Sayan togʻlari sahifasining manbasini koʻrish

'''Sayan togʻlari''' - Janubiy Sibir togʻlarining oʻrta qismida joylashgan togʻ oʻlkasi. S. 2 togʻ sistemasi: Gʻarbiy Sayan va Sharqiy Sayanga boʻlinadi. [[Krasnoyarsk oʻlkasi]], [[Irkutsk viloyati]]ning janubiy, [[Tiva|Tuva]] va [[Buryatiya]] Respublikasining shimolidagi hududni egallaydi. Oʻzaro parallel choʻzilgan bir necha tizmadan iborat. Tizmalar orasida [[botiq]]lar mavjud. Tizmalarning [[mutlaq balandlik|balandligi]] shimolida 500 m, janubida 900 m va oʻrta qismida 2500–3000 m va undan ham baland (Munku—Sardik togʻlarining eng baland joyi 3491 m).

Gʻarbiy Sayan shimoli-sharqiy yoʻnalishda taxminan 650&nbsp;km ga choʻzilgan va Kazir va Ud a [[daryo]]lari boshlanadigan joyda Sharqiy Sayanga tutashadi. Sharqiy Sayan [[Yenisey]] daryosining chap [[sohil]]i, [[Krasnoyarsk]] [[shahar|sh.]]dan janubi-gʻarbroqdan boshlanadi va 1000&nbsp;km uzunlikdan janubi-sharq tomonga choʻziladi va [[Tunka soyligi|Tunka botigʻi]] orqali Baykalboʻyi va Baykalorti togʻlaridan ajraladi. Gʻarbiy Sayan va Sharqiy Sayan tutashgan joydan gʻarbda [[Chulim]]<nowiki />Yenisey va Minusinsk, janubida esa [[Tuva soyligi|Tuva]] va Tojin [[soylik]]lari joylashgan. 2000 m balandlikda togʻ [[tayga]]si tarqalgan va chuqur [[dara]]lar bilan kesilgan. 25003000 m balandliklarda togʻ yon bagʻirlari juda tik, kuchli parchalangan va kad. [[muzlik]]lar [[qoldiq]]lari (karr, [[morena]] yotqiziqlari, troglar) mavjud. Sharqiy Sayanning gʻarbiy qismi tekis yuzalardan (Man, Kan va boshqalar) iborat boʻlib, ularni yezda ham qor qoplab turganligi sababli "Belogorye" deb ataladi.

St. [[Gʻarbiy Sibir tekisligi|Gʻarbiy Sibir]] [[kaledon burmalanishi]] davrida shakllangan va, asosan, [[paleozoy]] davri [[slanetslar]]i, [[qumtosh]]lar va [[vulkanitlar|vulkanogen]] [[togʻ jinslari]]dan tashkil topgan. St. hozirgi balandligiga [[neogen]]ning oxiri va [[toʻrtlamchi sistema|toʻrtlamchi davr]]da sodir boʻlayotgan yangi [[tektonik harakatlar]] natijasida koʻtarilgan. Bu davrda Sharqiy Sayanda [[vulkan]]lar otilgan va ularning konuslari (Kropotkin, Peretolchin) saqlanib krlgan. Toʻrtlamchi davrda St.ning katta qismi 2 marta muzlik bilan krplangan. Hozirgi zamon muzliklari ham uchraydi.

Sayan togʻlarida temirli [[kvarsit]], [[temir]] va [[mis]] [[ruda]]lari, [[boksitlar|boksit]], [[oltin]], [[grafit]], [[asbest]], mineral va termal suvlar kabi foydali qazilmalar bor. [[Iqlim|Ikdimi]] keskin [[kontinental iqlim|kontinental]], kishi sovuq, uzoq davom etadi, yozi qisqa. [[Togʻlar]]ning yon bagʻirlarida yanvarning oʻrtacha [[temperatura]]si —20° ga yaqin, tog oraligʻidagi botiqlarda —30°, iyulning oʻrtacha temperaturasi togʻlarda 10—12°, botiklarda 20—27°. Yillik [[yogʻinlar|yogʻin]] togʻlarning shimoliy yon bagirlarida 700–1200&nbsp;mm, botiklarda esa 250– 300&nbsp;mm. S.tda koʻp yillik muzloklar keng tarqalgan. Asosiy daryolari: Yenisey, uning irmoklari ([[Abakan (daryo)|Abakan]], Guba, Kantegir, Kazir, Man, Kan, Biryusa va boshqalar).

St.ning 60% hududida tog taygasi [[oʻsimliklar]]i, togʻ oraligʻidagi botiklarda [[dasht]] oʻsimliklari oʻsadi. Baland qismida alp, subalp [[oʻtloq|oʻtlok]]lari vatogʻ [[tundra]]si uchraydi. [[Oʻrmon]]larda los, maral, [[yelik]], qoʻngʻir [[ayiqlar|ayiq]], [[olmaxon]], [[qobonlar|qobon]], [[quyon]], [[tulki]]; [[qushlar]]dan [[bulduruq]], [[karqurlar|karqur]] va boshqa, [[soylik]]larda [[kemiruvchilar|kemiruvchi]] (uzun dumli [[yumronqoziqlar|yumronqoziq]], sassiqkoʻzan va boshqalar) koʻp, daryolarida [[baliqlar]] ([[xariuslar|harius]], taymen va boshqalar) bor. St. tabiiy [[resurslar]] (gidroenergiya, oʻrmon, [[yaylov]] va boshqalar)ga boy.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>

== Manbalar ==
[[Fayl:Горная система Саян.jpg|thumb|Sayan togʻlari]]
{{manbalar}}

{{OʻzME}}
[[Turkum:Togʻlar]]
[[Turkum:Rossiya geografiyasi]]
{{Russia-geo-stub}}
{{Tashqi havolalar}}