Sferik koordinatalar: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. |
$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi
Sferik koordinatalar sistemasi — uch oʻlchamli koordinatalar sistemasi boʻlib, fazodagi nuqtaning vaziyati uchta kattalik bilan () bilan aniqlanadi. Bu yerda — koordinatalar boshigacha boʻlgan masofa, va — mos holda zenit va azimutal burchaklar.
Zenit va azimut tushunchalari astronomiyada keng qoʻllanadi. Zenit — ixtiyoriy tanlangan nuqta (kuzatish nuqtasi) dan vertikal yuqoriga yoʻnalgan boʻlib, fundamental tekislikda yotadi. Astronomiyada fundamental tekislik sifatida ekvator yotgan tekislik yoki ekliptika tekisligi olinadi. Azimut — fundamental tekislikdagi ixtiyoriy tanlangan nur bilan boshlangʻich kuzatish nuqtasi orasidagi burchak.

Boshqa koordinata sistemalariga oʻtish
[tahrir | manbasini tahrirlash]Dekart koordinatalar sistemasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Agar nuqtaning sferik koordinatalari berilgan boʻlsa, dekart koordinatalariga oʻtish uchun quyidagi formulalardan foydalaniladi:
-
Dekart koordinatalaridan sferik koordinatalarga oʻtish uchun esa:
-
Sferik koordinatalarga oʻtish yakobiani:
- Failed to parse (Unknown environment alignat): {\displaystyle \begin{alignat}{2}
J & =\frac{\partial(x,y,z)}{\partial (r,\theta,\varphi)}=\begin{vmatrix} \sin \theta \cos \varphi & r \cos \theta \cos \varphi & -r\sin\theta\sin\varphi\\ \sin \theta \sin \varphi & r \cos \theta \sin \varphi & r \sin \theta \cos \varphi \\ \cos \theta & - r\sin\theta & 0 \end{vmatrix} = \\ & =\cos \theta (r^2 \cos \varphi^2 \cos \theta \sin \theta + r^2\sin^2\varphi \cos\theta\sin\theta) + r\sin\theta(r\sin^2\theta\cos^2\varphi + r\sin^2\theta\sin^2\varphi) = \\ & = r^2 \cos^2\theta \sin \theta + r^2 \sin^2 \theta \sin\theta =\\ &= r^2\sin\theta. \end{alignat}}
Shunday qilib, dekart koordinatalaridan sferik koordinatalarga oʻtishdagi hajm elementi quyidagi koʻrinishga ega boʻladi:
Silindrik koordinatalar sistemasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Agar nuqtaning silindrik koordinatalari berilgan boʻlsa, sferik koordinatalarga oʻtish uchun quyidagi formulalardan foydalaniladi:
-
Yoki aksincha, sferik koordinatalardan silindrik koordinatalarga oʻtish uchun quyidagi formulalardan foydalaniladi:
-
Silindrik koordinatalardan sferik koordinatalarga oʻtish yakobiani :
Sferik koordinatalar sistemasida differensiallash va integrallash
[tahrir | manbasini tahrirlash]nuqtadan nuqtaga oʻtkazilgan vektor ning uzunligi quyidagiga teng:
bu yerda
-
-
-
Sferik koordinatalar ortogonal hisoblanadi. Shu sababli ularning metrik tenzori diagonal koʻrinishda boʻladi[1]:
-
- Failed to parse (trailing backslash): {\displaystyle \det(g_{ij})=r^4\sin^2\theta.\}
- Yoy uzunligi differensialining kvadrati:

Sferik koordinatalar sistemasida birlik vektorlar Sferik koordinatalar sistemasida masofa
[tahrir | manbasini tahrirlash]Fazodagi vaziyati sferik koordinatalar sistemasida berilgan ikki nuqtaning joylashuvi quyidagicha boʻlsin:
-
-
Sferik koordinatalar ortogonal hisoblanadi. Shu sababli ularning metrik tenzori diagonal koʻrinishda boʻladi[1]:
-
-
-