Sayyid Mir Siddiqxon toʻra
Сайид Мир Сиддиқхон тўра(Ҳишмат) — ўзбек манғитлар сулоласининг вакили, Бухоро амири Музаффарнинг тўққизинчи ўғли. У Бухоро амирлигининг Қарши ва Чоржўй бекликларида ҳоким бўлган. У буюк адиб, шоир, антологиялар ва бошқа тарихий асарлар тузувчиси, Бухородаги бой шахсий кутубхона соҳиби сифатида Бухоро амирлиги тарихида из қолдирди. Тахаллуси Ҳишмат эди.
| Саййид Мир Сиддиқхон | |
|---|---|
| Бек | |
_2.jpg) | |
 Чоржўй беки | |
| Салтанат | 1878—1885 |
| Ўтмишдоши | Саййид Нуриддин |
| Давомчиси | Остонақул қўшбеги |
| Қарши беки | |
| Салтанат | 1871 — 1878 |
| Давомчиси | Саид Абдулмўмин тўра |
| Туғилиши |
1864 Бухоро амирлиги |
| Вафоти | 1932 |
| Дафн этилган жой |
Мадина шаҳридаги Баде-ул-Гуркад қабристони |
| Уй | Манғит |
| Отаси | Амир Музаффар |
| Дини | Ислом |
| Касби | Бек, Тарихчи |
Сиёсий фаолият
_5.jpg)
_3.jpg)
Сайид Мир Сиддиқ отаси даврида, 1871-йилдан Қарши беги этиб тайинланган. Укаси Сайид Нуриддин вафотидан кейин 1878-йилда Музаффар уни Чоржўй бейи этиб тайинлайди.
1885-йилда амир Музаффар бетоблигида Сейид Мир Сиддиқ отасининг рухсатисиз, уни кўриш баҳонасида Бухорога келади. Бироқ Музаффар аллақачон вафот этган эди, сарой аъёнлари унинг ўлимини яшириб, Кармана беги, тахт вориси бўлган қондоши Сайид Абдулаҳадхонни олиб келишади. Отасининг ўлимидан бехабар Сайид Мир Сиддиқ шарманда бўлди, ҳибсга олиниб, лавозимидан маҳрум бўлди. Сўнгра озодликка чиқди ва Бухорода узоқ йиллар уй қамоғида ўтирди.
Ижодий фаолият
Сиёсий ишлардан четлаштирилган Сайид Мир Сиддиқ уй қамоғида бўлган вақтида Бухорода яшаб, ҳаётини адабий фаолиятга бағишлади. Уч-тўрт йил ичида билими, шоирлиги билан машҳур бўлди, „Ҳишмат“, „Ҳашмат“, „Воҳид“ тахаллуси билан ижод қилди. Сайид Мир Сиддиқ ўртамиёна шоир бўлган ҳолда, айни пайтда адабиётнинг йирик билимдони, бир қанча тугалланмаган тазкиралар муаллифи ва ажойиб қўлёзма кутубхонасини тўплаган буюк китобсевар эди. Унинг ижодида замондош шоирлари шеърларидан намуналар тўплами — „Тазкир“ тўплами алоҳида ўрин тутади. Унинг антологиясининг муҳим томони шоҳ саройи ва саройига яқин шоирлар ҳақидаги маълумотлардир. Замонавий тадқиқотчилар учун Сайид Мир Сиддиқ шахси Бухоро тарихини ҳукмрон сулола вакили позициясидан билувчи ва баҳоловчи тарихчи сифатида ҳам, ҳукмрон амирга мухолифатчи тарихчи сифатида ҳам қизиқ. Унинг Россия истилоси ва минтақанинг Россия протекторатига айлантирилиши давридаги мамлакатнинг иқтисодий ҳаёти, бошқарув қоидалари ва сиёсий вазият ҳақидаги кузатишлари, мулоҳазалари ва хулосалари жуда қимматлидир. Унинг кутубхонаси Бухоро амирлигининг маданий-маърифий ҳаётида муҳим ўрин тутган. Сайид Мир Сиддиқнинг фикрича, унинг асарларининг рўйхати ва номларини аниқлаш, нарх-наво масалалари, қўлёзмаларнинг тарихи ва тақдири ва бошқа кодикологик масалаларни таҳлил қилиш мумкин. Унинг кутубхонасини реставрация қилиш ва реконструксия қилиш, унинг Ўрта Осиё маданий ҳаётида тутган ўрнини аниқлаш бизнинг давримизда ҳам жуда долзарб, чунки Сайид Мир Сиддиқ кутубхонасидаги қўлёзмаларнинг кўпчилиги ва асарларининг асосий қисми бизгача етиб келган. Ва дунёнинг турли фондларида сақланади. Сайид Мир Сиддиқнинг ўзи бир жойда кутубхонасидан 213 жилдлик китобларнинг номларини тилга олган. Шундан 31 та тарихга оид асарлар, 9 та деван, 6 та баёз, 4 та тафсир, 6 та тазкира. Унинг кутубхонасидан ҳозир Тошкент Давлат Шарқшунослик университетининг қўлёзмалари маркази фондида 148 жилд қўлёзма сақланмоқда. Улардан 107 та китоб форс тилида, 41 таси араб тилида, 1 таси туркий тилда бўлиб, соҳалардан 53 таси шеърият, 14 таси тарих, 7 таси наср, 20 таси тасаввуф, 11 таси диний, 3 таси эпистол ёзувлари, мемуарлар 2 та, догматика 8 та. Сайид Мир Сиддиқ кутубхонасида 1000 жилддан ортиқ қўлёзма ва тошбосма китоблар сақланганлиги тахмин қилинади. Мирзо Салимбек „Тарихи Салимий“да Сайид Мир Сиддиқ ҳақида шундай ёзади:
У уламоларни, қориларни суҳбатларга таклиф қилган ва уларнинг суҳбатларидан ўзи ҳам кўп фойдали нарсаларни олган. У илм-фан ва илоҳиётнинг турли соҳаларидан кўплаб китоблар тўплаган, зўр олим бўлган ва турли билимларга эга бўлган. У умрининг бир сониясини ҳам беҳуда ўтказмади. У ўзининг эзгу ҳаётини бу уйда мамнунлик ва осойишталикда яхши давом эттирмоқда.
Садриддин Айний „Хотиралар“ эссесида Сейид Мир Сиддиқ ҳақида шундай ёзади:
У илм-фан ва адабиёт билан шуғулланган, амирдан та'мирлаш учун деб олинган маблағни китобларга сарфлаган. Бутун вақтини ўқишга сарфлади.
Сейид Мир Сиддиқнинг Бухородаги қароргоҳи ҳақида бир қанча ривоятлар мавжуд. Га биноан:
— Мирзо Салимбек, у Ҳовузи дастурхончи маҳалласида Саййид Абдулаҳадхон берган яхши ҳовлида яшар эди[1].
— Садриддин Айний, у амир қал’аси — Аркадан узоқда жойлашган уйларидан бирида яшар эди[2].
— А. Г. Недвецкий, у Бухоро аркида яшаган, у ерда кўп йилларни уй қамоғида ўтказган. Кейинги йилларда у Бухоронинг Равгангарон маҳалласида истиқомат қилган[3].
1920-йилдан Бухоро марказий кутубхонасида ишлаган, кейин Совет ҳукумати унга ва амир оиласининг бошқа бир қанча аъзоларига Афғонистонга боришга рухсат берган. Ўша йили Афғонистон амирлигига ҳижрат қилган. Саййид Мир Сиддиқ умрининг сўнгги йилларини Мадина шаҳрида ўтказди ва 1932-йилда шу ерда вафот этди. У Баде-ул-Гуркад қабристонига дафн этилган.
Оила
Саййид Мир Сиддиқнинг қизи Бухоронинг охирги амири Саййид Олимхонга турмушга чиқди.