Shanxay dovonidagi jang sahifasining manbasini koʻrish

{{Urush bilgiqutisi|conflict=Shanxay tekisligidagi jang|tasvir=File:Xarita_Shanxay_dovoni_jangi.png|izoh=Shanxay tekisligidagi jang xaritasi|sana=1644-yil 27-may|yer=Shanxay tekisligi, [[Xitoy]]|natija=[[Sin (sulola)|Sinlar g‘alabasi]]|tomon1=[[Sin (sulola)|Sinlar sulolasi]]<br/>Shanxay tekisligidagi Min himoyachilari|tomon2=Shun sulolasi|raqib1=[[Dorgon]]<br/>[[Vu Sanguy]]|raqib2=[[Li Zicheng]]}}
[[Fayl:Shanhaiguan.gif|thumb|371x371px| Shanxay dovoni jangining qadimgi Xitoy tasviri]]
1644-yil 27-mayda [[Buyuk Xitoy devori|Buyuk devorning]] sharqiy chekkasidagi Shanxay dovonida bo‘lib o‘tgan Shanxay dovoni '''jangi''' Xitoyda [[Sin (sulola)|Sin sulolasi]] hukmronligi boshlanishiga olib kelgan hal qiluvchi jang bo‘ldi. U yerda Sin shahzodasi-regent Dorgon sobiq [[Min (sulola)|Min]] generali Vu Sanguy bilan ittifoq tuzgan holda Shun sulolasidan bo‘lgan qo‘zg‘olonchilar yetakchisi [[Li Zicheng|Li Zichenni]] mag‘lub etib, Dorgon va Sin armiyasiga [[Pekin|Pekinni]] tezda zabt etish imkonini berdi.

== Muqaddima ==

=== Manchurlarning yuksalishi ===
[[Min (sulola)|Min sulolasining]] tanazzulga yuz tutishi va shimoliy dushmanlar tahdidi kuchayishi bilan Min imperatorlari Shanxay dovonining strategik ahamiyati sababli u yerda tez-tez garnizon qo‘shinlarini joylashtirdilar. Qo‘shinlar baʼzan 40 000 kishiga yetdi. [[Hong Tayji|Xun]] Tayji (1626-1643-yillar) hukmronligi davrida Sinlarning Minga nisbatan tajovuzkorligi kuchayib bordi. Oʻn yildan ortiq davom etgan qamaldan so‘ng, Jirgalang boshchiligidagi Sin qo‘shinlari 1642-yil boshida Sonshan va Jinchjouni egallab oldilar.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|p=222}}.</ref> Min generali Vu Sanguining Ningyuandagi garnizoni Sin qo‘shinlari va Min poytaxti Pekin o‘rtasida turgan yagona yirik armiyaga aylandi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|pages=222–23}}.</ref> 1642-yilning yozida Sin qo‘shini Buyuk devorni kesib o‘tishga muvaffaq bo‘ldi va 1643-yil may oyida hech qanday Min armiyasi bilan jang qilmasdan, asirlar va o‘ljalar bilan chekinishdan oldin, yetti oy davomida Shimoliy Xitoyni vayron qildi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Atwell|1988|pages=636–37}}.</ref>

1643-yil sentyabr oyida Hong Tayji to‘satdan merosxo‘r nomini aytmasdan vafot etdi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Oxnam|1975|p=39}}.</ref> Vorislik uchun ikki kuchli daʼvogar - Xong Tayjining to‘ng‘ich o‘g‘li Xuge va Xong Tayjining akasi Dorgon o‘rtasidagi mojaroning oldini olish uchun manjur knyazlari qo‘mitasi taxtni Xong Tayjining besh yoshli o‘g‘li [[Imperator Shunji|Fulinga]] topshirishni tanladi. Dorgon va Jirg‘alangni [[Noyib|regent]] etib tayinladi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Dennerline|2002|pages=77–78}}.</ref> Jirgalangning siyosiy ambitsiyalari boʻlmagani uchun Dorgon Sin hukumatining asosiy hukmdori boʻldi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Roth Li|2002|p=71}}.</ref>

=== Pekinning qulashi ===
Dorgon va uning maslahatchilari [[Min (sulola)|Minga]] qanday hujum qilish haqida o‘ylayotganlarida dehqonlar qo‘zg‘olonlari Shimoliy Xitoyni vayron qilib, Min poytaxti [[Pekin|Pekinga]] tahdid solayotgan edi. 1644-yil fevralda isyonchilar yetakchisi [[Li Zicheng|Li Tsichen]] [[Sian]] shahrida Shun sulolasiga asos soldi va oʻzini qirol deb eʼlon qildi. Mart oyida uning qo‘shinlari [[Shansi|Shansidagi]] muhim bo‘lgan [[Tayyuan|Taiyuan]] shahrini egallab oldilar.

Qo‘zg‘olonchilarning harakatini ko‘rib, 5-aprel kuni Min imperatori [[Imperator Chongchjen|Chongchjen]] (Chju Yujian) imperiyadagi barcha harbiy komendantlardan zudlik bilan yordam so‘radi.<ref name="Struve 1988 641">{{Harvard citation no brackets|Struve|1988|p=641}}.</ref> Oʻz harbiy elitasining sodiqligini taʼminlashga intilib, 11-aprelda to‘rt generalga, jumladan Vu Sanguy va Tang Tongga "graf" unvonini berdi.<ref name="Mote 808">{{Harvard citation no brackets|Mote|1999|p=808}}.</ref> Tang Tong, o‘sha paytda Pekinda bo‘lgan, yangi graflardan yagona bo‘lib, poytaxt mudofaasini qayta tashkil qildi va Du Xun ismli amaldor bilan Pekinga shimoliy yo‘lni himoya qiluvchi so‘nggi qalʼa bo‘lgan Juyong dovonini mustahkamlash uchun jo‘nadi.<ref>Eunuch: {{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|p=258}}. Rest of the information: {{Harvard citation no brackets|Mote|1999|p=808}}.</ref> 22-aprel kuni Min hukumati Tang Tong bir kun avval Li Tsichenga taslim bo‘lganini va isyonchilar armiyasi Pekindan 65 kilometr shimoli-g‘arbda joylashgan Changpingda ekanligini bilib oldi.<ref name="Wakeman 259">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|p=259}}.</ref>

Li va uning qo‘shini 23-aprel kuni poytaxt atrofiga yetib keldi. Lekin shahar devorlariga keng ko‘lamli hujum uyushtirish o‘rniga Li yaqinda taslim bo‘lgan amaldor Du Xunni taslim bo‘lish taklifi bilan imperator Chju Yujian huzuriga yubordi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|pages=260–61}}.</ref> Chju taklifni rad etdi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|pages=261–62}}.</ref> 24-aprel kuni Li Tsichen Pekin devorlarini buzib tashladi. Chju ertasi kuni [[Imperator saroyi|Yopiq shahar]] orqasidagi tepalikda o‘zini osib o‘ldirdi. Chju Pekinda hukmronlik qilgan oxirgi Min imperatori edi.

=== Vu Sanguy ===
Imperator yordamga chaqirganidan ko‘p o‘tmay qudratli Min generali Vu Sanguy [[Buyuk Xitoy devori|Buyuk devor]] shimolidagi Ningyuan qalʼasini tark etdi va poytaxt tomon yura boshladi. 26-aprelda uning qoʻshinlari Shanxay dovoni (Buyuk devorning sharqiy tomoni) istehkomlari boʻylab oʻtib, Pekin tomon yurishayotganida, u shahar qulaganini eshitdi.<ref name="Wakeman 290">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|p=290}}.</ref> U Shanxay dovoniga qaytdi. Li Zichen dovonga hujum qilish uchun ikkita qo‘shin yubordi, ammo Vuning jangovar qo‘shinlari 5-10-may kunlari ularni osonlikcha mag‘lub etdi.<ref name="Wakeman 296">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|p=296}}.</ref> Li o‘z pozitsiyasini taʼminlash uchun Vu armiyasini yo‘q qilishga qaror qildi. 18-may kuni u 60000 askarni shaxsan Pekindan olib chiqib, Vuga hujum qildi.<ref name="Wakeman 296" /> Bu orada Vu Sanguy Dorgonga xat yozib, Sindan qaroqchilarni quvib chiqarish va Min sulolasini tiklashda yordam soʻragan edi.

Vu Sanguyning Ningyuan qalʼasini tark etishi Buyuk devor tashqarisidagi barcha hududlarni Sin hukumati nazorati ostida qoldirdi.<ref name="Wakeman 304">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|p=304}}.</ref> Dorgonning xitoylik xan maslahatchilari Xong Chengchou va Fan Wencheng Manjur hukmdorini Pekinning qulagani imkoniyatidan foydalanib, Sin sulolasi uchun [[Osmon mandati|Osmon mandatiga]] daʼvo qilishga undadilar.<ref name="Wakeman 304" /> Shuning uchun, Dorgon Vuning xatini olganida, u allaqachon Shimoliy Xitoyga hujum qilish uchun ekspeditsiyani boshqarayotgan va Minni tiklash niyatida emas edi. Dorgon Vudan Sin uchun ishlashni iltimos qildi. Vuning taklifni qabul qilishdan boshqa iloji yo‘q edi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|page=308}}.</ref>

== Jang ==

=== Jangga tayyorgarlik ===
25-may kuni Li Zichen o‘z odamlarini Shanxay dovoni istehkomlaridan bir necha kilometr g‘arbdagi Sha daryosi bo‘ylab joylashtirdi.<ref name="Wakeman 309">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|page=309}}.</ref> U garovga olgan ikki yosh Min knyazlari hamrohligida jang maydonini yaqin atrofdagi tepalikdan kuzatishi mumkin edi.<ref name="Wakeman 309" /> Vu Sanguy Shanxay dovonining shimoliy va g‘arbiy devorlarini himoya qilish uchun ikkita ishonchli leytenantni tayinladi va maxsus bo‘linmaga garnizonning sharqiy devorini himoya qilishiga ruxsat berdi.<ref name="Wakeman 309" /> Keyin u o‘z qo‘shinlarini Sha daryosi yaqinida Li Zicheng qo‘shiniga qarshi turish uchun joylashtirdi.<ref name="Wakeman 309" />

Shuningdek, 25-may kuni Dorgon Vu Sanguydan maktub oldi. Unda Vu Li Zicheng kuchlarini bostirishda Dorgonning yordami evaziga Singa taslim boʻlishga tayyorligini bildiradi.<ref name="Wakeman 310">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|page=310}}.</ref> Darhol u o‘z qo‘shinlarini Shanxay dovoni tomon yurishga buyurdi. Dorgon va Sin qo‘shini tezda 150 kilometr masofani bosib o‘tdi.<ref name="Wakeman 310" /> Shanxay dovoniga ketayotib, ular bir necha yuz kishi bilan Vu Sanguyga orqadan hujum qilish buyurilgan Tang Tongga duch kelishdi.<ref name="Wakeman 310" /> Sobiq Min generalining kuchlari Sin armiyasi tomonidan deyarli yo‘q qilindi. Tang Tong qochishga muvaffaq bo‘lgan bo‘lsa-da, u tez orada Singa taslim bo‘ldi.<ref name="Wakeman 310" /> 26-may kuni Do‘rg‘on qo‘shinlari dovondan sakkiz kilometr uzoqlikda joylashib, yurishni davom ettirishdi.<ref name="Wakeman 310" /> Do‘rgon akalari Ajige va Dodoga qanotlarini himoya qilish uchun har biri o‘n ming kishidan iborat ikkita qanotni olib borishni buyurib, asosiy qo‘shinini dovon tomon boshlab bordi.<ref name="Wakeman 310" />

=== Jang ===
27-may kuni tongda asosiy Qing qoʻshini Shanxay dovoni darvozasiga yetib keldi, u yerda Dorgon Vu Sanguining rasmiy taslim boʻlishini qabul qildi. <ref name="Wakeman 310">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|page=310}}.</ref> Vu Sangui Qing qo‘shinlari ularni Shun qo‘zg‘olonchilaridan ajratib olishlari uchun o‘z odamlaridan orqalariga oq mato bo‘laklarini yopishtirishlarini so‘radi. <ref name="Wakeman 310" /> Vu Sanguyning kuchlari avangard safiga joylashtirildi va Shun armiyasiga hujum qilish buyurildi. Ammo Shun armiyasi saflarida tartibsizlik bo‘lishiga qaramay, ularning mudofaa chizig‘i taslim bo‘lmadi.<ref name="Wakeman 311">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|page=311}}.</ref> Qo‘zg‘olonchilar chizig‘ini buzolmagan Vu qo‘shinlari katta talofatga uchradi.<ref name="Wakeman 311" /> Tarixchi Frederik Ueykmanning taʼkidlashicha, tushdan keyin Vu Sanguy armiyasi mag‘lub bo‘lish arafasida turganda jang maydonida "kuchli qum bo‘roni" boshlangan.<ref name="Wakeman 311" />

Dorgon jangga aralashish uchun shu lahzani tanladi. Vuning oʻng qanoti boʻylab oʻtib, Sin otliqlari Lining chap qanotiga Yipianshi tomondan (“Yolgʻiz qoya”, Shanxay dovonidan shimolda) hujum qildi.<ref name="Wakeman 311">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|page=311}}.</ref> Bo‘rondan so‘ng peshonalari qirqib olingan otliq jangchilarni ko‘rgan Shun qo‘shinlari saflarini buzib, qochib ketishdi.<ref name="Wakeman 311" /> Chap qanoti parchalangan Shun qo‘shini tor-mor qilindi. Minglab Shun askarlari xaotik tarzda Yongping tomon chekinishda qirg‘in qilindi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|page=311–312}}.</ref>

Sinlar Li qo‘shinlaridan son jihatdan ustunlikka va tajribali askarlarga ega edi. Shuning uchun Sin Lini osongina mag‘lub etdi.

=== Qo‘shinlar soni ===
Jangda qatnashgan qo‘shinlar soni nomaʼlum va bahsli. Qadimgi Sin manbalarining taʼkidlashicha, Li Zichen qo‘shini 200 000 kishigacha borgan. Ammo Frederik Ueykmanning aytishicha, bunday manbalar Li Tsichen qo‘shinlari sonini ko‘paytiradi. Chunki ular Sinning Shunga qarshi harbiy qudratini ko‘rsatmoqchi bo‘lgan.<ref name="Wakeman 296n">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|p=296}}, note 213.</ref> Ueykman Li armiyasi sonini 60 000 kishi deb ko‘rsatadi, Frederik Mote esa Li qo‘mondonligi ostida 100 000 dan ortiq askar borligini taʼkidlaydi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|p=296}}, note 213; {{Harvard citation no brackets|Mote|1999|p=816}}.</ref>

Vu kuchlarining umumiy soni 40 000 dan 80 000 gacha bo‘lib, harbiylashgan bo‘linmalar bilan hisoblaganda jami 100 000 ga yetadi. Ueykmanning taʼkidlashicha, Vuning "muntazam armiyasi" 40 000 kishini tashkil etgan, ammo u "o‘zining 50000 qo‘shiniga" qo‘mondonlik qilgan va mahalliy kuchlardan 50 000 kishini yig‘ishga muvaffaq bo‘lgan.<ref name="Wakeman 296n">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|p=296}}, note 213.</ref> Mote esa Vu 1644-yil aprel oyida Shanxayguanga jo‘nab ketganida Ningyuanda 80 000 kishi garnizonda bo‘lganligini va Shanxay dovonidagi jang kuni ham 20 000 dan 30 000 gacha militsionerlar uning oldiga kelishganini aytadi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Mote|1999|p=817}}.</ref> Oʻz navbatida, Anjela Ssi manbaga tayanib, Vu 40000 askarni ("zamonaviy eng yaxshi harbiy kuchlardan biri") boshqarganligini va unga [[Lyaodun yarim oroli|Liaodongning]] 70 000 aholisi yordam berganini taʼkidlaydi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Hsi|1975|p=450}}.</ref>

== Oqibat ==
27-may oqshomida Li va uning asosiy armiyasi Pekinga boradigan yo‘ldagi Yongpingda to‘xtadi. Uning ko‘plab ofitserlari va askarlari poytaxt tomon qochib ketishdi.<ref name="Wakeman 312">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|page=312}}.</ref> Ertasi kuni u Pekin tomon chekindi va 31-mayda shaharga yetib keldi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985}}, pp. 312 (leaves Yongping on May 28) and 313 (arrives in Beijing on May 31).</ref> Shundan so‘ng u o‘z qo‘shinlariga poytaxtning rasmiy qarorgohlari va hukumat idoralarini talon-toroj qilishga ruxsat berdi.<ref name="Wakeman 313">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|page=313}}.</ref> 3-iyun kuni Li oʻzining hal qiluvchi magʻlubiyatidan soʻng “boʻysunmaslikning soʻnggi ishorasi” sifatida Vuing saroyida oʻzini Buyuk Shun imperatori deb eʼlon qildi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|page=313}} (citation and date); {{Harvard citation no brackets|Gong|2010|p=74}} (Wuying Palace).</ref> 42 kundan so‘ng Li Zicheng Pekindagi imperator saroyi majmuasiga o‘t qo‘ydi va g‘arbga qochish uchun poytaxtni tashlab ketdi.<ref name="Wakeman 313" /> Pekin aholisi qochib ketmagan ikki mingga yaqin isyonchilarni qirg‘in qildi.<ref name="Wakeman 313-314">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|page=313–14}}.</ref>

5-iyun kuni Pekin aholisi Li Tsichenni mag‘lub etganlarni kutib olishga hozirlik ko‘rdi. Vu Sanguy va Min merosxo‘rini kutib olish uchun shahar tashqarisiga chiqqan oqsoqollar va amaldorlar g‘alaba qozongan qo‘shinning rahbari Sin shahzodasi Regent Dorgon bo‘lib chiqqanidan hayratda qolishdi.<ref name="Wakeman 314-315">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|page=314–15}}.</ref> Dorgon va uning mulozimlari imperator liboslarini olish uchun [[Imperator saroyi|Yopiq shaharning]] sharqiy darvozasi bo‘lgan Dongxua darvozasiga otlandilar. Keyin Dorgonni Vuying saroyiga sobiq Min imperatori qo‘riqchilari kuzatib borishdi. Ular ilgari Li Tsichenga bo‘ysungan, ammo endi Singa xizmat qilishga vaʼda berishgan edi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|page=315}} and note 278.</ref> Dorgon 19-oktyabrda [[Imperator Shunji|imperator Shunjini]] Pekinda kutib oldi.<ref name="Wakeman 857">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|p=857}}.</ref> Yosh monarx 1644-yil 8-noyabrda Xitoy imperatori sifatida rasman taxtga o‘tirdi. Bu Sinning [[Osmon mandati|Osmon mandatini]] qo‘lga kiritganligini anglatar edi.<ref name="Wakeman 858">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|p=858}}.</ref>

28-may kuni Vu Sanguyning Min unvoni Pingxi Earl Pingxi shahzodasi darajasiga koʻtarildi.<ref name="Wakeman 312n">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|page=312}}, note 262.</ref> Uning qo‘shinlari sochini oldirib, asosiy Sin kuchlariga qo‘shildi.<ref name="Wakeman 312n" /> Pekinga kirganidan ko‘p o‘tmay, Dorgon Vu va uning qo‘shinlarini Li Zichengni taʼqib qilish uchun jo‘natdi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|p=317}}.</ref> Vu ko‘p marta Lining qo‘riqchilarini jalb qilishga muvaffaq bo‘ldi, lekin Li Buyuk devorning Guangu dovonidan Shansi shahriga [[Shansi|o‘tishga]] muvaffaq bo‘ldi. Vu Pekinga qaytish uchun taʼqibni to‘xtatdi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|pp=482–83}}.</ref> Keyin Li [[Sian|Sianda]] ([[Shensi]] provinsiyasi) kuchli bazasini qayta tikladi va u yerda 1644-yil fevralida oʻzining Shun sulolasi asos solganini eʼlon qildi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|p=483}}.</ref>

1644-yilning yozi va kuzida [[Xebey]] va [[Shandun|Shandundagi]] Sin hukmronligiga qarshi qo‘zg‘olonlar bostirilgandan so‘ng, o‘sha yilning oktyabr oyida Dorgon Li Zichengni Shensi qalʼasidan quvib chiqarish uchun qo‘shin yubordi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|p=501}}.</ref> Ajige, Dodo va Shi Tingju boshchiligidagi Sin qo‘shinlari Shansi va Shensidagi Shun qo‘shinlariga qarshi ketma-ket janglarda g‘alaba qozonib, Li Tsichenni 1645-yil fevralida Siandagi qarorgohini tark etishga majbur qildi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|pages=501–06}}.</ref> Li 1645-yil sentyabrda oʻz qoʻli bilan yoki oʻzini-oʻzi mudofaa qilish dehqonlar guruhi tomonidan oʻldirilgunga qadar bir qancha viloyatlar boʻylab chekinib yurdi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|pages=507}}.</ref>

Sinning Xitoyni bosib olishi yana bir necha o‘n yillar davom etdi. Sin hukmronligiga qarshilik 1645-yil 21-iyuldagi "soch kesish buyrug‘i" bilan kuchaydi. Bu buyruq barcha xitoylik erkaklarni manjurlarning kiyimlarini qabul qilishga va peshonalarini qirqishga, qolgan sochlarini esa bog‘lab qo‘yishga majbur qildi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Atwell|1988|pages=661–62}}.</ref> Janubiy Minning so‘nggi imperatori Chju Yulang 1662-yilda Vu Sanguy tomonidan o‘ldirilgan. Vu Sanguyga Xitoyning janubi-g‘arbiy qismida katta hudud berildi va u 1673-yilda Pekinga chaqirilgunga qadar mahalliy feodal sifatida Sin nomidan hukmronlik qildi. Keyin u va yana uchta gubernator Singa qarshi isyon ko‘tardi. Vu 1678-yilda vafot etgan bo‘lsa-da, [[Uch feodator qo‘zg‘oloni|Uch feodator]] qo‘zg‘oloni 1681-yilgacha davom etdi. 1683-yilda [[Kansi|imperator Kangsi]] (1662-1722-yillar hukmronligi) so‘nggi Min tiklanish harakatining rahbari [[Chjen Chengun|Koxinga]] kuchlarini mag‘lub etdi. Mustahkamlanish davridan keyin Sinlar Xitoyni 1912-yilgacha nazorat qildi.

== Xronologiya ==
Shanxay dovoni jangi 1644-yil 27-mayda boʻlib oʻtgan, biroq uning oldidan va undan keyin alohida tarixiy ahamiyatga ega boʻlgan bir qator voqealar sodir boʻlgan. Ushbu xronologiya ushbu voqealarni taqdim etadi. Barcha sanalar 1644-yil.

# '''8-fevral''': Yangi yil kuni Li Zicheng Sianda "Buyuk Shun" sulolasiga asos soldi va o‘zini qirol deb e'lon qildi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Mote|1999|p=800}}.</ref>
# '''17-fevral''': Jirgalang barcha rasmiy ishlarni nazorat qilishni o‘zining hamkor regenti Dorgonga topshirdi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|p=299}}.</ref>
# '''5-mart''': Dorgon Li Zichengga do‘stona maktub yuborib, Minga qarshi "o‘z kuchlarini birlashtirish uchun umumiy reja ishlab chiqishni" taklif qildi.<ref name="Wakeman 304">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|p=304}}.</ref>
# '''17-mart''': shaxsan Li Zicheng boshchiligidagi Shun armiyasi Taiyuanni (Shansi) qo‘lga olib, yuqori amaldorlar va imperator oila a'zolarini qatl qildi.<ref>Date: {{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|p=245}}. Rest of the information: {{Harvard citation no brackets|Mote|1999|p=800}}.</ref>
# '''5-aprel''': Shimoliy Xitoydagi qo‘zg‘olonchilar qo‘shinlarining yutuqlarini ko‘rgan imperator Chongchjen imperiyadagi har qanday harbiy komendantni zudlik bilan yordamga chaqirdi.<ref name="Struve 1988 641">{{Harvard citation no brackets|Struve|1988|p=641}}.</ref>
# '''6-aprel''': Mingning qudratli generali Vu Sanguy o‘z kuchlarini mustahkamlangan Ningyuan shahridan Shanxay dovoniga (Buyuk devorning sharqiy tomonida) ko‘chirishni buyurdi. U yerda poytaxtni yaxshiroq himoya qilishi mumkin edi.<ref name="Mote 808">{{Harvard citation no brackets|Mote|1999|p=808}}.</ref> Liaoxi portidan qayiqda amalga oshirilgan qo‘shinlarni o‘tkazish o‘n kun davom etdi.<ref name="Mote 808" /> Vuning 1626-yilda Min qo‘shinlari Sin asoschisi Nurxachi ustidan g‘alaba qozongan Ningyuandan ketishi Buyuk devor tashqarisidagi barcha hududni Sin nazorati ostida qoldirdi.<ref name="Wakeman 304" />
# '''11-aprel''': Tegishli harbiy yordam olishdan umidvor bo‘lgan imperator Chongchjen Vu Sangui, Tang Tong va yana ikkita generalni Earl darajasiga ko‘tardi.<ref name="Mote 808" />Shunday qilib, Vu "G'arbni tinchlantirgan graf"ga aylandi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Hsi|1975|p=443}}.</ref> O'sha paytda Pekinda bo‘lgan yagona graf Tang Tong poytaxt mudofaasini qayta tashkil qildi. Pekinning shimoliy yo‘nalishini himoya qiluvchi so‘nggi istehkom bo‘lgan Juyong dovoni mudofaasi uchun otlandi.<ref name="Mote 808" />
# '''21-aprel''': Li Zichengning shimoliy armiyasi Juyong dovoniga yetib borgach, Tang Tong jangsiz taslim bo‘ldi.<ref name="Mote 808" />
# '''22-aprel''': Li Zicheng Pekin shimolidagi Changpingni egallab oldi; u [[Min sulolasi qabrlari majmuasi]]<nowiki/>dagi qabrlarning bir qismini yoqib yubordi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Mote|1999|p=801}}.</ref> Chongchjen hukumati Tang Tong bir kun oldin taslim bo‘lganidan xabar topdi.<ref name="Wakeman 259">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|p=259}}.</ref>
# '''23-aprel''': Li Zicheng armiyasi Pekinning g‘arbiy chekkalariga yetib bordi va shahar devorlariga hujum qila boshladi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|p=260}}.</ref> Li keng ko‘lamli hujumga buyurmadi, chunki u imperator taslim bo‘lishiga umid qilgan edi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|p=261}}.</ref>
# '''24-aprel''': mahalliy amaldorlardan biri Li Zicheng qo‘shinlari uchun shahar darvozalaridan birini ochadi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|p=262}}.</ref> Lining odamlari janubiy shaharni tezda bosib olishdi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Mote|1999|p=809}}.</ref>
# '''25-aprel''': imperator Chongchjen [[Imperator saroyi|Yopiq shahar]] orqasidagi tepalikda o‘z joniga qasd qildi.
# '''26-aprel''': Shanxay dovonidan poytaxtga yo‘lga chiqib, Fengrunga  (豐潤) yetib borgan Vu Sangui poytaxt qulaganini eshitdi.  Shanxay dovonini mustahkamlash uchun ortga qaytadi.<ref name="Wakeman 290">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|p=290}}.</ref>
# '''3-may''': Li Zicheng yaqinda taslim bo‘lgan general Tang Tongni Shanxay dovonida Vu Sanguiga hujum qilish uchun yubordi.<ref name="Wakeman 296">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|p=296}}.</ref>
# '''5-may''': Vu Sangui Tang Tong qo‘shinini mag‘lub etdi.<ref name="Wakeman 296" />
# '''10-may''': Tang Tongning magʻlubiyatga uchragan qoʻshini Bay Guang’en (白廣恩) boshchiligidagi qoʻshimcha kuchlar bilan Shanxay dovoniga qaytdi. Ammo ularning qoʻshma armiyasi yana Vu Sangui tomonidan magʻlubiyatga uchratildi.<ref name="Wakeman 296" />
# '''13 may:''' Sin poytaxti [[Shenyan|Mukdenga]] Li Zicheng sobiq Min amaldorlari va Pekin aholisiga shafqatsizlarcha zo‘ravonlik qilayotgani haqidagi xabarlar yetib keldi. Buyuk kotib [[Fan Wencheng]] (范文程) bu yangiliklardan Xitoy ichki ishlariga Sinning aralashuvi uchun bahona sifatida foydalandi.<ref name="Wakeman 304" /> Dorgon qoʻzgʻolonchilarni jazolash va Markaziy tekisliklarni egallash uchun harbiy ekspeditsiyaga rozi boʻldi.<ref name="Wakeman 305">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|p=305}}.</ref>
# '''14-may''': Dorgon boshchiligidagi Sinning "Buyuk Armiyasi" Mukdendan janubga Buyuk devor tomon yura boshladi.<ref name="Wakeman 305" />
# '''18-may:''' o‘zining ikki qo‘shini mag‘lubiyatga uchragandan so‘ng Li Zicheng Shanxay dovonini shaxsan o‘zi egallash uchun katta qo‘shin bilan Pekinni tark etdi.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|page=296}}, note 212 ("about 60,000 men in Li's army"); {{Harvard citation no brackets|Mote|1999|p=816}} ("more than 100,000" troops).</ref>
# '''20-may''': Vu Sanguining ikki leytenanti [[Liao daryosi]] bo‘yidagi Dorgon lageriga yetib kelishdi va Manjurlardandan Vuga Li Zicheng qaroqchilarini mag‘lub etishda yordam berishini va “katta daromad” evaziga Min sulolasi hokimiyatini tiklashda yordam so‘ralgan xabarni yetkazdilar.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|page=297}} (date of arrival at the Manchus' camp) and 300–301 (content of the letter).</ref> O'sha kuni manjurlar imperator Chongchjenning vafoti haqida eshitdilar.<ref name="Wakeman 305" /> Dorgon Vu Sanguiga xat yuborib, Vudan Shun qo‘zg‘olonchilarini yo‘q qilishda yordam berish evaziga Singa taslim bo‘lishni so‘raydi.<ref name="Wakeman 305" /> O'sha kuni reja asosida Sin qo‘shinlarining kichik guruhlari Sinlar aholiga zarar keltirmasligi va faqat Li Zichengning qaroqchilarini yo‘q qilishi haqida yozma e'lonlarni tarqatish uchun Buyuk devorni kesib o‘tishni boshladilar.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|pages=306–307}}.</ref>
# '''25-may:''' Dorgon Vu Sangui Sin uchun ishlashga rozi boʻlganligi toʻgʻrisida xat oldi. U oʻz qoʻshinini Shanxay dovoni tomon boshlab boradi.<ref name="Wakeman 310">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|page=310}}.</ref> Shu kuni Li Zichen qo‘shini Shanxay dovonining chekkasida, Shanxay dovoni garnizonidan bir necha kilometr g‘arbda, Sha daryosi yaqinida qarorgoh qura boshladi; Vu Sangui o‘z qo‘shinlarini ularga qarshi turish uchun yuboradi.<ref name="Wakeman 309">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|page=309}}.</ref>
# '''26-may''': 24 soat ichida 150 kilometrdan ortiq masofani bosib o‘tgan Do‘rg‘on qo‘shinlari bir necha soat dam olish uchun dovondan sakkiz kilometr uzoqlikda to‘xtashdi. Ular yarim tunda yurishni davom ettirishdi.<ref name="Wakeman 310" />
# '''27-may:''' Shanxay dovoni jangi.
# '''28-may''': Li Zicheng YongPingdan Pekin tomon chekindi.<ref name="Wakeman 312">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|page=312}}.</ref> Dorgon Vu Sanguni graf darajasidan shahzoda darajasigacha ko‘tardi; Vuning qolgan qo‘shinlari sochlarini oldirib, Sin qo‘shinlariga qo‘shilishdi.<ref name="Wakeman 312n">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|page=312}}, note 262.</ref>
# '''31-may''': Li Zicheng o‘z qo‘shinlari bilan Pekinga qaytib kelib, poytaxtni talon-toroj qilishdi.<ref name="Wakeman 313">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|page=313}}.</ref>
# '''3-iyun''': Li Zichen o‘zini rasman Buyuk Shun imperatori deb e'lon qildi.<ref name="Wakeman 313" />
# '''4-iyun''': Pekinda olti hafta o‘tkazgach, Li Zicheng imperator saroylarini yoqib yubordi va g‘arbga qochish uchun poytaxtni tark etdi.<ref name="Wakeman 313" /> Pekin aholisi qochayotgan Shun harbiy guruhlari tomonidan qirg‘in qilindi.<ref name="Wakeman 313-314">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|page=313–14}}.</ref>
# '''5-iyun''': Dorgon boshchiligida Sin qoʻshinlari poytaxtga kirib keldi; Pekin aholisi hayratda edi, chunki ular Vu Sanguidan Min sulolasi merosxo‘rini qaytarishni kutishgan edi.<ref name="Wakeman 314-315">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|page=314–15}}.</ref>
# 19-oktyabr: [[Imperator Shunji]] Chjenyang darvozasi orqali Pekinga keldi. U yerda uni Dorgon kutib oldi.<ref name="Wakeman 857">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|p=857}}.</ref>
# '''8-noyabr:''' Olti yoshli imperator uchun rasmiy taxtga o‘tirish marosimi o‘tkazildi.<ref name="Wakeman 858">{{Harvard citation no brackets|Wakeman|1985|p=858}}.</ref>

== Maʼlumotnomalar ==

=== Manbalar ===
{{Manbalar}}

=== Adabiyotlar ===
{{Refbegin}}
* {{Citation|last=Atwell|first1=William|chapter=The T'ai-ch'ang, T'ien-ch'i, and Ch'ung-chen reigns, 1620–1644|pages=585–640|editor1=Frederick W. Mote|editor2=Denis Twitchett|title=The Cambridge History of China'', Volume 7:'' The Ming Dynasty, 1368–1644, Part I|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=1988|isbn=978-0-521-24332-2}}.
* {{Citation|last=Davis|first1=Paul K.|title=100 Decisive Battles: from Ancient Times to the Present|year=1999|place=Oxford and New York|publisher=Oxford University Press|url=https://books.google.com/books?id=nv73QlQs9ocC|isbn=978-0195143669}}.
* {{Citation|last=Dennerline|first1=Jerry|chapter=The Shun-chih Reign|pages=73–119|editor-last=Willard J. Peterson|title=Cambridge History of China, Vol. 9, Part 1: The Ch'ing Dynasty to 1800|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=2002|url=https://books.google.com/books?id=hi2THl2FUZ4C|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hi2THl2FUZ4C&pg=PA73|isbn=978-0-521-24334-6}}.
* {{Citation|editor-last=Gong|editor-first=Baoli 宫宝利|title=Shunzhi shidian ''顺治事典 ["Events of the Shunzhi reign"]''|publisher=Zijincheng chubanshe 紫禁城出版社 ["Forbidden City Press"]|place=Beijing|year=2010|isbn=978-7-5134-0018-3}}.
* {{Citation|doi=10.2307/2052758|last=Hsi|first1=Angela|year=1975|title=Wu San-kuei in 1644: A Reappraisal|journal=Journal of Asian Studies|pages=443–453|volume=34|issue=2|jstor=2052758}}.
*{{Citation|last=Mote|first1=Frederick W.|author-link=Frederick W. Mote|year=1999|title=Imperial China, 900–1800|place=Cambridge, MA|publisher=Harvard University Press|url=https://books.google.com/books?id=e52YAQAACAAJ|isbn=978-0-674-44515-4}}.
* {{Citation|last=Oxnam|first1=Robert B.|author-link=Robert Oxnam|year=1975|title=Ruling from Horseback: Manchu Politics in the Oboi Regency, 1661–1669|place=Chicago and London|publisher=University of Chicago Press|url=https://books.google.com/books?id=O-ERAAAACAAJ}}.
* {{Citation|last=Roth Li|first1=Gertraude|chapter=State Building Before 1644|editor-first=Willard J.|editor-last=Peterson|title=Cambridge History of China, Vol. 9, Part 1: The Ch'ing Dynasty to 1800|pages=9–72|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=2002|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hi2THl2FUZ4C&pg=PA9|isbn=978-0-521-24334-6}}.
* {{Citation|last=Struve|first1=Lynn|year=1988|chapter=The Southern Ming|chapter-url=https://books.google.com/books?id=tyhT9SZRLS8C&pg=PA641|title=Cambridge History of China, Volume 7, The Ming Dynasty, 1368–1644|editor-last=Frederic W. Mote|editor2=Denis Twitchett|editor3=John King Fairbank|pages=641–725|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-24332-2}}
* {{Citation|last=Wakeman|first1=Frederic|author-link=Frederic Wakeman|title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China|year=1985|place=Berkeley, Los Angeles, and London|publisher=University of California Press|url=https://books.google.com/books?id=Hcv6AAAACAAJ|isbn=978-0-520-04804-1}}. In two volumes.
{{Refend}}
[[Turkum:Urushlar]]
[[Turkum:Xitoy]]
[[Turkum:Sin sulolasi]]
[[Turkum:Min sulolasi]]