Savda binti Zamʼa sahifasining manbasini koʻrish

{{Shaxsiyat bilgiqutisi
 | ismi                 = Savda binti Zamʼa<br/>{{small|[[Muhammadning ahli ayollari|Moʻminlarning onasi]]}}
 | asl ismi             = {{lang|ar|سَوْدَةُ بنت زَمَعَةَ}}
 | tavallud_paytidagi_ismi = Savda binti Zamʼa
 | tavallud_sanasi      = Milodiy 566–580-yillar
 | tavallud_joyi        = [[Makka]], [[Hijoz]], [[Arabiston]] <br/>{{small|(hozirgi [[Saudiya Arabistoni|SAQ]])}}
 | vafot_sanasi         = [[Shavvol]] 22-[[Hijriy yil hisobi|hijriy yil]]; <br/>{{circa}} Sentyabr/Oktyabr 644-674-milodiy yillar
 | vafot_joyi           = Jannat ul-Baqiy, {{longitem|[[Madina]], Hijoz, Arabiston <br/> {{small|(hozirgi SAQ)}}}}
 | unvoni               = Umm-ul-Muʼminin; <br/>[[Islom]] dini paygʻambari Muhammadning ikkinchi xotini
 | turmush_oʻrtogʻi     = {{bulleted list|As-Sakron ibn Amr {{small|(619-yilda Makkada vafot etgan)}} <br> |[[Muhammad]] ({{abbr|tq.|turmush qurgan}} 619/620; 632-yilda Madinada vafot etgan)}}
 | bolalari             = Abdur Rahmon ibn Sakron
 | otasi                = Zam'a ibn Qays
 | onasi                = Al-Shamus binti Qays
}}
'''Savda binti Zamʼa''' ({{Lang-ar|سودة بنت زمعة}}) [[Islom]] dini paygʻambari [[Muhammad|Muhammadning]] [[Muhammadning ahli ayollari|ikkinchi xotini]] boʻlgan va shuning uchun u „Umm-ul-Mu’minin“ (arab. أمّ المؤمنين, <small>rom.</small> ''ʾumm al-muʾminīn''), yaʼni „Moʻminlarning onasi“ hisoblanadi.

== Yoshlik davri ==
Savda Islomdan oldingi Arabistonning Makka shahrida tugʻilib oʻsgan. Uning qachon tugʻilganligi haqida turi bahslar mavjud<ref>{{Kitob manbasi |title=Understanding the Islamic Law, Raj Bhala, Section: Sawda bint Zama}}</ref>. Bir manbaga koʻra, Savda Muhammad bilan turmush qurganida, uning yoshi 50 atrofida boʻlgan, boshqa manbalar nikoh paytida uning yoshi 40 dan 55 gacha yosh oraligʻida boʻlganligini daʼvo qiladi, bu uning tugʻilgan kunini milodiy 566–580-yillarda ekanini bildiradi<ref>{{Kitob manbasi |title=Ibid. Understanding Islamic Law, Raj Bhala |pages=Quote |quote=Mohammad next married this older widow, Sawda bint Zama. [...] Sawda was an older woman when she married Mohammad, yet her precise birthdate is unknown. Many sources claim she was older than Mohammad, who was about 50-52 years at that time.}}</ref><ref>{{Kitob manbasi |title=Le livret de famille du prophète Mouhammad, Damas-Syrie, MR Antique Groupe, page 9}}</ref>. Savdaning otasi Zam’a ibn Qays [[Makka|Makkadagi]] [[Quraysh]] qabilasining [[Banu Amir ibn Lu'ayy|Banu Amir ibn Luay]] urugʻidan edi. Uning onasi Al-Shamus binti Qays [[Madina (shahar)|Madinadagi]] Xazraj qabilasining Najjor urugʻidan boʻlgan<ref name="Tabari2">Tabari, ''Tarikh al-Rusul waʼl Muluk''. Translated by Landau-Tasseron, E. (1998). ''Biographies of the Prophetʼs Companions and Their Successors'' vol. 39 p. 169. New York: SUNY Press.</ref>. Savdaning [[Islom|Islomdan]] oldingi hayoti qanday boʻlgani haqida koʻp maʼlumotlar mavjud emas.

== Birinchi eri va birinchi hijrati ==
Savda birinchi boʻlib Islom dinini qabul qilganlardan biri boʻlgan As-Sakron ibn Amrga turmushga chiqadi. Ularning birgina oʻgʻli Abdur Rahmon ibn as-Sakron boʻlib, u keyinroq 637-yilda [[Sosoniylar davlati|Sosoniylarga]] qarshi Jalula jangida halok boʻlgan.

=== Habashistonga hijrat ===
Savda va Sakron [[Aksum qirolligi|Habashistonga]] hijrat qilishdi<ref name="Tabari2">Tabari, ''Tarikh al-Rusul waʼl Muluk''. Translated by Landau-Tasseron, E. (1998). ''Biographies of the Prophetʼs Companions and Their Successors'' vol. 39 p. 169. New York: SUNY Press.</ref>. Muhammad [[Quraysh]] zulmidan qochish uchun musulmonlarning koʻpiga [[hijrat]] qilishni buyurdi. Sakron Vaqqos bilan dengiz orqali Habashistonga joʻnab ketdi. Savda bu paytda Habashistonga hijrat qilgan dastlabki ayollardan biri edi<ref name="Kathir">{{Veb manbasi |url=http://www.islamawareness.net/Muhammed/ibn_kathir_wives.html/ |muallif=Ibn Kathir |sarlavha=Wives of the Prophet Muhammad (SAW) |arxivurl=https://web.archive.org/web/20130802065553/http://www.islamawareness.net/Muhammed/ibn_kathir_wives.html |arxivsana=2 August 2013 |qaralgan sana=20 April 2019}}</ref>. Bir necha yil oʻtgach, ular Makkaga qaytib kelishadi, u yerda As-Sakron vafot etdi va Savda hayotida birinchi marta beva qoldi<ref>Tabari, ''Tarikh al-Rusul waʼl Muluk''. Translated by Landau-Tasseron, E. (1998). ''Biographies of the Prophetʼs Companions and Their Successors'' vol. 39 pp. 169-170. New York: SUNY Press.</ref>.

== Muhammadga turmushga chiqishi ==
[[Xadicha bint Xuvaylid|Xadichaning]] vafotidan koʻp oʻtmay, Muhammad paygʻambarlik hayoti boshlanganining 10-yilida [[Ramazon]] oyida Savda bilan turmush quradi<ref name="Tabari12">{{Kitob manbasi |last=Al-Tabari |url=https://archive.org/details/tabarivolume39/page/n191/mode/2up |title=History of Al-Tabari, Vol. 39 |pages=161 & 170}}</ref>. Savda avvaliga ikkilanadi, chunki uning olti farzandi bor edi va ular Muhammadni bezovta qilishidan qoʻrqardi. Ammo Muhammad uni shunday deb tinchlantiradi: „Tuya mingan ayollarning eng yaxshisi [[Quraysh|Qurayshning]] solih ayollari boʻlib, ular yosh bolalarga eng mehribon va boy boʻlganlarida erlariga yaxshilik qilishda eng zoʻridirlar“<ref>{{Kitob manbasi |last=Al-Tabari |url=http://archive.org/details/tabarivolume39 |title=History of Tabari - Volume 39 |date=1998-01-01 |pages=171}}</ref>.

Muhammadning [[Ummu Salama]] bilan turmush qurganidan biroz vaqt oʻtib<ref>{{Kitob manbasi |publisher=Gorgias Press LLC |isbn=978-1-59333-398-0 |last=Al-Shati |first=Bint |authorlink=Bint al-Shati |others=Matti Moosa (trans.), D. Nicholas Ranson |title=The wives of the Prophet |url=https://archive.org/details/wivesofprophet0000bint |date=December 2006 |page=[https://archive.org/details/wivesofprophet0000bint/page/52 52]}}</ref>, Savda keksayib qolgani uchun unga eʼtibori kamayadi, shuning uchun Muhammadning [[Taloq (shariat)|shariatga koʻra nikohni bekor qilishga]] qaror qilgani haqida Savdaga xabar qilindi. Lekin Savda uni koʻchada toʻxtatadi va kechasi navbatini Muhammadning juda yaxshi koʻrgan ayoli [[Oysha|Oyshaga]] boʻshatib berishini taklif qilib, uni qayta nikohiga olishini iltimos qiladi<ref name="EI2-Sawda">{{Ensiklopediya manbasi|year=1995|title=Sawda BT. Zamʿa B. Ḳayyis B. ʿAbd Shams|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]]|publisher=Brill Academic Publishers|last=Vacca|first=V.|edition=2nd|volume=9|pages=89–90|isbn=90-04-10422-4}}</ref>. Savda baribir qarib qolganini, erkaklarga parvo qilmasligini aytadi; uning yagona orzusi qiyomat kuni paygʻambarning xotini boʻlib tirilish edi. Muhammad bunga rozi boʻldi va [[Qurʼon|Qur’onning]] 4:128–9 oyatlari nozil boʻldi. Boshqa tarafdan, boshqa berilgan maʼlumotlarga koʻra, Muhammad u bilan haqiqatdan ham ajrashmoqchi boʻlmagan, balki Savda bunday boʻlishidan qoʻrqqan va vahiy boʻlib tushgan oyatda ajralib ketish emas, balki ikki tomonning oʻrtasidagi er-xotin boʻlib qolishga qaratilgan ajrashish boʻyicha qandaydir kelishuv tuzish kerakligi keltirilgan<ref name="Wessels">{{Kitob manbasi |publisher=Brill Archive |isbn=978-90-04-03415-0 |last=Wessels |first=Antonie |title=A modern Arabic biography of Muḥammad: a critical study of Muḥammad Ḥusayn Haykal's Ḥayāt Muḥammad |url=https://archive.org/details/modernarabicbiog0000wess |year=1972 |pages=[https://archive.org/details/modernarabicbiog0000wess/page/105 105]–6}}</ref>.

== Hayotining soʻnggi yillari va vafoti ==
Muhammad paygʻambar vafotidan keyin Savda uning boshqa xotinlari bilan har yili [[Rashidun xalifaligi|xalifalikdan]] ajratiladigan pulni olib, xayriya ishlariga sarflagan. U Muhammadning boshqa ayollaridan [[Oysha]], [[Hafsa bint Umar|Hafsa]] va [[Safiya binti Huyay|Safiya]] bian doimo juda yaqin boʻlib kelgan<ref name="Kathir">{{Veb manbasi |url=http://www.islamawareness.net/Muhammed/ibn_kathir_wives.html/ |muallif=Ibn Kathir |sarlavha=Wives of the Prophet Muhammad (SAW) |arxivurl=https://web.archive.org/web/20130802065553/http://www.islamawareness.net/Muhammed/ibn_kathir_wives.html |arxivsana=2 August 2013 |qaralgan sana=20 April 2019}}</ref>. Savda uzoq umr koʻrdi. U hijriy 54-yilda Madinada vafot etdi va oʻsha yerda Jannat ul-Baqiyga dafn etildi<ref>{{Kitob manbasi |title=Ibn Sa'd, Tabaqat Vol.8 page 56. Persian translation by Dr. Mohammad Mahdavi Damghani. (1982). Tehran Iran Farhang va Andiheh Publications.}}</ref>. [[Ibn Sa'd]] Savdaning vafot etgan sanasini milodiy 674-yil deb belgilaydi<ref>{{Kitob manbasi |title=Ibn Sa'd, Tabaqat Vol.8 page 56. Persian translation by Dr. Mohammad Mahdavi Damghani. (1982). Tehran Iran Farhang va Andiheh Publications.}}</ref>. [[Damashq xalifaligi|Ummaviylar]] sulolasida hukmronlik qilayotgan birinchi xalifa [[Muoviya I]] vafotidan keyin uning Madinadagi uyini 180 000 [[Dirham|dirhamga]] sotib oldi. Boshqa manbalarga koʻra, Savda Madinada xaifa [[Umar]] saltanatining oxirlarida hijriy 22-yil, milodiy 644-yilda vafot etgani keltirilgan<ref name="Tabari12">{{Kitob manbasi |last=Al-Tabari |url=https://archive.org/details/tabarivolume39/page/n191/mode/2up |title=History of Al-Tabari, Vol. 39 |pages=161 & 170}}</ref><ref>{{Kitob manbasi |title=Adil Salih, Mohammad: Man & Prophet/Muhammad sceau des prophètes, Tawhid, pp. 585-586}}</ref>.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
* [http://2muslims.com/directory/Detailed/218759.shtml 2 Muslims.com]
* [http://www.angelfire.com/on/ummiby1/wives1.html#sawda Savda binti Zam’a]
{{Muhammadning ayollari}}

[[Turkum:570-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Tugʻilgan yili nomaʼlum boʻlgan kishilar]]
[[Turkum:Muhammadning ayollari]]
[[Turkum:674-yilda vafot etganlar]]