Ziyosfera

Shaolin ibodatxonasi

(Shaolin Ibodatxonasidan yoʻnaltirildi)

Шаолин монастири (шàолíнíшàолíнсì), шунингдек, Шаолин ибодатхонаси сифатида ҳам танилган, Чан буддизмининг пайдо бўлган жойи ва Шаолин Кунг Фу бешиги сифатида тан олинган машҳур ибодатхонадир. У Хитойнинг Ҳенан провинсияси, Денгфенг округидаги Соншан тоғ тизмасининг Вуру чўққиси этагида жойлашган. Бу ном унинг Сонгшан тоғларининг ички қисмидаги қадимий боғда (лíн) жойлашганлигини сабабли берилган. Сонг тоғи эрамиздан аввалги И асрда, бешта муқаддас чўққилардан бири (wǔюè) деб эълон қилинган ва Хитойнинг муқаддас тоғлари орасида муҳим ўрин эгаллаган. У Шимолий Вей сулоласининг собиқ пойтахти (386–534) Луоянгдан ўттиз миля (тахминан қирқ саккиз километр) жануби-шарқда ва замонавий пойтахт Чженчжоудан қирқ беш миля (тахминан етмиш икки километр) жануби-ғарбда жойлашган[1].

Афсонага кўра, Ҳиндистондаги Маҳаяна буддизмининг 28-патриархи Бодҳидхарма 527-йилда Шаолин ибодатхонасига келган. У тўққиз йилни Вуру чўққисидаги ғорда медитация билан ўтказади ва Шаолин ибодатхонасида Хитойнинг Чан анъанасини бошлаб беради. Шундан сўнг, Бодҳидхарма Чан буддизмининг биринчи патриархи сифатида шарафланади[2].

Зиёратгоҳнинг тарихий меъморий мажмуаси ўзининг ажойиб эстетик қиймати ва чуқур маданий маъноси билан ажралиб туради ва УНЕСКОнинг Бутунжаҳон мероси рўйхатига киритилган. Зиёратгоҳ Хитой буддизмининг ривожланишига қўшган ҳиссаси, шунингдек, тарихий, маданий ва бадиий мероси билан бир қаторда, жанг санъати анъаналари билан ҳам машҳур[1]. Шаолин роҳиблари ўз умрларини Шаолин кунг-фусини тадқиқ қилиш, яратиш ва узлуксиз ривожлантириш ҳамдаа такомиллаштиришга бағишлашган.

Шаолин маданиятининг асосий устунлари қуйидагилар: Чан буддизми (禅 Чáн), жанг санъати (武 wǔ), буддист санъати (艺 йì) ва анъанавий хитой табобати (医 йī). Кундалик ибодатхона ҳаётини ташкил этувчи ушбу маданий мерос Хитой сивилизациясининг бир қисми ҳисобланади. Кўп сонли таниқли шахслар, сиёсий арбоблар, таниқли роҳиблар, буддист шогирдлар ва бошқа кўплаб одамлар зиёратгоҳга ташриф буюриш, зиёрат қилиш ва маданий алмашинувларни ўтказиш учун келишади[3]. Бундан ташқари, расмий Шаолин чет эл маданият марказлари ва чет эллик шогирдларнинг фаолияти туфайли Шаолин маданияти бутун дунё бўйлаб Хитой маданиятининг ўзига хос рамзи ва хорижий маданий алмашинув воситаси сифатида тарқалган[4].

Ҳозирги вақтда Шаолин ибодатхонаси паст углеродли, экологик манзарали жой ва Хитойнинг миллий 5А-даражали туристик диққатга сазовор жойидир[5]. У Маданият ва туризм вазирлиги томонидан қўлланиладиган энг юқори даражадаги тоифага сазовор бўлган ва Хитой Халқ Республикасидаги энг муҳим ва энг яхши сақланган туристик диққатга сазовор жойлардан бири ҳисобланади[6].

Тарихи

Шимолий Вей ва Шимолий Чжоу сулолалари

Даохуан томонидан ёзилган „Энг машҳур роҳибларнинг давомий таржимаи ҳоли“' (милодий 645) асарига кўра, Шаолин монастири Шаошининг шимолий томонида, Хитойнинг муқаддас тоғларидан бири бўлган Сонг тоғининг марказий чўққисида Шимолий Вей сулоласи императори Сяовен томонидан қурилган. Милодий 477-йил ҳиндистонлик ўқитувчи Батуо буддист таълимотларини пойтахт Лоян ёнида тарқатиш учун Хитойга келган дҳяна устаси[7]. Хитой манбаларида Фотуо (санскрит тилида: Буддҳабҳадра) номи билан ҳам тилга олинган Батуо император билан бир неча йил олдин учрашган. У 490-йиллар атрофида ипак йўли орқали Пингченгга келганидан бери император Сяовеннинг ҳомийлигидан баҳраманд бўлган[8].

Батуо туфайли Шаолин асл Буддист ёзувларини ўрганиш ва таржима қилувчи муҳим марказга айланади. Шунингдек, у ҳурматли буддист усталарнинг йиғилиш жойи ҳам бўлган. Шаолин кунг-фусининг дастлабки келиб чиқиши ҳақидаги тарихий манбалар шуни кўрсатадики, бу вақтда зиёратгоҳда жанг санъати амалиёти мавжуд бўлган[9]. Батуонинг таълимотини унинг икки шогирди – Сенгчоу (сēнгчóу, 480–560) ва Хуигуанг (ҳàнгҳуигуанг, 487–536) давом эттирган.

Ёнгпин даврининг биринчи йилида (506) ҳинд роҳиблари Ленамоти 勒那摩提 (санскрит тилида: Ратнамати) ва Путилиузҳи 菩提流支 (санскрит тилида: Бодҳируcи) Шаолинга Муқаддас Китоб таржимаси залини ташкил қилиш учун келишади. Хуигуанг билан биргаликда улар уста Шиқиннинг (世親 Шìқīн; санскрит тилида: Васубандҳу) ўн босқичли сутра (санскрит: Даśабҳūмика Сūтра; соддалаштирилган хитойча: 十地经) ҳақидаги шарҳини таржима қилишади. Шундан сўнг, Хуигуанг „Тўрт қисмли Виная“ни (四分律; Сì фēн лǜ; санскрит: Дҳармагупта-Виная) тарғиб қилинади, бу эса Хуигустия даврида (Танг сулоласи) томонидан ташкил этилган Лузонг 律宗) буддизм мактабининг назарий асосини ташкил этади.

Шимолий Вей императори Сямонгнинг Сяочанг даврининг учинчи йилида (527) Ҳиндистондаги Маҳаяна буддизмининг 28-патриархи Бодҳидхарма Шаолин ибодатхонасига келади. Ҳиндистонлик Чан буддист миссионер сифатида келган ва бундан олдин Хитой бўйлаб ўн йиллар давомида саёҳат қилган ҳамда 520-йилларда Сонг тоғига жойлашган[10]. Бодхидхарма таълимотлари биринчи навбатда Ланкаватара Сутрага асосланган бўлиб, унда Гаутама Будда ва Чан анъанасининг биринчи патриархи ҳисобланган Бодхисаттва Маҳаматти ўртасидаги суҳбат мавжуд.

Батуо ва унинг шогирдларининг таълимотларини асос сифатида ишлатиб, Бодҳидхарма Чан буддизмни жорий қилади ва Шаолин ибодатхонаси жамоаси аста-секин Хитой Чан буддизмининг марказига айланади. Бодхидхарманинг таълимоти унинг шогирди Ҳуикега етказилган, афсонада айтилишича, у ўзининг қатъиятлилиги ва устозининг таълимотига содиқлигини кўрсатиш учун қўлини кесиб ташлаган. Ҳуике Шимолий Чжоу императори Ву томонидан буддизм ва даоизм таъқиби пайтида (574-580) зиёратгоҳни тарк этишга мажбур бўлади. 580-йилда Шимолий Чжоу императори Жинг ибодатхонани қайта тиклайди ва уни Чжиао ибодатхонаси (陟岵寺 зҳìҳù сì) деб номлайди[11].

Анъанага кўра, Бодҳидхарма Шаолин ибодатхонасида жанг санъатининг асосчиси ҳисобланади. Бироқ, жанг санъати тарихчилари бу афсона Йижин Жинг деб номланувчи ХВИИ асрдаги қўлланмадан келиб чиққанлигини айтишади[7]. Мавжуд бўлган энг қадимги нусха 1827-йилда нашр этилган[12][13]. Ўшанда ҳам Бодҳидхарманинг жанг санъати билан боғлиқлик фақат 1904-йилда кенг тарқалган эди.

Шаолин маданияти

Шаолин ибодатхонаси зиёратгоҳнинг моддий ва номоддий маданий меросини тақдим этишда бир-бирига сингиб кетадиган ва ўзаро мустаҳкамловчи ва ажралмас бўлган кўплаб тўлдирувчи маданий жиҳатларни ишлаб чиққан. Энг кўзга кўринган жиҳатлари Чан (禅 Чáн), жанг санъатлари (武 wǔ), анъанавий тиббиёт (中医 зҳōнгйī) ва санъат (艺йì). Шаолин маданияти Маҳаяна буддизмидан келиб чиққан бўлса, Чан амалиёти унинг ядросидир ва ниҳоят, жанг санъати, анъанавий тиббиёт ва санъат унинг намоён бўлишидир. Аббот Ши Ёнгхин, монастир жамоаси ва бутун дунёдан келган шогирдларининг саъй-ҳаракатлари туфайли Шаолин маданияти ўсишда давом этмоқда. Шаолин маданияти ўзининг тарихий ривожланиши давомида конфуцийлик ва даосизмнинг муҳим қадриятларини ҳам ўзида бирлаштирган.

Замонавий зиёратгоҳ муассасаси маданий, ижтимоий ва диний қадриятлардан қатъи назар, барча манфаатдор шахслар ва гуруҳларга Шаолин маданияти алмашинуви дастури орқали Шаолин маданияти билан танишиш имкониятини тақдим этади. Ушбу дастур Чан медитацияси, Шаолин кунг фу, Чан тиббиёти, хаттотлик, санъат, камондан отиш ва ҳоказоларни ўрганишни таклиф қилади.

Шаолин кунг-фу турли хил кўникмалар тизими орқали намоён бўлади, улар ҳужум ва мудофаа ҳаракатларига асосланган. Битта шакл турли ҳаракатларнинг бирикмасидир. Ҳаракатларнинг тузилиши тана ҳаракати қонунларига мос келадиган қадимги Хитой тиббий билимларига асосланади. Зиёратгоҳда шакллар бир-бирини тўлдириш ва қарама-қаршилик тамойилларини бирлаштиришга қаратилган ҳолда ўргатилади. Бу Шаолин кунг фу динамик ва статик компонентларни, ин ва янгни, қаттиқлик ва юмшоқликни ва бошқа сифатларни бирлаштиради деган маънони англатади.

Шаолин жамоаси ўз меросини ҳимоя қилиш, ривожлантириш ва инновация қилиш учун катта куч сарфлайди. Қадимги Хитойнинг осмон ва одамлар ўртасидаги уйғунлик тамойилига амал қилган ҳолда, зиёратгоҳ усталари инсон ифодасининг тўлиқ салоҳиятига эришиш учун энг табиий тана ҳаракатини ривожлантириш устида ишлайди.

Шаолин ўзининг маданий меросини халқаро миқёсда тарғиб қилиш билан боғлиқ тадбирларни ишлаб чиқади. 2012-йилда Германияда биринчи халқаро Шаолин маданият фестивали, кейин эса АҚШ ва Англияда ҳам турли фестиваллар ташкил этилган. Расмий Шаолин маданият марказлари Европа, АҚШ, Канада ва Россиянинг кўплаб шаҳарларида мавжуд. Ҳар йили зиёратгоҳ маданий алмашинувни ривожлантириш мақсадида ўттиздан ортиқ халқаро тадбирларга мезбонлик қилади.

Шаолин ибодатхонаси бинолари

Ибодатхонанинг ички майдони 160 бй 360 метр (520 фт × 1,180 фт), яъни 57,600 сқуаре метре (620,000 кв фт) . Унинг ўқда эттита асосий зали ва атрофида эттита бошқа зал, заллар атрофида бир неча ҳовли бор.

  • Ziyoratgohdagi devor rasmi (XIX asr boshlari)
    Зиёратгоҳдаги девор расми (ХИХ аср бошлари)
  • Song togʻidagi Shaolin monastiri 皇唐嵩岳少林寺碑), milodiy 728-yilda qurilgan
    Сонг тоғидаги Шаолин монастири 皇唐嵩岳少林寺碑), милодий 728-йилда қурилган
  • Shaolin monastiridagi daraxt rohiblar tomonidan barmoq bilan urish uchun foydalanilgan
    Шаолин монастиридаги дарахт роҳиблар томонидан бармоқ билан уриш учун фойдаланилган
  • Pagoda oʻrmoni (keng koʻrinish)
    Пагода ўрмони (кенг кўриниш)
  • Pagoda oʻrmoni (yaqin koʻrinish), taxminan 300 metr (980 ft), Henandagi Shaolin monastirining gʻarbida joylashgan
    Пагода ўрмони (яқин кўриниш), тахминан 300 метр (980 фт), Ҳенандаги Шаолин монастирининг ғарбида жойлашган

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Шаҳар 2008
  2. ↑ „Шаолин Монк Cорпс--Шаолин Темпле“. www.шаолин.орг.cн. 2023-йил 26-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 2-август.
  3. ↑ 外国总统多次造访 少林文化已走向世界. 人民网. 2009年11月23日 [2014年3月24日]. （原始内容存档于2016年3月4日
  4. ↑ 250余名美国弟子拜谒少林寺. 搜狐网. 2013年7月4日 [2014年3月23日]. （原始内容存档于2014年3月23日.）; (马明达. 走向世界的少林文化. 《体育文化导刊》 (国家体育总局体育文化发展中心). 2004年, (01期) [2014-03-24]. ИССН 1671-1572. （原始内容存档于2014-03-24)
  5. ↑ Хинҳуанет 19 Жуне 2013 [ 2014-03-24 ] Тҳе оригинал cонтент wас арчивед он 24 Марч 2014
  6. ↑ Шаолин Темпле Лонгмен Гротто Юнтаи Моунтаин 3 Сcениc Спот wас селеcтед ас 5А Сcениc Спот. Даҳе.cом.
  7. ↑ 7,0 7,1 Шаҳар 2008.
  8. ↑ Wеи шу, 114.3040; Wаре, транс., "Wеи Шоу он Буддҳисм, " пп. 155–156; Шаҳар 2008
  9. ↑ Лу Зҳоухианг 2019
  10. ↑ Шаҳар 2008；Ши Даохуан 2014; Лу Зҳоухианг 2019
  11. ↑ 少林寺简介. 少林寺官网. [2014-03-23]. （原始内容存档于2014-02-18）
  12. ↑ Мацуда 1986.
  13. ↑ Лин 1996. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Shaolin_ibodatxonasi" dan olindi