Ziyosfera

Semey: Versiyalar orasidagi farq

Avtomatik translit va nom yoʻnaltirishi: Semey
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
#YOʻNALTIRISH [[Semey]]
{{Bilgiquti aholi punkti
| oʻzbekcha nomi = Semey
| asl nomi = {{lang-kk|Семей}}
| mavqe = shahar
| mamlakat = Qozogʻiston
| mintaqa turi = viloyat
| mintaqa = Sharqiy Qozogʻiston viloyati
| jadvalda mintaqa = Sharqiy Qozogʻiston viloyati
| tuman turi =
| tuman =
| jadvalda tuman =
| jamoat turi =
| jamoat =
| jadvalda jamoat =
| qaram =
| gerb =Semey Coat of Arms.jpg
| bayroq =
|lat_dir =N |lat_deg =50 |lat_min =24 |lat_sec =40
  |lon_dir =E |lon_deg =80 |lon_min =13 |lon_sec =39
  |CoordAddon            = |type:city(298100)_region:KZu
| CoordScale =
| mamlakat xaritasi oʻlchami = 300
| mintaqa xaritasi oʻlchami =
| tuman xaritasi oʻlchami =
| mamlakat xaritasi =
| mintaqa xaritasi =
| tuman xaritasi =
| ichki bolinishi =
| rahbar turi = Akim
| rahbar = Karimov Aybek Mutalapxanovich
| asos solingan = 1718
| ilk eslatilishi =
| avvalgi nomlari = Semipalatinsk
| qachondan beri =
| maydon = 210
| balandlik turi =
| AP markazi balandligi =
| iqlim =
| rasmiy til = qozoqcha
| aholi = 352 000
| sanalgan yil = 2021
| zichlik =
| aglomeratsiya =
| milliy tarkib = [[qozoqlar]] 72,90 % <br /> [[ruslar]] 23,07% <br /> [[tatarlar]] 2,42 % <br /> [[olmonlar]] 0,56 % <br /> <ref name="Stat2012">{{Veb manbasi|url=http://www.shygys.stat.kz/dok/regioni/semei.html|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|title=Департамент статистики Восточно-Казахстанской области. Паспорт области / Регионы / г. Семей|accessdate=2012-12-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DR8wXdlm?url=http://www.shygys.stat.kz/dok/regioni/semei.html|archivedate=2013-01-05}} {{Webarxiv|url=https://www.webcitation.org/6DR8wXdlm?url=http://www.shygys.stat.kz/dok/regioni/semei.html |date=2013-01-05 }}</ref>
| konfessiyaviy tarkib =
| etnoxronim =
| vaqt mintaqasi = +6
| DST =
| telefon kodi = +7 7222
| pochta indeksi = F1*****
| pochta indekslari =
| avtomobil kodi = F, U, 16
| identifikator turi =
| raqamli identifikator =
| Sayt = http://www.akimsemey.gov.kz/
| Commons turkumi =
|tasvir={{Photomontage
| photo1a =
| photo3b = Revolution Monument Semey.JPG{{!}}
| photo2a = 2-minaret mosque in Semey.jpg{{!}}
| photo2b = Semey - panoramio.jpg{{!}}
| photo3a ={{!}}
| photo4a = Semey Medicine Academy.jpg{{!}}
| color = white
| color_border = white
| position = center
| spacing = 2
| size = 266
| foot_montage =
}}}}
'''Semey''' ({{lang-kz|Семей}}) — Qozogʻistonning [[Sharqiy Qozogʻiston viloyati]]dagi shahar ([[1782-yil]]dan). Irtish daryosining har ikkala sohilida, oʻng qirgʻogʻidagi pristan. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 309 574 kishi ([[2012-yil]]). Rus harbiylari Qozogistonning shu hududlarini egallash maqsadida, [[1718-yil]]da harbiy istehkom sifatida qurgan ([[Irtish|Irtish daryosi]] boshlangan joydan 18&nbsp;km quyida). <nowiki>XVIII</nowiki> asrda tranzit savdo markazi. [[1776-yil]]dan hozirgi oʻrnida. [[1782-yil]]gacha Semipalatka deb atalgan. (qalʼa yonida 7 ta uy boʻlgan, nomi shundan). 1920—28 yillarda gubernya, 1928— 32 yillarda okrug , [[1932-yil]]dan Sharqiy Qozogʻiston viloyati, 1939—90 yillarda Semipalatinsk viloyati markazi, [[1929-yil]]da Semeydan Turkiston — Sibir temir yoʻli oʻtgan. Yengil va oziq-ovqat sanoati tarmoqlari yetakchi oʻrinda. „Kazaxkabel“, daryo kemasozligi, kema taʼmirlash, gaz apparaturasi, armatura, sement zavodlari bor. Metallsozlik, ruda boyitish, „Altayzoloto“ kombinatlari, qurilish materiallari korxonalari ishlab turibdi. F. M. Dostoyevskiy va qozoq shoiri Abay Qoʻnonboyev adabiymemorial muzeylari bor. Semey atrofidagi hududda [[1997-yil]] gacha yadro quroli yer osti sinovlarining oʻtkazish poligoni boʻlgan (sinovlar [[1991-yil]]da toʻxtatilgan).<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref><ref name="ukaz">{{Veb manbasi|url=http://www.akorda.kz/www/www_akorda_kz.nsf/sections?OpenForm&id_doc=291738FAD244332546257301003DD3D8&lang=ru|title=Указ Президента Республики Казахстан от 21 июня 2007 года № 351 «О переименовании города Семипалатинска Восточно-Казахстанской области»|accessdate=2012-06-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/68egj8eqP?url=http://www.akorda.kz/ru/official_documents/decrees_of_the_president/on_renaming_the_city_of_semipalatinsk_in_the_eastern|archivedate=2012-06-24}} {{Webarxiv|url=https://www.webcitation.org/68egj8eqP?url=http://www.akorda.kz/ru/official_documents/decrees_of_the_president/on_renaming_the_city_of_semipalatinsk_in_the_eastern |date=2012-06-24 }}</ref>
 
== Tarixi ==
Semeyning poydevori [[1718-yil]]i qurildi, [[Petr 1]] sharqiy tarafiga va [[Irtish daryosi|Irtish]] tarafidagi joylariga qoʻrgʻon qurish toʻgʻrisida farmon chiqardi, qurilish [[1714-yil]]dan [[1720-yil]]gacha davom etdi. 1718-yilda Semipalat qoʻrgʻoni podpolkovnik P.Stupinning boshqaruvi bilan „toʻliq qurol-aslahalar yordamida qurib bitkazildi“.
 
Semipalat qoʻrgʻoni [[Rossiya]] bilan [[Qozogʻiston]] oʻrtasidagi asosiy savdo markazlarining rivojlanishida muhim oʻrin egalladi. Semeyning ilk bor tashkil topganidan boshlab, bunda savdo qilish uchun jungʻor qalmoqlari, buxoroliklar, toshkentliklar, qoʻqonliklar kela boshlashdi. [[Osiyo]]lik savdogarlar tomonidan savdo operatsiyalarini boshqarish maqsadida [[1728-yil]]dan [[bojxona]] qurildi. Yilning boshlarida Semey bojxonasi [[Moskva]]dagi Davlat Komers-Kollegiya bosh boshqarmasida joylashgan Sibir farmoniga amal qildi. [[1776-yil]]i Gʻarbiy-Sibir general-gubernatori qoʻrgʻonning yangi loyihasini tuzish uchun kapitan I. G. Andreevni yubordi. Isteʼdodli injener, qoʻrgʻonlarni qayta qurib, yoʻllar, koʻpriklar barpo qildi, yoʻllar bilan toʻsiqlarning, qoʻrgʻonlarning rejasi bilan xaritasini tushirdi. Yangi qoʻrgʻonga eski qoʻrgʻon xalqlari, qozoqlar, harbiy kishilar, shunga oʻxshash savdogar kishilarning koʻpchiligi koʻchib kela boshladi. [[1854-yil]]ning [[1-oktabr]]ida Semey viloyatining ochilish marosimi boʻldi. Kichkinagina Semey shahri birdan viloyatga aylandi. Qayta tashkil topgan viloyat [[Rossiya imperiyasi]] tarkibidagi eng koʻlamlisi boʻldi. Shahar dumasi bilan Shahar sudi bekitiladi. [[1858-yil]]i tashkil topgan koʻlamli [[Semey viloyati]]da — 261 487 kishi istiqomat qildi. [[1873-yil]]dan Semeyda [[telegraf]], [[1910-yil]]dan [[telefon]] va Qozogʻistondagi toʻngʻich suv oʻtkazish voqealari roʻy berdi. [[1906-yil]]i yuqori Irtishda suv orqali aloqaning rasmiy ochilish marosimi boʻldi. [[XIX asr]]ning oxiri bilan [[XX asr]]ning boshida Semey viloyatida mahsulotni ilk bor qayta ishlash korxonasi tashkil topdi. XX asrning boshida Rossiyaning yirik firmalari va fabrikalari yordamida [[jun]], [[teri]] tayyorlandi. [[1863-yil]]i shaharda 2 ta oʻquv yurti faoliyat yuritdi. Uning ichida bir uyezdli bilim yurti, 2 ta cherkov-prixod bilim yurti, 14 ta qozoq va 9 ta tatar [[maktab]]lari boʻldi. [[1864-yil]]i ayollar maktabi 2-razryadli bilim yurti sifatida qayta tashkil topdi. XIX asrning oxirlari va XX asrning boshida shaharda erkaklar va ayollar klassik [[gimnaziya]]lari, muallimlar seminariyasi faoliyat yuritdi.
 
== Aholisi ==
Shahar aholining soni [[2012]]-yilgi maʼlumot boʻyicha 309 574 kishini tashkil etdi. Shahar koʻp millatli hisoblanadi, shaharning milliy tarkibini quyidagi jadvaldan koʻrishingiz mumkin:
 
{|class="wikitable"
!Yili ||[[1881]]||[[1897]]||[[1910]]||[[1926]]||[[1939]]||[[1959]]||[[1979]]||[[1989]]||[[1999]]||[[2009]]
|-
|Aholi ||17 820 ||26 353||34 400 ||56 100 ||109 700 ||149 800 ||270 400||334 402||269 574||299 264
|}
 
Shahar aholisining milliy tarkibi 2010-yil 1-yanvar:<ref name="Stat2010">{{Veb manbasi|url=http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/Bull_Hsany2010.rar|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|title=Численность населения Республики Казахстан по областям, городам и районам, полу и отдельным возрастным группам, отдельным этносам на начало 2010 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/68j77qjAC?url=http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/Bull_Hsany2010.rar|archivedate=2012-06-27|accessdate=2013-05-25}} {{Webarxiv|url=https://www.webcitation.org/68j77qjAC?url=http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/Bull_Hsany2010.rar |date=2012-06-27 }}</ref><ref name="пер.2010">{{Veb manbasi |sarlavha=Национальный состав населения Казахстана по переписи 2009 |url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2010.htm |qaralgan sana=2013-05-25 |arxivsana=2013-02-12 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20130212024927/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2010.htm }}</ref>
* [[qozoqlar]] — 200 386 kishi (63,23 %)
* [[ruslar]] — 94 868 kishi (29,93 %)
* [[tatarlar]] — 11 645 kishi (3,67 %)
* [[olmonlar]] — 3 136 kishi (0,99 %)
* [[ukrainlar]] — 2 425 kishi (0,77 %)
* [[beloruslar]] — 675 kishi (0,21 %)
* [[uygʻurlar]] — 467 kishi (0,15 %)
* [[koreyslar]] — 392 kishi (0,12 %)
* [[oʻzbeklar]] — 358 kishi (0,11 %)
* boshqalar — 2 587 kishi (0,82 %)
* umumiy — 316 939 kishi (100,00 %)
 
== Bilim ==
[[Fayl:Semey State Pedagogical University.jpg|right|400px|thumb|[[Semey davlat pedagogika instituti]]ning bosh korpusi]]
Shaharda [[2008]]-yilgi maʼlumotga asosan 73 ta maktab mavjud, shulardan 68 tasi — umumiy oʻrta maktab, 1 tasi — asosiy, 3 tasi — boshlangʻich, 1 tasi — bogʻcha-maktab. [[Qozoq tili]]dagi maktablar soni 26 ta, [[rus tili]]dagisi 13 ta, ikki tilli maktablar 33 ta. Shaharda chiziqli jonli 56 ta maktab joylashgan, 27 tasi qishloq hududlarda joylashgan.
 
== Manbalar ==
{{manbalar}}
 
{{Qozogʻiston shaharlari}}
{{Tashqi havolalar}}
 
[[Turkum:Qozogʻiston shaharlari]]

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Semey

qozoqcha: Семей
shahar
[[File:||132px]]
{{{rasmiy_nomi}}}ning rasmiy gerbi
Gerb
50°24′40″N 80°13′39″E / 50.41111°N 80.22750°E / 50.41111; 80.22750
Mamlakat Qozogʻiston
viloyat Sharqiy Qozogʻiston viloyati
Hukumat
 • Akim Karimov Aybek Mutalapxanovich
Asos solingan 1718
Avvalgi nomlari Semipalatinsk
Maydon 210 km2 (81 kv mi)
Rasmiy til(lar)i qozoqcha
Aholisi
 (2021)
 352 000
Milliy tarkib qozoqlar 72,90 %
ruslar 23,07%
tatarlar 2,42 %
olmonlar 0,56 %
[1]
Vaqt mintaqasi UTC+6
Telefon kodi +7 7222
Pochta indeks(lar)i F1*****
Avtomobil kodi F, U, 16
Semey xaritada
Semey
Semey
Semey xaritada
Semey
Semey

Semey (qozoqcha: Семей) — Qozogʻistonning Sharqiy Qozogʻiston viloyatidagi shahar (1782-yildan). Irtish daryosining har ikkala sohilida, oʻng qirgʻogʻidagi pristan. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 309 574 kishi (2012-yil). Rus harbiylari Qozogistonning shu hududlarini egallash maqsadida, 1718-yilda harbiy istehkom sifatida qurgan (Irtish daryosi boshlangan joydan 18 km quyida). XVIII asrda tranzit savdo markazi. 1776-yildan hozirgi oʻrnida. 1782-yilgacha Semipalatka deb atalgan. (qalʼa yonida 7 ta uy boʻlgan, nomi shundan). 1920—28 yillarda gubernya, 1928— 32 yillarda okrug , 1932-yildan Sharqiy Qozogʻiston viloyati, 1939—90 yillarda Semipalatinsk viloyati markazi, 1929-yilda Semeydan Turkiston — Sibir temir yoʻli oʻtgan. Yengil va oziq-ovqat sanoati tarmoqlari yetakchi oʻrinda. „Kazaxkabel“, daryo kemasozligi, kema taʼmirlash, gaz apparaturasi, armatura, sement zavodlari bor. Metallsozlik, ruda boyitish, „Altayzoloto“ kombinatlari, qurilish materiallari korxonalari ishlab turibdi. F. M. Dostoyevskiy va qozoq shoiri Abay Qoʻnonboyev adabiymemorial muzeylari bor. Semey atrofidagi hududda 1997-yil gacha yadro quroli yer osti sinovlarining oʻtkazish poligoni boʻlgan (sinovlar 1991-yilda toʻxtatilgan).[2][3]

Tarixi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Semeyning poydevori 1718-yili qurildi, Petr 1 sharqiy tarafiga va Irtish tarafidagi joylariga qoʻrgʻon qurish toʻgʻrisida farmon chiqardi, qurilish 1714-yildan 1720-yilgacha davom etdi. 1718-yilda Semipalat qoʻrgʻoni podpolkovnik P.Stupinning boshqaruvi bilan „toʻliq qurol-aslahalar yordamida qurib bitkazildi“.

Semipalat qoʻrgʻoni Rossiya bilan Qozogʻiston oʻrtasidagi asosiy savdo markazlarining rivojlanishida muhim oʻrin egalladi. Semeyning ilk bor tashkil topganidan boshlab, bunda savdo qilish uchun jungʻor qalmoqlari, buxoroliklar, toshkentliklar, qoʻqonliklar kela boshlashdi. Osiyolik savdogarlar tomonidan savdo operatsiyalarini boshqarish maqsadida 1728-yildan bojxona qurildi. Yilning boshlarida Semey bojxonasi Moskvadagi Davlat Komers-Kollegiya bosh boshqarmasida joylashgan Sibir farmoniga amal qildi. 1776-yili Gʻarbiy-Sibir general-gubernatori qoʻrgʻonning yangi loyihasini tuzish uchun kapitan I. G. Andreevni yubordi. Isteʼdodli injener, qoʻrgʻonlarni qayta qurib, yoʻllar, koʻpriklar barpo qildi, yoʻllar bilan toʻsiqlarning, qoʻrgʻonlarning rejasi bilan xaritasini tushirdi. Yangi qoʻrgʻonga eski qoʻrgʻon xalqlari, qozoqlar, harbiy kishilar, shunga oʻxshash savdogar kishilarning koʻpchiligi koʻchib kela boshladi. 1854-yilning 1-oktabrida Semey viloyatining ochilish marosimi boʻldi. Kichkinagina Semey shahri birdan viloyatga aylandi. Qayta tashkil topgan viloyat Rossiya imperiyasi tarkibidagi eng koʻlamlisi boʻldi. Shahar dumasi bilan Shahar sudi bekitiladi. 1858-yili tashkil topgan koʻlamli Semey viloyatida — 261 487 kishi istiqomat qildi. 1873-yildan Semeyda telegraf, 1910-yildan telefon va Qozogʻistondagi toʻngʻich suv oʻtkazish voqealari roʻy berdi. 1906-yili yuqori Irtishda suv orqali aloqaning rasmiy ochilish marosimi boʻldi. XIX asrning oxiri bilan XX asrning boshida Semey viloyatida mahsulotni ilk bor qayta ishlash korxonasi tashkil topdi. XX asrning boshida Rossiyaning yirik firmalari va fabrikalari yordamida jun, teri tayyorlandi. 1863-yili shaharda 2 ta oʻquv yurti faoliyat yuritdi. Uning ichida bir uyezdli bilim yurti, 2 ta cherkov-prixod bilim yurti, 14 ta qozoq va 9 ta tatar maktablari boʻldi. 1864-yili ayollar maktabi 2-razryadli bilim yurti sifatida qayta tashkil topdi. XIX asrning oxirlari va XX asrning boshida shaharda erkaklar va ayollar klassik gimnaziyalari, muallimlar seminariyasi faoliyat yuritdi.

Aholisi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Shahar aholining soni 2012-yilgi maʼlumot boʻyicha 309 574 kishini tashkil etdi. Shahar koʻp millatli hisoblanadi, shaharning milliy tarkibini quyidagi jadvaldan koʻrishingiz mumkin:

Yili 1881 1897 1910 1926 1939 1959 1979 1989 1999 2009
Aholi 17 820 26 353 34 400 56 100 109 700 149 800 270 400 334 402 269 574 299 264

Shahar aholisining milliy tarkibi 2010-yil 1-yanvar:[4][5]

  • qozoqlar — 200 386 kishi (63,23 %)
  • ruslar — 94 868 kishi (29,93 %)
  • tatarlar — 11 645 kishi (3,67 %)
  • olmonlar — 3 136 kishi (0,99 %)
  • ukrainlar — 2 425 kishi (0,77 %)
  • beloruslar — 675 kishi (0,21 %)
  • uygʻurlar — 467 kishi (0,15 %)
  • koreyslar — 392 kishi (0,12 %)
  • oʻzbeklar — 358 kishi (0,11 %)
  • boshqalar — 2 587 kishi (0,82 %)
  • umumiy — 316 939 kishi (100,00 %)

Bilim

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Semey davlat pedagogika institutining bosh korpusi

Shaharda 2008-yilgi maʼlumotga asosan 73 ta maktab mavjud, shulardan 68 tasi — umumiy oʻrta maktab, 1 tasi — asosiy, 3 tasi — boshlangʻich, 1 tasi — bogʻcha-maktab. Qozoq tilidagi maktablar soni 26 ta, rus tilidagisi 13 ta, ikki tilli maktablar 33 ta. Shaharda chiziqli jonli 56 ta maktab joylashgan, 27 tasi qishloq hududlarda joylashgan.

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ „Департамент статистики Восточно-Казахстанской области. Паспорт области / Регионы / г. Семей“. Агентство Республики Казахстан по статистике. 2013-yil 5-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 29-dekabr. (WebCite saytida 2013-01-05 sanasida arxivlangan)
  2. ↑ OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  3. ↑ „Указ Президента Республики Казахстан от 21 июня 2007 года № 351 «О переименовании города Семипалатинска Восточно-Казахстанской области»“. 2012-yil 24-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 2-iyun. (WebCite saytida 2012-06-24 sanasida arxivlangan)
  4. ↑ „Численность населения Республики Казахстан по областям, городам и районам, полу и отдельным возрастным группам, отдельным этносам на начало 2010 года“. Агентство Республики Казахстан по статистике. 2012-yil 27-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 25-may. (WebCite saytida 2012-06-27 sanasida arxivlangan)
  5. ↑ „Национальный состав населения Казахстана по переписи 2009“. 2013-yil 12-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 25-may. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Semipalatinsk?oldid=770325" dan olindi