Sep
Сеп (Сарпо) — келинга ота-онаси томонидан ажратилган ҳамда қариндош-уруғлари томонидан тортиқ этиладиган ва никоҳ пайтида унга тегишли бўлган мулкдир. Сеп тайёрлаш оиланинг тарихий тараққиётида патрилокал никох ва моногам оила вужудга келгандан сўнг шаклланган. Ҳар бир тарихий даврнинг турмуш шароитлари, тирикчилик тарзи сепнинг таркибига таъсир кўрсатган ва ота-онанинг моддий имкониятлари билан белгиланган. Илгари
Этимологияси
Сарпо— бу тожикча: сар "бош" ва тожикча: по "оёқ" маъносини англатади. Тантанали маросимларда ҳурмат юзасидан тақдим қилинадиган „бош-оёқ кийим“ маъносини англатади. Сарупо шаклида ҳам ишлатилади.
Тарих
Христиан маданиятида сеп эр ўз хотинини қўллаб-қувватлаши билан изоҳланган. Вақт ўтиши билан сеп потенциал даъвогар бўлган куёвларнинг мулкий жиҳатдан жалб қилиш ролини ўйнай бошлади. Ўғлининг бўлажак рафиқаси кўчиб ўтиши керак бўлган куёвнинг ота-онаси, айниқса, сепга қизиқиш билдиришди. Ўрта асрларда, никоҳ ёши (14-16 ёш) туфайли, кўп ёки камроқ бадавлат оилаларда, қиз туғилгандан сўнг дарҳол йиғила бошланди. Агар у вафот этган бўлса (чақалоқлар ўлими юқори бўлса), у бошқа қизларга ўтган. Сепни биринчи навбатда қизнинг онаси йиғиб олган. Кейинчалик келиннинг ўзи йиғиш жараёни билан шуғуллана бошлади. Сепнинг стандарт тўпламига уй-рўзғор буюмлари, биринчи навбатда, қўлда ясалган патлар, ёстиқлар, қўлда тўқилган ёстиқ жилдлари, чойшаблар, кўрпалар, гиламлар, пардалар, турли хил идиш-товоқлар, биллур, кумуш идишлар, шунингдек, заргарлик буюмлари, тиллалар ва бошқалар киради. Бундай мулк одатда амалий ва бадиий аҳамиятга эга бўлган ва келин ўзи билан олиб юрадиган бир ёки бир нечта сандиқ ва қутиларда сақланган. Кейинчалик уларга катта миқдордаги пул ва қимматли қоғозлар қўшила бошланди (бу, айниқса, замонавий давр банкирлари ва молиячиларининг қизлари учун тааллуқли эди).[1]
Ҳудудий хусусиятлар
Ўрта асрларда, ҳозирги замонда бўлгани каби, сеп йиғиш ҳар бир мамлакат маданиятига қараб ўзига хос хусусиятларга эга бўлган. Грецияда, ХХ асрнинг ўрталарига қадар, сепсиз аёллар ҳатто бутунлай вайрон бўлган одамга турмушга чиқиш имкониятига эга эмас эдилар.
Ҳиндистонда кўплаб камбағаллар қиз учун сеп йиғишга қодир эмаслиги ёки истамаслиги сабабли кўплаб янги туғилган қизларни ўлдиришарди, бу эса бу мамлакатда гендер номутаносиблигининг ривожланишига олиб келди . Бундан ташқари, Ҳиндистонда қайнона томонидан товламачилик ҳолатлари кенг тарқалган: агар келин керакли миқдордаги пул ёки қимматбаҳо нарсаларни беришдан бош торца, уни оч қолдирар, калтаклар ва баъзан ўлдирарди. Шу билан бирга, 1961-йилдан бери Ҳиндистонда келиндан сеп талаб қилиш расман тақиқланган ва 1983-йилда қонун қабул қилинган бўлиб, унга кўра сепни товламачилик билан талаб қилиш оғир жиноят сифатида квалификация қилинади.[2][3] …
Ўзбекистонда
Сеп тайёрлаш жаҳондаги кўп халқларда, жумладан, ўзбекларда ҳам учрайди. Қиз учун сеп тайёрлаш жуда эрта бошланган ва таомилга кўра, у то балоғатга етгунча тайёр бўлиши лозим. Сеп асосан, кўрпа, кўрпача, гилам, рўмол, дўппи, кийимкечаклар, тақинчоклар, уйрўзғор анжомлари ва бошқалардан иборат бўлган. Сеп солиш учун махсус бўғжома ёки сандиқ тайёрланган. Табиийки, сеп никохда муҳим ўрин эгаллаган. Чунки келин куёв хонадонига тушириб келинганидан сўнг утказиладиган сеп ейиш маросимида унинг молбисотини аёллар бирма-бир синчиклаб кўришган. Шу боис қиз ўз сепидаги белбоғ, дастрўмол, дўппи ва бошқаларни кўпинча ўз қўли билан тикишга ҳаракат қилган. Сеп келиннинг шахсий мулки ҳисобланган ва янги рўзғорни оёққа туриб олишига ва иқтисодий жиҳатдан ривожланишида муҳим восита ролини ўйнаган.
Рус империясида
Россия империясида сепнинг ҳуқуқий маъноси бу унинг ўзига хос „олдиндан мерос“ эканлиги эди. Қиз турмушга чиқса (яъни эрининг оиласига кўчиб ўтиб, шу билан отасининг оиласини тарк эца) ва сеп олгач, ёзма равишда „ўша сеплар билан қаноатланиши ва отасининг кўчмас мулкига умуман дахл қилмаслик“ мажбуриятини оларди ва агар у отасининг бойлигининг ягона меросхўри бўлиб қолса ҳам, отасининг вафотидан кейин у меросдан четлаштирилар ҳамда меросни тақсимотида қатнашмас эди.
Яна қаранг
- Қалин — келин учун тўлов, куёвнинг ота-онаси келиннинг ота-онасига сеп эвазига топширган миқдор.
Адабиётлар
- Бўриев О. ва бошқа, Ўзбек оиласи тарихидан, Т., 1995.[4]
Манбалар
- ↑ Многиэ, некогда обязателниэ, свадебниэ обряди сегодня или предани забвению или получили болеэ современноэ звучаниэ. Одна из таких древних традиций — приданоэ невести. „Как выглядит обряд приданого на современный лад.“ (ру). свадбаголик.ру. Қаралди: 2019-йил 12-январ.
- ↑ „Индийские тюрьмы переполнены желающими получить приданое“. НЕWСру.cом.
- ↑ „Верная или отверженная?“. Вокруг света.
- ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
Ҳаволалар
- Приданое // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.