Shahzoda Abdurrahim Hayri sahifasining manbasini koʻrish

{{qirollik bilgiqutisi
|name         = Shahzoda Abdurrahim Hayri
|tasvir          = File: Şehzade Abdurrahim Hayri.jpg
|tugʻilgan_sanasi   = {{Tugʻilgan sanasi|1894|8|15|df=yes}}
|tugʻilgan_joyi  = [[Yıldız saroyi]], [[Konstantinopol]], [[Usmoniylar davlati|Usmoniylar imperiyasi]] <br /> (hozirgi [[Istanbul]], [[Turkiya]])
|vafot_sanasi   = {{Vafot sanasi va yoshi|1952|1|1|1894|8|15|df=yes}}
|vafot_joyi  = Saint Honoré mehmonxonasi, [[Parij]], [[Fransiya]]
|house        = [[Usmonlilar sulolasi|Usmoniylar]]
|house-type   = Sulola
|spouse       = {{Plainlist|
*{{Nikoh|Nebile Emine xonim|1919|1923|end=divorce}}
* {{Nikoh|Feride Mihrişah Misalruh xonim|1923|}}
}}
|father       = [[Abdulhamid II]]
|mother       = [[Peyveste xonim]]
|issue        = {{Unbulleted list|Mihrişah Selchuk Sulton|''Shahzoda'' Mehmed Hayri|}}
|full name    = {{Lang-tr|Şehzade Abdurrahim Hayri|italic=no}} <br /> {{Lang-ota|شهزاده عبد الرحيم خيرى}}
|dafn_etilgan_joy = Bobigny qabristoni, Parij
|religion     = [[Islom]], [[Ahl as-Sunna val-Jamoa|sunniylik]]
| module      =
}}
'''Shahzoda Abdurrahim Hayriy afandi''' ({{Lang-ota|شهزاده عبدالرحيم خيرى}}; 1894-yil 15-avgust — 1952-yil 1-yanvar) — [[Usmoniylar davlati|Usmoniylar]] shahzodasi, sulton [[Abdulhamid II]] va [[Peyveste xonim]]ning oʻgʻli.

== Yoshligi ==
[[File:Fausto Zonaro - Prince Abdürrahim Efendi - Google Art Project.jpg|left|thumb|Yosh shahzoda Abdurrahim, [[Fausto Zonaro]] asari]]

Shahzoda Abdurrahim Hayriy 1894-yil 15-avgustda [[Yıldız saroyi]]da tugʻilgan<ref>{{cite book|first=Mehmet Sürreya|last=Bey|title=Osmanlı devletinde kim kimdi, Volume 1|publisher=Küğ Yayını|year=1969|pages=125}}</ref><ref>{{cite book|first=Betül Kübra|last=Bağce|title=II. Abdulhamid kızı Naime Sultan'in Hayati|year=2008|publisher=Marmara University Institute of Social Sciences |type=Postgraguate Thesis | url=https://avesis.marmara.edu.tr/yonetilen-tez/7397bcc7-a72b-47b4-9380-1b5a3aa0e803/ii-abdulhamidin-kizi-naime-sultanin-hayati | language=tr|page=20}}</ref>. Uning otasi sulton [[Abdulhamid II]] sulton [[Abdulmajid I]] va [[Tirimüjgan Kadın]]ning oʻgʻli, onasi [[Peyveste xonim]] Usmon bey Eymhaa<ref>{{cite web | last=Akyıldız | first=Ali | title=Son Dönem Osmanlı Padişahlarının Nikâh Meselesi | website=DSpace@29 Mayıs | date=2018-03-15 | url=https://openaccess.29mayis.edu.tr/xmlui/handle/20.500.12723/1833 | access-date=2022-01-28|page=697}}</ref> va Hesna Chaabalurhvaning<ref>{{cite book|first=Leyla|last=Açba|title=Bir Çerkes prensesinin harem hatıraları|url=https://archive.org/details/birerkesprensesi0000abal|year=2004|publisher=L & M|isbn=978-9-756-49131-7|page=[https://archive.org/details/birerkesprensesi0000abal/page/22 23]}}</ref> qizi boʻlgan. Abdurrahim Peyveste xonimning yagona farzandi edi. 1899-yilda u [[Shahzoda Mehmed Shavkat]]ning oʻgʻli [[Shahzoda Mehmed Jamoliddin]] hamda [[Shahzoda Salim Sulaymon]]ning oʻgʻli [[Shahzoda Mehmed Abdulhalim]] bilan birga sunnat qilingan<ref name="Osmanoğlu">{{cite book | last=Osmanoğlu | first=A. | title=Babam Sultan Abdülhamid: hatıralarım | publisher=Selçuk Yayınları | year=1984 | page=73}}</ref><ref>{{cite journal | last=SUNAY | first=Serap | title="SÛR-I HÜMAYUN" DEFTERİNE GÖRE 19. YÜZYIL SARAY DÜĞÜNLERİNE DAİR BİR DEĞERLENDİRME | journal=Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi | volume=20 | issue=38 | date=2017-12-01 | doi=10.31795/baunsobed.645121 | pages=327–342 | url=https://dergipark.org.tr/en/pub/baunsobed/issue/50161/645121 | access-date=2022-02-05| doi-access=free | url-access=subscription }}</ref>.

1909-yilda otasi taxtdan agʻdarilgach, 15 yoshli shahzoda va onasi Abdulhamid bilan birga [[Saloniki]]ga surgunga joʻnadi. 1910-yilda esa shahzoda va onasi [[Istanbul]]ga qaytdi<ref name="Abdurrahim"/><ref> {{cite book |first=M. Çağatay |last=Uluçay |title=Padişahların kadınları ve kızları |page=250 |year=2011 |publisher=Ötüken |isbn=978-9-754-37840-5}}</ref>{{Sfn|Milanlıoğlu|2011|p=20}}. 1912-yilda Saloniki [[Yunoniston]] qoʻliga oʻtgach, Abdulhamid ham [[Istanbul|Istanbulga]] qaytdi va [[Beylerbeyi saroyi]]ga joylashdi. Abdulhamid shu yerda 1918-yilda vafot etdi<ref>{{cite book|first1=Milman|last1=Parry|first2=Albert B.|last2=Lord|title=Serbocroatian heroic songs, Volume 1|publisher=Harvard University Press|year=1979|pages=371}}</ref>.

== Taʼlimi va faoliyati ==
Saroy maktabida taʼlim olgach, Abdurrahim 1908-yilda Harbiy muhandislik imperiya maktabiga qabul qilindi. Soʻngra 1910-yilda [[Usmoniylar harbiy kolleji]]ga oʻqishga kirdi va 1912-yilda uni tamomladi<ref name="Abdurrahim">{{cite web|title= AZ KALSIN HALİFE OLACAKTI|url=http://www.ekrembugraekinci.com/article/?ID=409|work=Ekrem Buğra Ekinci|date=22 August 2012|access-date=9 September 2020}}</ref>{{Sfn|Milanlıoğlu|2011|p=19}}.

Abdurrahim [[Shahzoda Salim Sulaymon]]ning oʻgʻli [[Shahzoda Mehmed Abdulhalim]], [[Shahzoda Mehmed Salohiddin]]ning oʻgʻli [[Shahzoda Usmon Fuad]] bilan birga Kayzer [[Wilhelm II (Germaniya imperatori)|Vilgelm II ning]] mehmoni sifatida Potsdam harbiy akademiyasiga yuborildi. Keyinroq ularga [[Abdulmajid II|Abdulmajid II ning]] oʻgʻli [[Shahzoda Umar Faruk]] ham qoʻshildi. Kayzer bu toʻrt shahzodani Kayzerning shaxsiy gvardiyasi hisoblangan gussarlar imperator gvardiyasi tarkibiga qabul qildi{{Sfn|Glencross|Rowbotham|2018|p=144}}. Abdurrahim Potsdam harbiy akademiyasini tamomladi va{{Sfn|Glencross|Rowbotham|2018|p=146}} 1914–1916-yillarda{{Sfn|Milanlıoğlu|2011|p=19}} Kayzer Vilgelm saroyida artilleriya zobiti sifatida xizmat qildi<ref name="Abdurrahim"/>.

1917-yil 4-yanvarda<ref name="Abdurrahim"/> Abdurrahim Shahzoda Usmon Fuad bilan birga askarlar ruhiyatni koʻtarish maqsadida qoʻshinlarni borib koʻrdi. Ikki yosh shahzoda [[ruslar]]ga qarshi avstriyalik qoʻshinlar bilan birga jang qilish uchun Galitsiyaga yuborilgan 15-armiya korpusini ziyorat qildi{{Sfn|Glencross|Rowbotham|2018|p=146}}. 1917-yil 1-aprelda Abdurrahim 17-armiya korpusi qoʻmondoni etib tayinlandi<ref name="Abdurrahim"/>.

Shahzoda Abdurrahim [[Birinchi Jahon urushi]] davrida Usmoniylar armiyasi safida faol xizmat qildi. U Galitsiya va [[Falastin]] frontlaridagi janglarda ishtirok etdi. Galitsiya frontidagi muvaffaqiyati ketidan uning unvoni oshirildi. Soʻngra Falastinga yuborildi, u yerda uning mohir rahbarligi ostida qoʻmondonligidagi artilleriya qoʻshinlari [[inglizlar]] hujumidan muvaffaqiyatli himoya qilindi. Natijada, u Germaniyaning „Xizmatlari uchun ordeni“ bilan taqdirlandi va shu tariqa xizmat davomida ushbu mukofotni qoʻlga kiritgan Usmoniylar sulolasining yagona aʼzosi boʻlib qoldi{{Sfn|Glencross|Rowbotham|2018|pp=146–147}}.

1918-yil 28-avgustda Abdurrahim delegatsiya rahbari sifatida [[Germaniya]], [[Avstriya]] va [[Bolgariya]]ga tashrif buyurdi. Delegatsiyaning maqsadi sulton [[Mehmed VI|Mehmed VI ning]] taxtga chiqishi haqidagi xabarni yetkazish edi<ref name="Abdurrahim"/>. 1918-yil 19-oktyabrda u Bosh operatsiyalar boʻlimi shtabiga tayinlandi<ref name="Abdurrahim"/>. 1922-yil 8-fevralda artilleriya transporti inspektori etib tayinlandi. 1922-yilda [[xalifalik]] uchun Abdurrahimning nomzodi koʻrib chiqildi. U saylovda [[Abdulmajid II]] bilan birga qatnashib, [[Turkiya buyuk millat majlisi|Turkiya Buyuk Millat Majlisi]]da ikkita ovoz yigʻdi, biroq yakunda uning amakivachchasi [[Abdulmajid II]] xalifa etib saylandi<ref name="Abdurrahim"/>. 1922-yil 2-avgustda u Jahon musobaqalariga tayyorgarlik jamiyati prezidenti etib tayinlandi<ref name="Abdurrahim"/>.

== Shaxsiy hayoti ==
=== Naciye Sulton bilan unashtirilishi ===
1908-yilda Abdurrahim nikoh yoshiga yetgach, otasi uni [[Shahzoda Salim Sulaymon]]ning qizi [[Naciye Sulton]]ga uylantirishga qaror qildi. Biroq bu qaror haqida Naciye va uning oilasiga aytilmagan edi. Qarordan xabar topgach, Naciye oʻsha paytda atigi 12 yoshda boʻlgani uchun uning ota-onasi bunga qarshi chiqdi. Ammo Naciyening otasi akasiga qarshi bora olmadi va majburan bu unashtiruvga rozilik berdi. Shu tariqa Naciye Abdurrahim bilan unashtirildi{{Sfn|Milanlıoğlu|2011|pp=19–20}}.

1909-yilda unashtiruvdan soʻng Naciye Sultonning oʻgay akasi [[Shahzoda Mehmed Abdulhalim]]ga xat keldi. Xatda agar unashtiruv bekor qilinmasa, Abdulhalimning oʻldirilishi bilan tahdid qilingan edi{{Sfn|Milanlıoğlu|2011|pp=20–21}}. Abdulhalimning onasi Iqbol xonim bu holat haqida sulton [[Mehmed V|Mehmed V ga]] xabar berdi. Shundan soʻng sulton birinchi kotib [[Holid Ziyo Ushoqligil]]ga tekshiruv oʻtkazishni buyurdi. Maʼlum boʻlishicha, bu xatni umashtiruvga qarshi boʻlgan Abdulhalimning oʻzi yozgan edi{{Sfn|Milanlıoğlu|2011|p=21}}. Voqeadan soʻng sulton Mehmed unashtiruvni bekor qildi{{Sfn|Milanlıoğlu|2011|p=23}} va Naciyeni [[Anvar Posho|Anvar posho]]ga unashtirdi<ref>{{cite book|first=Handan Nezir|last=Akmeşe|title=The Birth of Modern Turkey: The Ottoman Military and the March to WWI|publisher=I.B.Tauris|date=12 November 2005|pages=100|isbn=978-1-850-43797-0}}</ref>.

=== Nikohlari ===
Abdurrahimning birinchi rafiqasi misrlik shahzoda [[Abbos Halim]] poshoning qizi Nebile Emine xonim edi{{Sfn|Glencross|Rowbotham|2018|p=145}}<ref name="kirpik">{{cite journal | last=Kırpık | first=Cevdet | title=Şehzade Evliliklerinde Değişim | journal=OTAM | issue=26 | pages = 165–192 | url=https://avesis.erciyes.edu.tr/yayin/5026f280-8103-424e-ae49-04eb5f152a83/sehzade-evliliklerinde-degisim | language=tr | year = 2011}}</ref>. U 1899-yil 1-iyunda tugʻilgan. Juftlik 1919-yil 4-iyunda Nishontoshi saroyida nikohdan oʻtdi. 1920-yil 14-aprelda ularning qizi Mehrishoh Selchuk Sulton dunyoga keldi{{Sfn|Milanlıoğlu|2011|p=19 n. 1}}<ref name="prince">{{cite book|first=Jamil|last=Adra|title=Genealogy of the Imperial Ottoman Family 2005|url=https://archive.org/details/GenealogyOfTheImperialOttomanFamily2005|year=2005|pages=28}}</ref><ref name="Hayri">{{cite web|title=Şehzade Abdürrahim ve Saray Resamı Zonaro|url=http://www.erolmakzume.com/wp/?p=3087|website=Erol Mazkume|date=23 May 2016|access-date=9 September 2020}}</ref>. Emine xonimning opasi Karima xonim [[Shahzoda Mehmed Salohiddin]]ning oʻgʻli [[Shahzoda Usmon Fuad]]ga turmushga chiqqan edi{{Sfn|Glencross|Rowbotham|2018|p=145}}<ref name="kirpik"/>. Juftlik 1923-yilda ajrashdi<ref name="prince"/><ref name="Hayri"/>. Nebile Emine xonim 1979-yil 6-fevralda vafot etdi va [[Karacaahmet qabristoni]]ga dafn qilindi<ref name="prince"/>.

Abdurrahimning ikkinchi rafiqasi uning ona tomondan togʻavachchasi Feride Mehrishoh Misalruh xonim edi. U 1901-yilda tugʻilgan. Juftlik 1923-yil 2-sentyabrda Abdurrahim Emine bilan ajrashganidan soʻng nikohdan oʻtdi. 1925-yilda Feride xonim ''Shahzoda'' Mehmed Hayrini dunyoga keltirdi. Abdurrahim 1952-yilda vafot etgach, Feride va oʻgʻli [[Mantes-la-Jolie]]ga koʻchib ketdi. 1955-yilda Feride Mehrishoh vafot etdi<ref name="Abdurrahim"/> va [[Parij]]dagi Bobigny qabristoniga dafn qilindi<ref>{{cite book|first=Ekrem Buğra|last=Ekinci|title=Sultan Abdülhamid'in Son Zevcesi|publisher=Timaş Tarih|date=March 31, 2017|pages=83|isbn=978-6-050-82503-9}}</ref>.

=== Shaxsiy qiziqishlari ===
Abdurrahim rassom va musiqachi boʻlgan. Aranda posho va Turkiya madhiyasini orkestr uchun moslashtirgan maestro-kompozitor [[Edgar Manas]] unga musiqa boʻyicha taʼlim bergan. Abdurrahim [[pianino]], [[mandolina]] va [[violonchel]] kabi turli cholgʻu asbobarini chalar edi. U koʻmir qalam va pastel yordamida manzaralar chizgan. 1900-yilda taxt vorisi sifatida [[Istanbul]]ga tashrif buyurgan Italiya shahzodasi Victor Emmanuel III ning moyboʻyoqda portretini chizgan. 1910-yilga kelib Victor Emmanuel III shoh sifatida Istanbulga ikkinchi bor kelgan va Abdurrahimga uning moyboʻyoqda ishlangan sovgʻasi uchun minnatdorchilik bildirib, Abdurrahimga kumush ruchka tuhfa qilgan<ref name="Hayri"/>.

== Surgundagi hayoti va vafoti ==
1924-yil mart oyida Usmoniylar oilasi surgun qilingach, Abdurrahim, rafiqasi, onasi, qizi va xolasi avval [[Vena]] shahriga joylashdi. Venada yashagach, [[Rim]]ga yoʻl oldi. Oxir-oqibat, [[Fransiya]]ning [[Parij]] shahrida oʻrnashdi. Onasi Shishlidagi saroyini sotgan, tushgan mablagʻ evaziga ular Murod bulvaridagi kvartirada farovon hayot kechirgan<ref name="Abdurrahim"/><ref name="Hayri"/>.

1940-yilda Abdurrahimning yagona qizi Mehrishoh misrlik diplomat Ahmet Ratib beyga turmushga chiqdi va [[Qohira]]da yashay boshladi<ref name="Abdurrahim"/>. 1944-yilda onasining vafotidan soʻng shahzodaning yashash uchun mablagʻi qolmadi. U uyini sotib, Parijdagi Saint-Honoré mehmonxonasiga koʻchib oʻtdi. Uning opasi [[Shodiya Sulton]] ham mehmonxonaga kelib yashadi va unga qoʻshni xonadan joy oldi<ref name="Abdurrahim"/>.

Oxir-oqibat depressiya va moliyaviy qiyinchiliklardan aziyat chekkan Abdurrahim 1952-yil 1-yanvarda 57 yoshida haddan tashqari koʻp [[morfin]] isteʼmol qilib oʻz joniga qasd qildi. Oʻlimidan keyin u Bobigny qabristoniga dafn etildi<ref name="Abdurrahim"/>{{Sfn|Milanlıoğlu|2011|p=19 n. 1}}<ref name="Hayri"/>.

== Unvon va mukofotlari ==
;Usmoniylar mukofotlari
* Usmoniylar uyi ordeni<ref name="Öztuna1978">{{cite book|author=Yılmaz Öztuna|title=Başlangıcından zamanımıza kadar büyük Türkiye tarihi: Türkiye'nin siyasî, medenî, kültür, teşkilât ve san'at tarihi|year=1978|publisher=Ötüken Yayınevi|page=164}}</ref>
* Iftixor ordeni<ref name="Öztuna1978"/>
* [[Sharaf ordeni (Usmoniylar imperiyasi)|Sharaf ordeni]]<ref name="Öztuna1978"/>
* Usmoniya ordeni<ref name="Öztuna1978"/>
* Majidiya ordeni<ref name="Öztuna1978"/>
* [[Imtiyoz medali|Kumush Imtiyoz medali]]<ref name="Öztuna1978"/>, shuningdek, oltin medali<ref name="Öztuna1978"/>
* Liyoqat oltin medali<ref name="Öztuna1978"/>

;Xalqaro mukofotlar
* Germaniya imperiyasi: Xizmatlari uchun ordeni

=== Harbiy lavozimlari ===
;Harbiy unvonlar va tayinlovlar
* Germaniya imperiyasi armiyasi artilleriya zobiti, 1914 — 1916

== Farzandlari ==
Shahzoda Hayrining bir qizi va bir oʻgʻli boʻlgan<ref name="Abdurrahim" /><ref name="prince"/>:
* Mehrishoh Selchuk Sulton (1920-yil 14-aprel — 1980-yil 11-may) — Nebile Emine xonimning qizi. [[Istanbul]]dagi Nishontoshi saroyida tugʻilgan. [[Monte-Karlo]]da vafot etgan va [[Qohira]]da dafn qilingan. Ikki marta turmushga chiqqan:
** 1940-yil 7-oktyabrda Il Qohira shahrida Ahmed El-Djezouli Ratib bilan turmush qurgan (1912–1972). Undan ikki qiz va bir oʻgʻil koʻrgan:
*** Hadicha Türkan ''Xonimsulton'' Ratib (1941-yilda tugʻilgan) ikki marta turmushga chiqqan. Birinchi bor Husayn Fahmyga (undan Melek Fahmy (1966-yilda tugʻilgan) va Nesrine Fahmy (1968-yilda tugʻilgan) ismli qiz koʻrgan, ikkalasi ham turmushga chiqqan va farzandli), ikkinchi marta Yoursi Musaga turmushga chiqqan.
*** Mehrimoh ''Xonimsulton'' Ratib (1943–1946).
*** ''Sultonzoda'' Turon Ibrohim Ratib (1950-yil 3-mayda [[Giza]]da tugʻilgan) 1974-yil 27-iyulda [[Bogotá]]da Anne de Montozon de Leguilhac ismli ayolga uylanib, Fotma Nimet Selchuk Mahiveche Ratib (1976-yil 11-iyulda [[Rio-de-Janeyro]]da tugʻilgan) ismli bir qiz va Karim Ratib (1978-yil 13-iyulda Bogotàda tugʻilgan) ismli bir oʻgʻil koʻrgan.
** 1966-yil 7-aprelda Parijda Ismoil Asimga turmushga chiqqan.
* ''Shahzoda'' Mehmed Hayri (1925 — {{Circa}}1975) — Feride Mehrishoh Misalruh xonimning oʻgʻli. Surgunda [[Parij]]da tugʻilgan, fransuz ayoliga uylangan, ammo farzandi boʻlmagan. Parijda saratondan vafot etgan.

== Nasabi ==
{{Ajdodlar|collapsed=yes |align=center
|boxstyle_1=background-color: #fcc;
|boxstyle_2=background-color: #fb9;
|boxstyle_3=background-color: #ffc;
|boxstyle_4=background-color: #bfc;
| 1 = 1. '''Shahzoda Abdurrahim Hayri'''
| 2 = 2. [[Abdulhamid II]]
| 3 = 3. [[Peyveste xonim]]
| 4 = 4. [[Abdulmajid I]]
| 5 = 5. [[Tirimüjgan Kadın]]
| 6 = 6. Usmon Emxaa
| 7 = 7. Hesna Chaabalurhva
| 8 = 8. [[Mahmud II]]
| 9 = 9. [[Bezmiâlem Sulton]]
}}

== Manbalar ==
{{manbalar|2}}

== Adabiyotlar ==
* {{Kitob manbasi|first=Neval|last=Milanlıoğlu|title=Emine Naciye Sultan'ın Hayatı (1896-1957)|year=2011|publisher=Marmara University Institute of Social Sciences |type=Postgraguate Thesis |url=https://avesis.marmara.edu.tr/yonetilen-tez/d017de85-c298-46c3-809f-1d7b3ef46709/emine-naciye-sultanin-hayati-1896-1957|language=tr}}
* {{Kitob manbasi| last1=Glencross | first1=M. | last2=Rowbotham | first2=J. | title=Monarchies and the Great War | publisher=Springer International Publishing | series=Palgrave Studies in Modern Monarchy | year=2018 | isbn=978-3-319-89515-4}}


{{DEFAULTSORT:Sehzade Abdurrahim Hayri}}
[[Turkum:1894-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:1952-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Usmoniylar imperiyasi shahzodalari]]
[[Turkum:Sultonlarning oʻgʻillari]]
[[Turkum:Xalifalarning oʻgʻillari]]