Sayid Muhammadboyev
Сайид Азимбой Муҳаммадбоев — тошкентлик савдогар, карвонбоши[1], савдогар устаси, Тошкентда йирик қурилиш-пудрат корхонаси асосчиси, фахрий меросхўр фуқаро, Туркистон ўлкаси янги маъмурияти ташкил этилиши давридаги жамоат арбоби, 1866-йилда маҳаллий аҳолининг ички ҳаётининг турли масалаларини маҳаллий урф-одатларга мувофиқ ҳал қилиш учун ташкил этилган Тошкент ўзини ўзи бошқаришнинг махсус органи — „маҳкама раиси“ бўлган.
Биографияси
Сайид Азимбой 19-аср ўрталарида Россия билан савдо-сотиқ билан шуғулланган, Тошкентдан Россияга карвонлар ҳайдаган. Чегарадаги Троицк шаҳрига қайта-қайта ташрифлар чоғида у рус тилини ўрганган ҳамда Европа тартиб-қоидалари ва ғоялари билан танишиб, тараққиётни ҳимоя қила бошлаган ва қулликнинг қатъий рақибига айланган[2]. Сайид Азимбой ўз ташаббуси билан барча қулларини озод қилган, Тошкентнинг бошқа савдогарлари ҳам ундан ўрнак олишган.
Тошкентда қулдорлик институтининг барҳам топишида Сайид Азимбойнинг роли
1865-йилда Россия империяси қўшинлари Тошкентни босиб олгандан сўнг дарҳол янги ҳукуматнинг чора-тадбирларидан бири қулдорлик институтини тўлиқ ва сўзсиз бекор қилиш эди.
Ўзбекистон Фанлар академияси Шарқшунослик институтида сақланаётган „Тошкентнинг янги тарихи“ номли ноёб қўлёзмаси муаллифи Муҳаммад Солиҳ қори бу ҳақда шундай ҳикоя қилади[3]:
"Вилоят зодагонларига Ўрда ошхонасидаги Калон ҳовузининг ёнига йиғилишлари айтилган. Арбоблар, савдогарлар, қози-калонлар, уламолар ва бошқалар келиб, ҳовуз қирғоғида туришарди. Ўшанда Черняев бу ерга келиб: „Ҳар бир уйда ёки саройда, бой ёки камбағал уйида сотиб олинган ёки мерос бўлиб қолган гулом ёки мушта ва қул бўлса, Петербург подишоҳини рози қилиш учун уларнинг эгалари озодликка қўйиб юборишлари буюрилда“ ва ўйлаш учун икки соат вақт берди. …
Йиғилганлар уч-беш кишидан иборат гуруҳларга бўлиниб, эшитганларини муҳокама қила бошладилар… "… Бировнинг буйруғи билан озод қилиш — зўравонлик, … давлатга ва бутун халққа зарар етказиш — тўлиқ талофатдир, — деди ҳуқуқшунослар. …
Шу пайт Муҳаммад ўғли Сайид Азим исмли савдогарлардан бири ўрнидан туриб, уламолар гуруҳига яқинлашди. Тавозе билан қўлларини кўксига қўйиб, мулойимлик билан деди: „Эй, мусулмон эътиқодидаги муражонлар! Сиздан битта саволнинг ечимини оламан деган умиддаман. Бу одамлар савдогар бўлиб, давлатга бўлган бундай фойдани тушунмайдилар. Менинг таклифим билан қулларга шу Тошкент шаҳри номидан таътил тўловини беришни ва қулларини озод қилишни зарур деб билишган ва бу савдогарларга яхши ном қолдиради. Мен буни ақл билан қилдимми?“…
Уламо ва фозиллар эса Сайид Азимни бегоналарнинг кўзидан яшириб, мажлиснинг бир бурчагига олиб бориб: „Бу вилоятнинг вайрон бўлишига сабабчи бўлганинг ўзингга етмайдими?..“ дейишди.
… Бироқ, савдогарлар синфига нисбатан ўзларининг аччиқларини яширган ҳолда, улар бу жавобдан сўнг, ҳамма шаҳар номидан барча қулларни озодликка чиқаришга рози бўлганликлари ҳақида бир овоздан жавоб беришди.…"
— Муҳаммад Солиҳ Қори. „Тошкентнинг янги тарихи“, қўлёзма. Тошкент, Ўзбекистон Фанлар академияси Шарқшунослик институти.
Шу вақтдан бошлаб Тошкентда қулдорлик расман бекор қилинди ва озод қилинган қулларга ўша пайтда мавжуд бўлган шаҳар ташқарисида (ҳозирги Қорақамиш турар-жой массиви ҳудудида) жойлашиш учун ер берилди.
Савдогар уста Сайид Азимбойнинг қулдорликни бекор қилиш масаласида тутган позицияси уни Тошкентнинг маҳаллий аҳолиси вакиллари орасида жамоат арбоблари орасида биринчи ўринга қўйди. 1866-йилда Тошкент маҳаллий аҳолисининг ички ҳаётининг турли масалаларини ҳал қилиш учун тузилган Тошкент ўзини ўзи бошқаришнинг махсус органи бўлган маҳкамага раис этиб сайланди.
1867-йил март ойида Сайид Азимбой Петербургга ташриф буюрганида император Александр ИИ билан таништирилди ва унга меросхўр фахрий фуқаро унвони берилди.
Азимбойнинг тўнғич ўғли — Сайид Карим Сайидазимбоев 1907-йилда Тошкентда ўзбек тилида биринчи ихтисослаштирилган тижорат газетаси „Тужор“ („Савдогар“)га асос солган ва Тошкент шаҳар думаси депутати, укаси Сайид Ғани билан бирга Тошкентдаги йирик қурилиш-пудрат фирмасига раҳбарлик қилган.
Сайид Азимбой 1880-йилларда вафот этган.
Адабиёт
- Тошкент ўтмишда ва ҳозирда. Тарихий иншо. А. И. Добросмйслов. Тошкент. „Порцева“ нашриёти. Николаэвская кўчаси. 1912-йил.
Манбалар
- ↑ "Караван-боши" — Началник каравана.
- ↑ Например, в это время в Ташкенте действовал крупний неволничий ринок, сущэствовавший в течениэ многих столетий.
- ↑ „Информационное агентство «Пресс-УЗ.инфо». Борис Гелендер «Одет в камзол особого покроя»“. 2008-йил 28-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 17-январ.