga tortadigan muqaddas joy. Oqsoy va Mehnatkash [[Qishloq|qishloqlari]] yaqinida, [[Nurobod]] shahridan 30 km janubi-sharqda va [[Samarqand|Samarqanddan]] 70 km janubi-gʻarbda joylashgan.
 
Gʻor qariyb 1250 metr balandlikda [[Turkiston tizmasi|Turkiston]] va [[Zarafshon tizmasi|Zarafshon]] tizmalarining gʻarbiy etagida joylashgan boʻlib, [[Qarshi choʻli|Qarshi choʻliga]] qoyali xanjardek chiqib turadi.
 
[[Arablar]] orasida tarqalgan afsonalardan biriga koʻra, [[Isroil podsholigi|yahudiylar]] [[Sar|podshosi]] va [[Paygʻambar|paygʻambar]] [[Dovud]] Alloh tomonidan tavhidni targʻib qilish uchun Sharqqa yuborilgan. Dovud oʻz vaʼzlari bilan bu yerda yashovchi [[Zardushtiylik|zardushtiylarni]] gʻazablantirgan, ular Dovudni taʼqib qila boshlaganlar. Dushmanlardan yashirinib, Dovud bu yerlarga yetib kelgan<ref name="ReferenceA">[[Национальная Энциклопедия Узбекистана]]. Tashkent. 2000 god</ref><ref name="Пещера Хазрата Дауда">{{Veb manbasi |url=http://discover.uz/places/samarkand/sights/peshera_hazrat/%D0%9F%D0%B5%D1%89%D0%B5%D1%80%D0%B0 |sarlavha=Хазрата Дауда |qaralgan sana=2019-10-07 |arxivsana=2019-10-07 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20191007130040/http://discover.uz/places/samarkand/sights/peshera_hazrat/%25D0%259F%25D0%25B5%25D1%2589%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B0}}</ref><ref name="advantour.com">{{Veb manbasi |url=https://www.advantour.com/rus/uzbekistan/samarkand/hazrat-daud-cave.htm |sarlavha=Пещера Хазрата Дауда |qaralgan sana=2019-11-28 |arxivsana=2020-06-15 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20200615063105/https://www.advantour.com/rus/uzbekistan/samarkand/hazrat-daud-cave.htm}}</ref>. Toqqa mustaqil ravishda chiqa olmaydigan keksalar va nogironlar [[eshak]] yoki [[Otlar|otda]] koʻtarilishadi.
 
Gʻor ichi (eni 0,5 dan 4 metrgacha, balandligi taxminan 15 metr va uzunligi taxminan 60 metr) bir nechta lampalar bilan yoritilgan [[tunnel]] boʻlib, uning oxirida Dovudning kaftlari va oyoq izlari koʻrinadi. Ziyoratchilar bu izlarga teginish orqali tilaklar qiladilar.
 
Zinapoyalar boʻylab turli xil suvenirlar sotiladigan savdo rastalari mavjud<ref name="advantour.com2">{{Veb manbasi |url=https://www.advantour.com/rus/uzbekistan/samarkand/hazrat-daud-cave.htm |sarlavha=Пещера Хазрата Дауда |qaralgan sana=2019-11-28 |arxivsana=2020-06-15 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20200615063105/https://www.advantour.com/rus/uzbekistan/samarkand/hazrat-daud-cave.htm}}</ref>.
 
=== Ohalik-Oqboʻyro-Mironqul ===
Samarqand shahridan 12 kilometr va temir yoʻl vokzalidan 15 kilometr uzoqlikda joylashgan. [[Ohaliksoy]] vodiysida joylashgan. Shu nomdagi qishloq hududida joylashgan Ohalik dengiz sathidan oʻrtacha 818 metr balandlikda joylashgan<ref>{{Citation |last=SAMARKAND TUMAN HOKIMLIGI |title=Samarqand tumani, Oqbo'yro manzaralari      “Oqbo'yro-Ohalik-Mironqul” turistik-rekreatsion zonasi |date=2024-05-24 |url=https://www.youtube.com/watch?v=_wzGhGJGY24 |access-date=2024-08-07}}</ref>.
 
Bu yerda, birinchi navbatda, ozuqaviy qiymatga ega boʻlgan ekinlar: yantoq, shuvoq, bugʻdoyiq, supurgi kabi oʻsimliklar keng tarqalgan. Yovvoyi holda olma daraxtlari, naʼmatak, zirk, yongʻoqlarning har xil turlari, dorivor togʻ oʻtlarining koʻp turlari oʻsadi. Bahorda lolaqizgʻaldoq gullaydi<ref>{{cite web|url=https://aniq.uz/uz/yangiliklar/ohalik-oqbuyro-mironkul-turistik-rekreasion-zonasi-faoliyati-yulga-quyiladi|title=“Ohalik – Oqbo‘yro – Mironko‘l” turistik-rekreasion zonasi faoliyati yo‘lga qo‘yiladi}}</ref>.
 
Dengiz sathidan 800 metrdan ortiq balandlikda joylashgan Ohalik hududida bir nechta sanatoriylar ochilgan: bolalar sil kasalligi sanatoriysi, sogʻlomlashtirish muolajalari amalga oshiriladigan „Ohalik“ sanatoriysi ishlaydi. Kemqutan togʻiga chiqish uchun sayohatlar tashkil etiladi. Qishloqda bir nechta dam olish maskanlari joylashgan<ref>{{cite web|url=https://uzbekistan.travel/uz/o/ohalik-oqboyro-mironqul-turistik-rekreatsion-zonasi/|title=“Ohalik-Oqbo‘yro-Mironqul” turistik-rekreatsion zonasi}}</ref>.
 
== Manbalar ==
{{Manbalar}}
 
== Havolalar ==
{{commons category|Samarqand Region}}
* [http://www.samarkand.uz/index.php?lang=uzl&sec=b&page=2 SAMARQAND VILOYATI SHAHARLAR VA TUMANLAR HOKIMLARI]{{Oʻlikhavola|date=avgust 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
 
{{OʻzME}}
 
{{Geografik joylashuv
|Markaz=Samarqand viloyati
|Shimol=
|Shimoliysharq= [[Jizzax viloyati]]
|Sharq    =
|Janubiy Sharq=[[Sugʻd (viloyat)]], {{flag|Tajikistan}}
|Janub =[[Qashqadaryo viloyati]]
|Janubiy Gʻarb=
|Gʻarb=
|Shimoliy Gʻarb=[[Navoiy viloyati]]}}
{{Oʻzbekiston}}
{{Samarqand viloyati}}
{{Authority control}}
[[Turkum:Oʻzbekiston viloyatlari]]

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Samarqand viloyati
Самарқанд вилояти

Registon maydoni
Registon maydoni

viloyat
Maʼmuriy markazi Samarqand shahri
Yirik shaharlari Samarqand shahri
Kattaqoʻrgʻon shahri
Hokim Adiz Boboyev
Aholi (2022)
4 077 000
(11,4 % ,  (1-oʻrin)
Vaqt mintaqasi UTC+5
Kod ISO 3166-2 UZ-SA
Telefon kodi 3(66)
Avtomobil raqami kodi 30-39
Rasmiy sayti samarkand.uz
Xaritada
Samarqand viloyati xaritada
Samarqand viloyati, Xarita
Fayl:Sam uz.gif

Samarqand viloyati – Oʻzbekiston Respublikasidagi maʼmuriy birlik. Maʼmuriy markazi – Samarqand shahri. Mamlakatning muhim iqtisodiy madaniy va eng goʻzal mintaqasi.

Qadimgi davrda

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Samarqanddan topilgan odam boshi suyaklari parchalarini arxeologlar Yuqori paleolit davriga kiritishadi[1][2][3].

Rossiya imperiyasi davrida

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Rossiya imperiyasi davrida Samarqand viloyatidan boʻlgan oʻzbek hikoyanavislari: Fozil Yoʻldosh oʻgʻli (1872-1955), Muhammad Jonmurod oʻgʻli Poʻlkan (1874-1941), Islom Nazar oʻgʻli (1874-1953), Abdulla Shoir Nurali oʻgʻli (1870-1975), Qurbon Ismoil oʻgʻli (1869-1940) boʻlgan. Baxshilardan eng mashhuri Ergash Jumanbulbul oʻgʻli edi[4].

Statistik maʼlumotlarga koʻra, 1887-1888-yillarda Samarqand viloyatida 254195 kishidan 186532 kishi (yaʼni aholining 73 foizi) oʻzbeklar, qolgan aholisini tojiklar, ruslar, arablar, eronliklar va boshqalar tashkil etgan[5].

Sovet Ittifoqi davrida

[tahrir | manbasini tahrirlash]

SSSR Oliy Soveti Prezidiumining 1938-yil 15-yanvardagi farmoni bilan Samarqand viloyati Oʻzbekiston SSR tarkibida tashkil etilgan.

Viloyat tarkibiga Oqdaryo, Bulungʻur, Gʻallaorol, Jomboy, Jizzax, Zomin, Qoradaryo, Kattaqoʻrgʻon, Mitan, Narpay, Nurota, Payariq, Pastdargʻom, Paxtakor, Samarqand, Urgut tumanlari, Samarqand, Jizzax va Kattaqoʻrgʻon shaharlari kirgan.

1939-yilda Komsomol(Toyloq), 1943-yilda Ishtixon, Qoraqishloq(Baxmal ) va Qoʻshrabot, 1950-yilda Charxin, 1953-yilda Narimanov tumanlari tashkil etildi,1i.

1963-yil 16-fevralda Samarqand viloyati hududining bir qismi (qishloq xoʻjaligi yangi rivojlanayotgan hududlarda – Jizzax viloyati va Jizzax shahri) yangi tashkil etilgan Sirdaryo viloyatiga oʻtkazildi.

1964-yilda Gʻallaorol, Urgut va Xatirchi, 1968-yilda Oqdaryo, 1970-yilda Jomboy, 1971-yilda Baxmal, 1973-yilda Paxtachi tumanlari tashkil etildi.

1973-yil 29-dekabrda Samarqand viloyati hududining bir qismi (Baxmal va Gʻallaorol tumanlari) yangi tashkil etilgan Jizzax viloyatiga oʻtkazildi[6].

1975-yilda Sovetobod tumani, 1978-yilda Qoʻshrabot tumani, 1980-yilda Bolshevik (Gʻoʻzalkent)tumani (1988-yilda tugatilgan) tashkil etildi. Oqtosh (1975) va Urgut (1981) viloyatga boʻysunuvchi shahar maqomini oldi.

1982-yil 20-aprelda Samarqand viloyati hududining bir qismi (Nurota va Xatirchi tumanlari) yangi tashkil etilgan Navoiy viloyatiga oʻtkazildi.

1988-yil sentabrda Navoiy viloyati Samarqand viloyati tarkibiga kirdi. 1989-yil may oyida Navoiy viloyatining 7 ta tumani va Navoiy shahri Buxoro viloyatiga oʻtkazildi.

Mustaqillikdan keyingi davrda

[tahrir | manbasini tahrirlash]

1992-yilda Navoiy viloyati qayta tiklandi va uning sobiq tumanlari yana uning tasarrufiga oʻtkazildi[7].

2001-yilda viloyatning Goʻzalkent tumani Pastdargʻom tumaniga, Chelak tumani esa Payariq tumaniga kiritildi[8].

Samarqand viloyati Oʻzbekistonning markaziy qismida, Zarafshon daryosi havzasida joylashgan.

Uzoq shimolda Navoiy viloyatining Nurota tumani, shimoli-gʻarbda Navoiy viloyatining Xatirchi va Karmana tumanlari, gʻarbda Navoiy viloyatining Qiziltepa tumanlari, janubda – Navoiy viloyatining Qiziltepa tumanlari bilan chegaradosh. Qashqadaryo viloyatining Muborak, Koson, Chiroqchi va Kitob tumanlari, sharqda Tojikiston Respublikasi Sugʻd viloyatining Panjikent tumani, shimoli-sharqda Jizzax viloyatining Baxmal, Gʻallaorol va Forish tumanlari bilan chegaradosh.

Viloyatning markaziy qismini sharqdan gʻarbga Zarafshon va Turkiston tizmalari oraligʻida choʻzilgan voha va adirlar egallaydi. Viloyatdagi sugʻoriladigan yerlarning koʻp qismi shu qismda joylashgan.

Vaqt mintaqasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Samarqand viloyati hududi ham butun Oʻzbekiston hududi kabi UTC+5 xalqaro standarti boʻyicha belgilangan vaqt mintaqasida joylashgan. Oʻzbekiston yozgi vaqtdan foydalanmaydi.

Samarqand viloyatining iqlimini 2 zonaga boʻlish mumkin. Shimoliy va uzoq gʻarbda kontinental iqlim, qolgan qismida (markaz, janub va sharq) subtropik ichki iqlim mavjud.

Taqdim etilgan ikkala iqlim ham qishi biroz sovuq boʻlgan issiq va quruq yozni ifodalaydi. Yillik oʻrtacha temperatura +16,5 °C, yanvarniki 0,2 °C, iyulniki +27,0 °C. Mutlaq minimal harorat −22 °C, mutlaq maksimal harorat +44 °C edi.

Viloyatda yiliga oʻrtacha 310-330 mm yogʻin tushadi (asosiy qismi bahor va kuzda tushadi). Vegetatsiya davri 218-220 kun davom etadi.

Adirlarning tuproq qoplamini, asosan, oʻtloq-boʻz tuproqlar, qumloqlar va shoʻr tuproqlar tashkil etadi.

Samarqand viloyati aholisi 2026-yil 1-aprel holatiga koʻra 4 mln 396 ming 800 kishi kishini (Oʻzbekiston Respublikasi umumiy aholisining 11,4 foizini) tashkil etdi[9]. Bu koʻrsatkich bilan Oʻzbekiston viloyatlari orasida 1-oʻrinda turadi.

Ulardan 1 million 601 ming 900 kishi shaharlarda, 2 million 794 ming 900 kishi qishloq joylarda istiqomat qiladi. Erkaklar soni mintaqadagi ayollar sonidan biroz oshib ketgan[10].

Aholining tumanlar miqyosida taqsimlanishi

  • Samarqand shahri - 607,6 ming kishi
  • Kattaqoʻrgʻon shahri - 97,3 ming kishi
  • Bulungʻur tumani - 211,9 ming kishi (shahar aholisi 46,2 ming kishi)[11]
  • Ishtixon tumani - 289,3 ming kishi (shahar aholisi 77,1 ming kishi)[12]
  • Jomboy tumani - 199,1 ming kishi (shahar aholisi 43,3 ming kishi)
  • Narpay tumani - 236,1 ming kishi (shahar aholisi 68,7 ming kishi)
  • Nurobod tumani - 169,2 ming kishi (shahar aholisi 18,8 ming kishi)
  • Oqdaryo tumani - 181,7 ming kishi (shahar aholisi 69,7 ming kishi)
  • Pastdargʻom tumani - 401,5 ming kishi (shahar aholisi 101,2 ming kishi)
  • Paxtachi tumani - 157,2 ming kishi (shahar aholisi 30 ming kishi)
  • Payariq tumani - 286,2 ming kishi (shahar aholisi 78,5 ming kishi)
  • Qoʻshrabot tumani - 147,4 ming kishi (shahar aholisi 13,6 ming kishi)
  • Samarqand tumani - 284,8 ming kishi (shahar aholisi 17,6 ming kishi)
  • Toyloq tumani - 232,2 ming kishi (shahar aholisi 28,6 ming kishi)
  • Urgut tumani - 588,6 ming kishi (shahar aholisi 247 ming kishi)

2026-yil 1-aprel holatiga koʻra, Samarqand viloyati aholisining milliy tarkibi[13]:

Maʼmuriy boʻlinishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Tuman nomi Tuman markazi
1 Bulungʻur tumani Bulungʻur sh
2 Ishtixon tumani Ishtixon sh
3 Jomboy tumani Jomboy sh
4 Kattaqoʻrgʻon tumani Payshanba sh-cha
5 Qoʻshrabot tumani Qoʻshrabot sh-cha
6 Narpay tumani Oqtosh sh
7 Nurobod tumani Nurobod sh
8 Oqdaryo tumani Loyish sh-cha
9 Paxtachi tumani Ziyodin sh-cha
10 Payariq tumani Payariq sh
11 Pastdargʻom tumani Juma sh
12 Samarqand tumani Gulobod sh-cha
13 Toyloq tumani Toyloq sh-cha
14 Urgut tumani Urgut sh

Samarqand viloyati avtomobil va temir yoʻllarni oʻz ichiga olgan juda keng transport tarmogʻiga, shuningdek, xalqaro aeroportga ega.

Avtomobil yoʻllari uzunligi 4100 km, temir yoʻl uzunligi 400 km.

Samarqand aeroporti xalqaro maqomga ega va Samarqand shahrining shimolida joylashgan. Samarqand xalqaro aeroportidan Toshkent, Buxoro, Urganch, Fargʻona shaharlariga muntazam reyslar amalga oshiriladi. Xorijiy reyslardan – Rossiya shaharlariga (xususan, Moskva va Sankt-Peterburgga) reyslar bor.

Diqqatga sazovor joylari

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Hazrati Dovud togʻining choʻqqisiga chiqadigan zinapoyadan manzara.
Hazrati Dovud gʻori.

Hazrati Dovud ziyoratgohi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Hazrati Dovud gʻori har yili koʻplab ziyoratchilarni oʻziga tortadigan muqaddas joy. Oqsoy va Mehnatkash qishloqlari yaqinida, Nurobod shahridan 30 km janubi-sharqda va Samarqanddan 70 km janubi-gʻarbda joylashgan.

Gʻor qariyb 1250 metr balandlikda Turkiston va Zarafshon tizmalarining gʻarbiy etagida joylashgan boʻlib, Qarshi choʻliga qoyali xanjardek chiqib turadi.

Arablar orasida tarqalgan afsonalardan biriga koʻra, yahudiylar podshosi va paygʻambar Dovud Alloh tomonidan tavhidni targʻib qilish uchun Sharqqa yuborilgan. Dovud oʻz vaʼzlari bilan bu yerda yashovchi zardushtiylarni gʻazablantirgan, ular Dovudni taʼqib qila boshlaganlar. Dushmanlardan yashirinib, Dovud bu yerlarga yetib kelgan[14][15][16]. Toqqa mustaqil ravishda chiqa olmaydigan keksalar va nogironlar eshak yoki otda koʻtarilishadi.

Gʻor ichi (eni 0,5 dan 4 metrgacha, balandligi taxminan 15 metr va uzunligi taxminan 60 metr) bir nechta lampalar bilan yoritilgan tunnel boʻlib, uning oxirida Dovudning kaftlari va oyoq izlari koʻrinadi. Ziyoratchilar bu izlarga teginish orqali tilaklar qiladilar.

Zinapoyalar boʻylab turli xil suvenirlar sotiladigan savdo rastalari mavjud[17].

Ohalik-Oqboʻyro-Mironqul

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Samarqand shahridan 12 kilometr va temir yoʻl vokzalidan 15 kilometr uzoqlikda joylashgan. Ohaliksoy vodiysida joylashgan. Shu nomdagi qishloq hududida joylashgan Ohalik dengiz sathidan oʻrtacha 818 metr balandlikda joylashgan[18].

Bu yerda, birinchi navbatda, ozuqaviy qiymatga ega boʻlgan ekinlar: yantoq, shuvoq, bugʻdoyiq, supurgi kabi oʻsimliklar keng tarqalgan. Yovvoyi holda olma daraxtlari, naʼmatak, zirk, yongʻoqlarning har xil turlari, dorivor togʻ oʻtlarining koʻp turlari oʻsadi. Bahorda lolaqizgʻaldoq gullaydi[19].

Dengiz sathidan 800 metrdan ortiq balandlikda joylashgan Ohalik hududida bir nechta sanatoriylar ochilgan: bolalar sil kasalligi sanatoriysi, sogʻlomlashtirish muolajalari amalga oshiriladigan „Ohalik“ sanatoriysi ishlaydi. Kemqutan togʻiga chiqish uchun sayohatlar tashkil etiladi. Qishloqda bir nechta dam olish maskanlari joylashgan[20].

  1. ↑ „Касымов М.Р. Проблемы палеолита Средней Азии и Южного Казахстана (по материалам многослойной палеолитической стоянки Кульбулак)“. 2015-yil 26-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 11-sentyabr.
  2. ↑ „Urban and rural population by district“ (uz). Samarkand regional department of statistics. 2022-yil 13-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 5-sentyabr.
  3. ↑ „O'zbekistonda eng ko'p aholi qaysi viloyatda yashaydi?“ (uz). Qalampir.uz. Qaraldi: 2022-yil 10-fevral.
  4. ↑ Narodi Sredney Azii i Kazaxstana. – T. 1. – Andoza:М., 1962. – S. 360.
  5. ↑ Sbornik materialov dlya statistiki Samarkandskoy oblasti za 1887—1888 godi. Vipusk 1. Samarkand, 1890, s. 249—250
  6. ↑ „Указ Президиума Верховного Совета Узбекской ССР об образовании Джизакской области“. 2019-yil 26-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 26-iyul.
  7. ↑ „Заяц Д.В. Изменение административно-территориального деления союзных республик//Я иду на урок географии“. 2014-yil 20-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 7-sentyabr.
  8. ↑ Постановление Олий Мажлиса Республики Узбекистан от 7 dekabr 2001 года № 324-II «Об объединении Пайарыкского и Челекского, Пастдаргомского и Гузалкентского районов Самаркандской области»
  9. ↑ „Доимий аҳоли сони (жами)“. www.siat.stat.uz. Qaraldi: 2026-yil 6-avgust.
  10. ↑ „Самарқанд вилояти ҳақида умумий маълумотлар“ (uz). Официальный сайт Хокимията Самаркандской области. 2019-yil 24-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-15-06.
  11. ↑ Cano-Suñén, Enrique; Martínez, Ignacio; Fernández, Ángel; Zalba, Belén; Casas, Roberto (2023-08-10). „Internet of Things (IoT) in Buildings: A Learning Factory“. Sustainability. 15-jild, № 16. 12219-bet. doi:10.3390/su151612219. ISSN 2071-1050.
  12. ↑ , arxivsana= parametri ham koʻrsatilishi zarur. [samstat.uz „Samstat. Uz“]. 2026-yil 6-avgustda asl nusxadan [ arxivlangan].
  13. ↑ „Постоянное население по национальным и/или этническим группам“. Портал открытых данных Республики Узбекистан data.egov.uz. 2021-yil 2-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 1-noyabr.
  14. ↑ Национальная Энциклопедия Узбекистана. Tashkent. 2000 god
  15. ↑ „Хазрата Дауда“. 2019-yil 7-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 7-oktyabr.
  16. ↑ „Пещера Хазрата Дауда“. 2020-yil 15-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 28-noyabr.
  17. ↑ „Пещера Хазрата Дауда“. 2020-yil 15-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 28-noyabr.
  18. ↑ SAMARKAND TUMAN HOKIMLIGI (2024-05-24), Samarqand tumani, Oqbo'yro manzaralari “Oqbo'yro-Ohalik-Mironqul” turistik-rekreatsion zonasi, qaraldi: 2024-08-07
  19. ↑ „“Ohalik – Oqbo‘yro – Mironko‘l” turistik-rekreasion zonasi faoliyati yo‘lga qo‘yiladi“.
  20. ↑ „“Ohalik-Oqbo‘yro-Mironqul” turistik-rekreatsion zonasi“.