Shali sahifasining manbasini koʻrish

{{Bilgiquti aholi punkti
| mavqe                      = Shahar
| nomi                       = Shali
| asl nomi                   = [[Chechen tili|chechencha:]] 
| tasvir                     = Город Шали.jpg
| qaram                      = Shali tuman
| mamlakat                   = Rossiya
| gerb                       = 
| bayroq                     = 
| gerb tarifi                = 
| bayroq tarifi              = 
| gerb eni                   = 
| bayroq eni                 = 
| lat_dir = | lat_deg =  | lat_min = | lat_sec = 
| lon_dir = | lon_deg =  | lon_min = | lon_sec = 
| CoordAddon                 = 
| CoordScale                 = 
| mamlakat xaritasi oʻlchami = 
| mintaqa xaritasi oʻlchami  = 
| tuman xaritasi oʻlchami    = 
| mintaqa turi               = Respublika
| mintaqa                    = Checheniston 
| jadvalda mintaqa           = 
| tuman turi                 = 
| tuman                      = 
| tuman 2                    = 
| tuman 3                    = 
| tuman 4                    = 
| tuman 5                    = 
| jadvalda tuman             = 
| jadvalda tuman 2           = 
| jadvalda tuman 3           = 
| jadvalda tuman 4           = 
| jadvalda tuman 5           = 
| jamoat turi                = 
| jamoat                     = 
| jadvalda jamoat            = 
| ichki bolinishi            = 
| rahbar turi                = mer
| rahbar                     = Saidov Ali Abubakarovich
| asos solingan              = 
| ilk eslatilishi            = 
| avvalgi nomlari            = 
| qachondan beri             = 
| maydon                     = 27,02<ref name="Границы">Генеральный план Шалинского городского поселения. Схема административно-территориальных границ Шали масштаб 1:25000 (с портала {{cite web |author =  |url = http://fgis.economy.gov.ru/fgis/ |title = ФГИС ТП Министерства экономического развития РФ |lang = ru |website = fgis.economy.gov.ru |date =  |accessdate = 2016-02-02 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160202201233/http://fgis.economy.gov.ru/fgis/ |archivedate = 2016-02-02 |deadlink = yes }})</ref>
| balandlik turi =
| AP markazi balandligi = 220
| iqlim = moʻtadil
| rasmiy til = chechen, rus
| aholi =
| sanalgan yil =
| zichlik =
| aglomeratsiya =
| milliy tarkib = chechen, rus
| konfessiyaviy tarkib = musulmon sunniylar, pravoslavlar
| etnoxoronim = shaliliklar
| vaqt mintaqasi =
| DST =
| telefon kodi = 87146
| pochta indekslari = 366300
| avtomobil kodi =
| identifikator turi =
| raqamli identifikator =
| sayt = http://meriyashali.ru
| sayt tili =
}}
'''Shali''' ({{Lang-ce|Шела}} – „samolyot“<ref>"Chechenskoe obshestvo segodnya" jurnal (5(21)/2008). Indarbi Mutushev</ref>) – [[Rossiya|Rossiya Federatsiyasining]] [[Checheniston|Checheniston Respublikasidagi]] shahar. Shali tumanining maʼmuriy markazi.

Tarkibidagi yagona aholi punkti sifatida „Shali shahar posyolkasi“ munitsipalitetidir.

== Geografiyasi ==
[[Fayl:Карта_г._ШАЛИ.svg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/14/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B3._%D0%A8%D0%90%D0%9B%D0%98.svg/300px-%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B3._%D0%A8%D0%90%D0%9B%D0%98.svg.png|thumb|322x322px|Shali tumani xaritasida Shali shahar posyolkasi]]
Shahar Bassning ikkala qirgʻogʻida, Shali tumanining markaziy qismida, Les tizmasi etagida, Chechen tekisliklarida joylashgan. [[Argun (shahar)|Argun]] temir yoʻl stansiyasidan 18 km janubda va [[Grozniy]] shahridan 36 km janubi-sharqda joylashgan. Bu mintaqaviy avtomobil yoʻllarining tutashgan joyidir. Shali shahri hududidan Shela-Axki<ref>{{Veb manbasi|muallif=|url=http://www.meriyashali.ru/wp-content/uploads/2018/12/Генеральный-план-Шали.-скачать.jpg|sarlavha=Шалинское городское поселение. Генеральный план.|til=ru|ish=www.meriyashali.ru|sana=|kirish sanasi=2020-10-04}}</ref> (Shalinka) daryosi oqib oʻtadi.

Shaharning maydoni 27,02 km² (''2009-yil holatiga koʻra'').

Moʻtadil kontinental iqlim hukmron. Yillik oʻrtacha yogʻin miqdori 450 mm.

== Tarixi ==
1822-yil 11-fevralda Chechenistondagi qoʻzgʻolon paytida general Grekov boshchiligidagi rus qoʻshinlarining shiddatli hujumi natijasida qishloq butunlay vayron boʻlgan{{Sfn|Ибрагимов|2008}}.

1837-yilda qishloq yana general-mayor K. K. Fezi boshliq rus qoʻshinlari tomonidan bosib olingan<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Shali BRE |url=https://bigenc.ru/geography/text/4689875 |qaralgan sana=2022-10-03 |arxivsana=2022-10-03 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20221003103229/https://bigenc.ru/geography/text/4689875 }}</ref>.

XIX asr oʻrtalarida Shali Katta Chechenistondagi eng yirik qishloqlardan biri edi. Ovul oʻzining strategik mavqei tufayli Kavkaz urushi paytida [[Shamil|Shomil]] qoʻshinlari uchun yigʻilish nuqtasi boʻlgan.

1944-yilda [[chechenlar]] va [[Ingushlar|ingushlar]] deportatsiya qilinib, [[Chechen-Ingush Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi]] tugatilgandan soʻng, qishloq nomi Mejdurechye oʻlaroq oʻzgartirilgan.

[[Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasi|RSFSR]] Oliy Kengashi Prezidiumining 1957-yil 10-apreldagi farmoni bilan qishloq avvalgi nomiga qaytarildi. 1990-yilda qishloqqa shahar maqomi berilgan.

1994—1996-yillardagi harbiy harakatlar shahar va uning aholisiga juda katta zarar yetkazadi: yuzlab odamlar halok boʻldi, uylar, sanoat, transport, aloqa va agrosanoat kompleksi vayron boʻladi. Xususan, faqat birgina – 1995-yil 3-yanvardagi kassetali bombalarning portlashi paytida kamida 55 kishi halok boʻlgan.

Ikkinchi Chechen urushi paytida ham shahar shiddatli janglar joyi boʻlgan. 2000-yil yanvar oyida ayirmachilar va shaharning xayrixoh aholisi ishtirok etgan mitingda „Tochka U“ taktik raketasi otiladi va buning natijasida yuzlab odamlar halok boʻlgan. Bir necha kundan keyin shahar butunlay federal qoʻshinlar nazoratiga oʻtdi<ref>{{Veb manbasi|muallif=|url=https://life.ru/t/%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5/1132708/ataka_na_arghun_i_shali_nieizviestnaia_bitva_chiechienskoi_voiny|sarlavha=Атака на Аргун и Шали. Неизвестная битва чеченской войны Евгений Норин 8 июля 2018|til=ru|ish=life.ru|sana=|kirish sanasi=2020-10-04}}</ref>.

2000-yildan beri shahar faol rivojlanmoqda. Yangi turar-joy binolari, ijtimoiy, madaniy va sport inshootlari barpo etilmoqda.

== Aholisi ==

2010-yildagi Butunrossiya aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra shahar aholisining milliy tarkibi<ref>{{Veb manbasi|url=http://chechenstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chechenstat/resources/569d2180426303a6ae5bee2d59c15b71/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.ZIP|sarlavha=Том 4 книга 1 "Национальный состав и владение языками, гражданство"; таблица 1 "Национальный состав населения Чечни по городским округам, муниципальным районам, городским населённым пунктам, сельским населённым пунктам с численностью населения 3000 человек и более"|kirish sanasi=2014-01-02|arxivurl=https://web.archive.org/web/20150929072457/http://chechenstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chechenstat/resources/569d2180426303a6ae5bee2d59c15b71/%D0%A2%D0%9E%D0%9C+4.ZIP|arxivsana=2015-09-29}}</ref> :
{| class="wikitable"
!Millat
!Aholi soni
!Butun aholi sonidan egallagan ulushi
|-
| [[chechenlar]]
| align="right" | 43 018
| align="right" | 90,17%
|-
| [[ruslar]]
| align="right" | 2578
| align="right" | 5,40%
|-
|qoʻmiqlar
| align="right" | 362
| align="right" | 0,76%
|-
|avarlar
| align="right" | 279
| align="right" | 0,58%
|-
| [[qozoqlar]]
| align="right" | 214
| align="right" | 0,45%
|-
| [[tabasaranlar]]
| align="right" | 202
| align="right" | 0,42%
|-
| boshqa
| align="right" | 1015
| align="right" | 2,13%
|-
| ishora qilmagan
| align="right" | 40
| align="right" | 0,08%
|-
| Jami
| align="right" | 47 708
| align="right" | 100,00%
|}

== Dini ==
[[Fayl:Pride_of_Muslims_mosque_Shali.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/de/Pride_of_Muslims_mosque_Shali.jpg/300px-Pride_of_Muslims_mosque_Shali.jpg|thumb|300x300px| Muhammad (s.a.v) nomidagi masjid]]
Shahar markazida joylashgan – Yevropadagi eng katta masjid „Musulmonlar iftixori“ masjidi mavjud va ichida 30 ming kishigacha, atrofida esa 70 ming kishigacha musulmon ibodat qilishi mumkin. Masjid qurilishiga 2012-yildan start berildi. Tantanali ochilish 2019-yil 23-avgust kuni respublikaning birinchi prezidenti [[Ahmad Qodirov|Axmat Hoji Qodirovning]] tugʻilgan kuniga toʻgʻri keldi. Ochilish marosimida masjidning nomi paygʻambar [[Muhammad|Muhammad (s.a.v)]] <ref>{{Veb manbasi|url=https://www.ntv.ru/novosti/2225761/|sarlavha=Белый мрамор, много золота и ручная роспись: всё о новой крупнейшей мечети в Европе|sana=2019-08-23|nashriyot=Телекомпания «НТВ»|kirish sanasi=2019-08-23}}
</ref><ref>{{Veb manbasi|url=https://www.novayagazeta.ru/news/2019/08/23/154609-v-chechenskom-shali-otkryli-krupneyshuyu-v-evrope-mechet-ee-dolzhny-byli-nazvat-v-chest-ramzana-kadyrova|sarlavha=В чеченском Шали открыли крупнейшую в Европе мечеть. Ее должны были назвать в честь Рамзана Кадырова|sana=2019-08-23|nashriyot=«Новая газета»|kirish sanasi=2019-08-23|qaralgan sana=2022-10-03|arxivsana=2022-05-13|arxivurl=https://web.archive.org/web/20220513061208/https://novayagazeta.ru/news/2019/08/23/154609-v-chechenskom-shali-otkryli-krupneyshuyu-v-evrope-mechet-ee-dolzhny-byli-nazvat-v-chest-ramzana-kadyrova}}</ref> sharafi bilan eʼlon qilindi.

== Ommaviy axborot vositalari ==

* „Zama“ („Vaqt“) – Shali tuman gazetasi.
* STV-Shali telekanali.

== Transporti ==
„Chechavtotrans“ davlat unitar korxonasi tomonidan oltita shahar avtobus yoʻnalishi mavjud. [[Grozniy]], [[Gudermes]], [[Argun (shahar)|Argun]], Urus-Martan, [[Xasavyurt]] va [[Maxachqala|Maxachqal’a]] shaharlariga avtobuslar muntazam ravishda shahar avtovokzalidan joʻnaydi.

== Sporti ==

„Vaynax“ futbol klubi mavjud.

== Shahar sanʼatda ==

* Ikkinchi Chechen urushi davridagi Shalidagi voqealar German Sadulayevning „Shalinskiy reyd“ romani mavzusiga aylangan.
* Rassom A. I. Titovskiy 1964-yilda [[Mixail Lermontov|M. Lermontov]] Kavkazdaligidagi bagʻishlab bir qator suratlar seriyasini yaratadi. Masalan, „Checheno-Ingushetiya. Okraina sel. Shali“ asari ulardan biri hisoblanadi<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Титовский А. И. Чечено-Ингушетия. Окраина сел. Шали |url=https://goskatalog.ru/portal/ |kirish sanasi=2022-10-03 |arxivsana=2019-06-22 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20190622041253/https://goskatalog.ru/portal/ }}</ref>.

== Qardosh shahar ==

* {{Flagcountry|Rossiya}}: [[Digora]] ([[Shimoliy Osetiya Alaniya|Shimoliy Osetiya]])

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyotlar ==

* Shali, aul // Ensiklopedicheskiy slovar Brokgauza i Yefrona : v 86 t. (82 t. i 4 dop.). – SPb., 1890—1907.
* {{Книга|автор=[[Гапуров, Шахрудин Айдиевич|Гапуров Ш. А.]], [[Ахмадов, Шарпудин Бачуевич|Ахмадов Ш. Б.]], [[Багаев, Муса Харонович|Багаев М. Х.]], [[Хасбулатов, Асланбек Имранович|Хасбулатов А. И.]]|заглавие=История Чечни с древнейших времён до наших дней|ответственный=руководитель [[Ибрагимов, Мовсур Муслиевич|Ибрагимов М. М.]]|издательство=ГУП «Книжное издательство»|год=2008|том=1|страниц=827|isbn=978-5-98896-103-1|ref=Ибрагимов}}

== Havolalar ==

* {{Veb manbasi|muallif=|url=https://ria.ru/society/20180511/1520407858.html|sarlavha=В Чечне прошло торжественное открытие реконструированного города Шали|til=ru|ish=ria.ru|sana=|kirish sanasi=2020-10-04}}
* [[RIA yangiliklari|Ria Novosti]], 2018-yil 11-may
[[Turkum:Checheniston]]