Sharof Rashidov

Шароф Рашидович Рашидов (6-ноябр (24-октабр эски ҳисоб бўйича) 1917 — 31-октабр 1983) — совет партия ва давлат арбоби, ўзбек ёзувчиси, Социалистик Меҳнат Қаҳрамони (1974), Ўзбекистон ССР Коммунистик партияси раҳбари. 1939-йилдан КПСС аъзоси. Жиззах педагогика техникумини (1935), Самарқанд Давлат Университетининг филология факултетини тугатган (1941). Самарқанд вилояти газ.да масъул котиб, муҳаррир ўринбосари ва муҳаррир (1937-41,1943). Иккинчи жаҳон уруши қатнашчиси (1941-йил ноябр — 1942). Ўзбекистон КП Самарқанд вилоят комитети котиби (1944-47), „Қизил Ўзбекистон“ газета муҳаррири (1947- 49), Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси бошқаруви раиси (1949-50). Ўзбекистон Олий Совети Президиуми раиси (195059). Ўзбекистон КП МК 1котиби (1959 83). КПСС МК Сиёсий бюроси (Президиуми) аъзолигига номзод (1961-83). 2 марта Меҳнат Қаҳрамони (1974, 1977).

Шароф Рашидов
Файл:Шароф Рашидов.жпг
Ўзбекистон ССР Компартияси МҚнинг Биринчи Котиби (11-инчи)
Мансаб даври 1959-йил 15-март – 1983-йил 31-октябргача
Ўтмишдоши	Собир Камолов
Вориси	Иномжон Усмонхўжаев
Ўзбекистон ССР Олий Совети Президиуми Раиси
Мансаб даври 1950-йил 21-август – 1959-йил 24-мартгача
Ўтмишдоши	Амин Ниёзов
Вориси	Ёдгор Насриддинова
Шахсий маълумотлари
Таваллуди	24-октябр 1917-йил Жиззах, Сирдарё вилояти, Россия империяси
Вафоти	31-октябр 1983-йил(1983-10-31) (66 ёшда) Элликқалъа тумани, Қорақалпоғистон АССР Ўзбекистон ССР, СССР
Фуқаролиги
Миллати	ўзбек
Сиёсий партияси	КПСС, 1939-йилдан
Турмуш ўртоғи	Рашидова Хурсан Ғофуровна (1920-2003)
Болалари	қизлари, Сайёра, Дилором, Гулнора ва Светлана (1952-2021), ўғли Илҳом (Владимир)
Маълумоти	Ўзбекистон Давлат университети
Мукофотлари

Рашидов адабиётга шоир сифатида кириб келди ва 1йирик асари — „Чегарачи“ достони 1937-йилда нашр қилинди. Фашизмга қарши кураш туйғулари билан сугорилган „Қахрим“ шеърлар тўплами 1945-йилда чоп этилди. Рашидов даврнинг муҳим ҳисобланган муаммоларидан бири — қўриқ ва бўз ерларни ўзлаштириш мавзуида „Ғолиблар“ қиссасини (1953) ёзди. Иккинчи жаҳон уруши йилларида фронт орқасида қаҳрамонона меҳнат қилган халқ ҳаётига бағишланган „Бўрондан кучли“ (1958) ва „Қудратли тўлқин“ (1964), „Ғолиблар“ (1972) романларини яратди. Рашидов халқ ва мамлакат ҳаётида рўй берган воқеаларни давлат ва партия арбоби сифатида мушоҳада этиб, адабиётнинг бадиийлик мезонларидан кўра ғоявийлик тамойилига кўпроқ эътибор берди. Ҳинд халқ афсонаси асосида ёзилган „Кашмир қўшиғи“ лирик қиссаси (1956) Рашидов ижодида алоҳида ўринни эгаллайди.

Рашидов республикага раҳбарлик қилган йилларда қатор бунёдкорлик ишлари билан бирга қишлоқ хўжалиги ерларидан экстенсив фойдаланиш оқибатида экологик вазиятнинг бузилиши, пахта яккаҳокимлигининг қарор топиши каби нохуш ҳолатлар ҳам юз берди. Рашидов вафотидан сўнг Марказ томонидан тоталитар тузумнинг барча кирдикорлари унга юкланиб, 80-йиллар қатағонида ноҳақ қораланди.

Ўзбекистон мустақилликка эришгач, Рашидовнинг номи оқланди. Президент Ислом Каримовнинг ташаббуси билан Рашидов таваллудининг 75 йиллиги нишонланди. Рашидов Тошкентдаги Халқлар Дўстлиги саройи меъморий мажмуаси учун қурилиш ғоясининг муаллифи ва ижодий раҳбари сифатида вафотидан сўнг Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон Давлат мукофоти билан тақдирланган (1994). Сирдарё вилоятидаги туман, Тошкент ва Жиззах шаҳридаги кўчалар, мактаблар, маҳаллаларга унинг номи берилган. Жиззахда Рашидов ҳайкали ва музейи бор. „Чиғатой“ қабристонига дафн этилган.

Рашидов сиёсатга қадар

Шароф Рашидов Октабр инқилобидан бир кун олдин Жиззахда, деҳқон оиласида дунёга келган.

Самарқанддаги Ўзбек Давлат Университетининг филолигия факултетини (1941), БКП (б) МК қошидаги Бутуниттифоқ Партия Мактабини (БПМ) (1948, сиртқи) битирган. Жиззах педагогик техникумини битирган. 1935-йилдан ўрта мактабда ўқитувчилик билан шуғулланган. 1937-41-йилларда Самарқанд вилоятининг „Ленин йўли“ газетасида масъул котиб, масъул муҳаррир ўринбосари, газета муҳаррири лавозимларида ишлаган.

1941-42-йилларда Совет Армияси таркибида Иккинчи Жаҳон урушида қатнашган. Ўзбекистонга совет-олмон фронтининг ярадорлари билан қайтган. 1943-44-йилларда „Ленин йўли“ газетасида муҳаррир. 1944-47-йилларда Ўзбекистон КП(б) Самарқанд вилояти қўмитаси котиби. 1947-49-йилларда „Қизил Ўзбекистон“ республика газетасида масъул муҳаррир.

Рашидов сиёсий арбоб сифатида

1949—1950-йилларда Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси раиси. 1950-1959-йилларда Ўзбекистон ССР Олий Совет Президиуми раиси ва СССП Олий Совет Президиуми раиси ўринбосари. 1959-йил март ойидан Ўзбекистон Компартияси Марказий Комитетининг биринчи котиби. У 1937—1938-йиллардаги Ўзбекистон зиёлилари вакилларининг (бегуноҳ маҳкумларни) реабилитация қилиш ташаббуси билан чиққан. КПСС ХИХ-ХХИВ сездлари делегати; 1956-йилдан МК аъзолигига номзод, 1961-йилдан КПСС МК аъзоси. Шароф Рашидов 1960-йиллардан бошлаб халқаро сиёсат майдонида чиқишлар қила бошлади. 1962-йилда Куба инқирози пайтида у Фидел Кастро билан музокараларда совет делегациясига раҳбарлик қилди. 1961-йилдан МК Президиуми аъзолигига номзод, 1966-йил апрелидан Совет Иттифоқи Коммунистик Партияси МК Сиёсий буроси аъзолигига номзод. 1966-йил апрелдан КПСС Марказий Қўмитаси Сиёсий бюроси аъзолигига номзод. ИИИ-Х чақириқ СССР Олий Совети депутати. 1970-йилдан СССР Олий Совети Президиуми аъзоси. 1966-йилда Тошкентда А.Косигин воситачилигида Ҳиндистон Бош вазири Л.Шастри ва Покистон Президенти Муҳаммад Аюбхон ўртасида музокаралар бўлиб ўтди. Бу музокараларни тайёрлашда Шароф Рашидов ҳам иштирок этган.

Икки марта Социалистик Меҳнат Қаҳрамони (1974), (1977). Ленин мукофоти лауреати. 6 марта Ленин ордени билан, 4 марта бошқа орденлар билан, шунингдек медаллар билан тақдирланган. 1994-йилда Алишер Навоий номидаги Давлат мукофоти берилган.

Рашидов даврида Ўзбекистонда саноатнинг ривожланиши

Рашидовнинг номи унинг раҳбарлиги даврида содир бўлган минтақанинг иқтисодий ривожланиши билан боғлиқ. Шароф Рашидов даврида бартилган В.П.Чкалов номидаги Тошкент авиация ишлаб чиқариш бирлашмаси дунёдаги энг йирик бешта авиация корхоналаридан бирига айланди. Бу ерда йилига 60 дан ортиқ йирик самолётлар ишлаб чиқарилган. Тошкент трактор заводида йилига 21 мингдан ортиқ трактор, „Ташселмаш“да 10 мингдан ортиқ пахта териш комбайнлари ишлаб чиқарилган. 1969-йилда Ўзбекистонда Мурунтов олтин кони ўзлаштирилди, ундан йилига 100 тонна олтин қазиб олинди.

Рашидов даврида Ўзбекистон енгил ва озиқ-овқат саноати ривожланган индустриал-аграр республикага айланди, оғир саноат ўн баробар ўсди. Йирик иссиқлик электр стансиялари (Тошкент, 1971-йилдан, Сирдарё, 1975-йилдан, Навоий, Ангрен ДУКлар) ва гидроэлектр стансиялари (Чорвоқ, 1972-йилдан) қурилди, газ (Газли кони, 1961-йилдан) ва нефт қазиб олиш ўзлаштирилди. Машинасозлик соҳалари сезиларли даражада (электротехника, радиоэлектроника, приборсозлик, авиация) ривожланди.

Рашидов даврида Ўзбекистонда маданият тараққиёти

Рашидов даврида 1966-йилдан бошлаб Ўзбекистон пойтахти Тошкент қайта қурилди. Янги музейлар, боғлар, театрлар, ёдгорликлар барпо этилди. 1970-йилда Самарқанднинг 2500 йиллиги нишонланди, шу муносабат билан Самарқандда йирик тадбирлар ўтказилди, шаҳар тарихи музейи, опера ва балет театри очилди. 1977-йилда Ўрта Осиёда биринчи марта Тошкентда метро очилди.

1969-йилда Самарқандда темурийлар даври санъати тарихига бағишланган халқаро симпозиум бўлиб ўтди. 1973-йилда машҳур олим Абу Райҳон Беруний таваллудининг 1000 йиллиги кенг нишонланди, бадиий филм суратга олинди.

Ўзбекистонда Шароф Рашидов раҳбарлигидаги илмий-тадқиқот институтлари сони 1960-йилдаги 64 тадан 1980-йилларнинг бошларида 100 тага етди. Шароф Рашидов ташаббуси билан Ўрта Осиёда биринчи бўлиб Археология институти ташкил этилган.

Рашидов ёзувчи сифатида

1945-йили Шароф Рашидовнинг — „Менинг нафратим“ номли илк шеърий тўплами нашрдан чиқди. „Ғолиблар“ повестида (1951) халқнинг деҳқончилик ерлари учун кураши тасвирланади; худди шу мавзу „Бўрондан кучли“ романида (1958) ҳам ривожлантирилади. 1964 йилда нашр қилинган „Буюк тўлқин“ романи совет жангчиларнинг Иккинчи Жаҳон урушида кўрсатган қаҳрамонликлари ҳақида ҳикоя қилади. „Кашмир қўшиғи“ романтик повестида (1956) ҳинд халқининг озодлик кураши кўрсатилади. 1950-йили Рашидовнинг публицистик мақолаларидан иборат „Тарих келишуви“ номли тўплами, 1967-йили „Дўстлик рамзи“ номли китоби нашрдан чиқади. Рашидовнинг танқидий мақолалари совет адабиётининг долзарб муаммоларига бағишланган.

Ўзбекистонда пахта иши

Жиззах шаҳри Шароф Рашидов уй музейида сақланаётган портрети

Совет давлатининг сўнгги йилларида руслар учун Шароф Рашидов номи коррупсия ва Совет Иттифоқининг маъмурий-буйруқбозлик бошқарувининг бош тимсолига айланиб қолди. Леонид Брежнев ҳукумати йиллари Ўзбекистонга пахта топширишни ошириш ҳақидаги охири йўқ қарорлар келиб турарди. Бунга жавобан ўзбек ҳукумати „қўшиб ёзиш“ (Совет Иттифоқида рақамларнинг сунъий ўсиши оддий ҳол эди) ҳисобига ҳар доим дала майдонларининг ирригацияси ва пахта ҳосили ҳақида олдингисидан каттароқ рақамларни ёзишарди. Ўша „қўшиб ёзишлар“ 500 мингдан 1 млн. тоннагача ташкил қилган. Бу ҳолат ўзбек бошқарувчиларига марказдан қўшимча манбалар олиш ва Брежнев ҳокимиятини сотиб олишга имкон берарди. Фақатгина Рашидовнинг ўлимидан сўнггина, марказ ўзига хос „ўзбек иши“ деган уйдирмани ўйлаб топди ва Ўзбекистонга Телман Гдлян ва Николай Иванов бошлиқ тезкор прокурорлар гуруҳини юборди. Бунинг натижасида Ўзбекистон ҳукуматида олиб борилган тозалашдан ЎзССРнинг деярли барча раҳбарли нишонга тушишди (фақатгина Госснаб бошлиғи ўз ўрнини сақлаб қолди). Гдляннинг фикрича, ўша вақтда бутун Иттифоқ коррупция тўрида қолган бир вақтда Москва Ўзбек республикасини ажратиб қўйиб ноҳақлик қилган. „Ўзбек иши“ натижаси республиканинг кўпчилик аҳолисини миллий ҳаракатга ундади. Бу айниқса қайта қуриш даврининг сўнгги йиллари кучайди.

Рашидов ҳақида замондошлари

В.Болдин (М. Горбачёв ёрдамчиси ва КПСС МК бўлим бошлиғи) — Рашидов ҳақида.

"Ҳокимият тепасига Андропов келиши билан, Горбачёв шу заҳоти ўзига эрк бериб юборди. Ўзининг муваффақиятларини кўз-кўз қилишни бошлади. Эслайман, Рашидов пахта топширишни ошириши учун, Горбачёв қандай қилиб Ўзбекистон раҳбарининг қўлларини қайилтирганини. Рашидов тушунтиришга, кўндиришга ҳаракат қиларди: „Бизда ёмғир билан қор ёғди, ҳаммаси музлаб қолган. Агар шу аҳволда ҳам териб оладиган бўлсак, буни қуритишимиз учун ярим йил кетади“. Горбачёв эса: „Барибир кўпроқ топширинглар“. (Коммерсант — Власт, 15 май 2001, 61 бет.).

.

Оиласи

Шароф Рашидов ҳайкали

Қизи Сайёра Рашидова — Ўзбекистон миллий университети қошидаги Полимерлар кимёси ва физикаси илмий-тадқиқот маркази директори, кимё фанлари доктори, Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси академиги. 1993 — йилда „Ўзбекистон Республикасида хизмат кўрсатган Фан арбоби“ фахрий унвони; 1997—йилда „Ўзбекистон белгиси“ кўкрак нишони; 1999-йилда "Дўстлик ордени, „2003-йилда “Эл-юрт ҳурмати " ордени совриндори. 1995-2015-йилларда Олий Мажлиснинг инсон ҳуқуқлари бўйича вакили лавозимида ишлаган. 100дан ортиқ илмий мақолалар ёзган.

Қизи Рашидова Гулнора Шарафовна — тарих фанлари номзоди. Турмуш ўртоғи Абдулазиз Комилов — дипломат, Ўзбекистоннинг 1994-2003 ва 2012-2022-йиллардаги ташқи ишлар вазири.

Қизи Рашидова Светлана Шарафовна (1952-2021), тарих фанлари номзоди. Турмуш ўртоғи Алишер Воҳидов — дипломат, 1994-2007-йилларда Ўзбекистоннинг БМТдаги доимий вакили бўлган.

Ўғли Рашидов Илҳом Шарафович.

Хотираси

Шароф Рашидов бюсти

• Тошкент шаҳрининг Мустақиллик майдони ёнидаги кўчага Шароф Рашидов кўчаси номи берилди
• 2016-йил 23-декабрда Олий Мажлис Қонунчилик палатаси қарори билан Жиззах вилоятининг Жиззах туманига „Шароф Рашидов тумани“ номи берилди
• 2017-йил 27-март куни Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевнинг „Шароф Рашидов таваллудининг 100 йиллигини кенг нишонлаш ҳақида“ги қарори қабул қилинди. Шу йилнинг 6-октябр куни Жиззах шаҳрида Шароф Рашидовнинг ҳайкали очилди.

Ҳаволалар

• Шароф Рашидовга таъзиянома, „Совет Ўзбекистони“ газетаси