Shayx Xudoydod Valiy sahifasining manbasini koʻrish

{{Infobox religious biography
| name               = Shayx Xudaydod Vali(Xudoyberdi ibn Ortiq Shayx)
| birth_date         = {{Circa}}   [[1461]]<br />(  866- [[Hijriy yil hisobi|hij]]) yil
| birth_place        = Navoiy viloyatiga qarashli Karmana tumani Saranj qishlog‘i
| death_date         = {{Circa}} 8 Avgust [[1532]]<br />(7 [[Muharram]] 939- [[Hijriy yil hisobi|hij]])
| death_place        = Samarqand viloyati Jomboy tumani, G‘azira qishlog‘i
| resting_place      = Samarqand viloyati Jomboy tumani, G‘azira qishlog‘i
| resting_place_coordinates = {{Coord|39|49|5 |N|67|8|9|E|type:landmark|display=inline}}
| religion           = [[Sunni Islam]]
| spouse             = 
| children           = 1) Solih, 2) Soliha bibi, 3) Bibi Xadiya, 4) Bibi Maxzuna
| image_size         = 220
| background         = #CEF2CE
| image              = 
| caption            = Shayx Xudaydod Vali ziyoratgohi
| father             = Ortiq Shayx Azizon
| honorific prefix   = 
| school             = Yassaviya, Jahriya Sultoniya
| teachers           = Shayx Jamoliddin Buxoriy
| dynasty            = 

}}

[[Shayx]] '''Xudaydod Valiy''' (1461-1532) ({{lang-uz|Shayx Xudoydod Vali}}, asl ismi Hudayberdi, toʻliq ismi  '''Hazret Azizon Shayx Hudaydod Vali ibn Xazret Azizon Ortiq Shayx''') — islomiy [[Avliyo|valiy]], [[Pir|bayram]], [[Teologiya|ilohiyot]] olimi, turkiy avliyo, afsonaviy [[Tasavvuf|soʻfiy shayxi]], [[Oʻrta Osiyo|Oʻrta Osiyoda]] [[Islom|islomni]] yoyuvchi, shoir, tasavvuf va kurashchi., “Jahriya Sultoniya” soʻfiylik maktabi, yaʼni “baland [[zikr]] ”<ref>{{Статья|автор=Абдулло С.|заглавие=Познавая себя и Бога|ссылка=http://www.safarabdulloh.kz/img/articles/Misl.pdf|издание=Мысль|тип=Журнал|год=2008|том=|номер=3|страницы=90-91|issn=|язык=ru|archivedate=2015-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150123030710/http://www.safarabdulloh.kz/img/articles/Misl.pdf}}</ref> asoschilaridan biri, [[Ahmad Yassaviy|Xoja Ahmad Yassaviy]]  taʼlimotining yirik nazariyotchisi va shayxi. Yassaviy tariqati shayxlarining oltin zanjirida oʻninchi.

== Biografiyasi ==
'''Shayx Xudoydod Valiy''' (Shayx Xudoydodi Valiy) [[1461]] yilda [[Oʻzbekiston|Oʻzbekistonning]] Karmana shahrida (Navoiy viloyati) tugʻilgan. Shezer shayx Xudaydod Valiyning shajara daraxti [[Muhammad]] (s.a.v.)ning oʻzlariga borib taqaladi. “Manokibi Shayx Xudoydod Valiy”, “Xujzhat uz-zokirin”, “Tuhfatul-zojirin” Nosiraddin [[Nosiruddin al-Hanafiy|ibn amir Muzaffar]], “Lamahot”, “Samariya” kabi manbalarda sheʼrlari haqidagi maʼlumotlar saqlanib qolgan. Samarqanddagi oʻsha paytlarda mashhur boʻlgan Javzoniya (Jafoniya) madrasasi, [[Mirzo Ulugʻbek|Ulugʻbek]] madrasasi (1477-1482) va “Mulla Muhammad” nomidagi [[Buxoro]] madrasalarida tahsil olgan<ref>[http://fikr.uz/blog/Jizzax_davlat_pedagogika_instituti/20171.html о Шейхе Худойдод Вали]{{Oʻlikhavola|date=oktabr 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. U jahriya [[Tasavvuf|soʻfiy]] Shayx Jamoliddin [[Yassaviylik|Azizonning]] Yassaviy tariqatining Oʻrta Osiyodagi mashhur izdoshlaridan biri [[Murid|muridi]] boʻlgan. Oʻlimidan soʻng u yassaviylarga ustoz boʻldi. Shayx [[Yassaviylik|Hudaydod]] Valiy islom dini va Yassaviy taʼlimotini targʻib qilishda faol ishtirok etgan. U juda kamtarona hayot kechirdi. Shayx Xudoydod Vali Azizon oʻz she’riyati orqali soʻfiylarning hikmat va falsafasini yetkazgan. U oʻz asarlarida Qodirni ham, insonni ham tarannum etgan, adolat yoʻliga oʻrgatgan, muhtojlarga yordam koʻrsatgan, barcha xalqlar Alloh taoloning ijodi ekani, teng huquqli ekanini ta’kidlagan. Shayx Xudoydod Valiy Qarnobga borganida, mahalliy bekning oddiy xalqni masxara qilganidan qattiq tushkun va gʻazablangan edi. Tez orada Buxoro amiri bayram uyushtirdi. Xalq sayillari baxlavon musobaqalari bilan oʻtkazilishi odat edi. Paxlavon kurashchisi Shayx Xudoydod Valiy bir nechta raqibini nokautga uchratib, gʻolib deb topildi. Va  amir paxlavon – gʻolibni taklif qilib, mukofot sifatida nima istashini soʻraganida, Xudoydod Valiy fursatni qoʻldan boy bermay, amirdan Qarnobda adolat oʻrnatishni soʻradi. Shunday qilib, Qarnob xalqi bek zulmidan qutuldi. Shayx juda kamtarona, deyarli halokatli hayot tarzini olib bordi. Ammo u zodagonlarning sovgʻalarini qabul qilishga ruxsat bermadi. [[Buxoro amirligi|Buxoro]] amiri Boqiy ham, [[Muhammad Shayboniy|Muhammad Shayboniyxon]] ham Hazrati Xudoydod Valiyni oʻzlariga yaqinlashtirish uchun har tomonlama harakat qildilar. Amir Bokiy shayxni qoʻllab-quvvatlamoqchi boʻlib, unga bir necha qop don joʻnatadi, u nazrlarni qabul qilmaydi. Shunda amir ustozi Xudoydod Valiy Shayx Jamoliddin Azizondan muridiga ta’sir oʻtkazishni [[Murid|soʻradi]]. Va shundan keyingina sovgʻalar qabul qilindi va darhol bevalar, etimlar va muhtojlarga oxirgi dongacha tarqatildi<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Zarnews |url=http://sv.zarnews.uz/istoriya/2303-ostavatsya-iskrennim-i-pravdivym.html |kirish sanasi=2022-05-26 |arxivsana=2016-06-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20160610183403/http://sv.zarnews.uz/istoriya/2303-ostavatsya-iskrennim-i-pravdivym.html }}</ref>.. Umrining soʻnggi yillarida [[Samarqand]] viloyatining Gʻozira qishlogʻida (Jamboy tumani) yashab, 1532-yil 8-avgustda shu yerda vafot etgan, qabri ustiga “Shayx Xudoydod Valiy” yodgorlik majmuasi qurilgan<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Ia-Centr.Ru ::: Экспертная Оценка :: Роль Образования И Культуры В Социально-Политической Жизни В Бухарском Ханстве Xvi Века |url=http://ia-centr.ru/expert/19577/ |kirish sanasi=2022-05-26 |arxivsana=2015-06-26 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20150626142407/http://ia-centr.ru/expert/19577/ }}</ref>. Oʻz davrining koʻplab mashhur kishilari, jumladan, hukmdorlar ham Shayx Xudaydod Valiyni oʻzlariga ma’naviy ustoz deb bilganlar. Ular orasida Amir Temur ([[Amir Temur|Temurlan]]) shoh Zahiriddin Muhammad [[Bobur|Boburning]] avlodi, “ [[Shayboniylar]] ” hukmdorlari [[Muhammad Shayboniy|Muhammad Shayboniyxon]], [[Abu Saidxon]], [[Ubaydullaxon]] bor edi<ref>Б. В. Норик, Роль шибанидских правителей в литературной жизни Мавераннахра XVI в. // Рахмат-намэ. Спб, 2008. С. 230</ref>.

== Avlodlari ==
Hazrati Azizon Olim Shayx “Lamahot” kitobida Shayx Hudaydod Valiyning uch qizi va bir oʻgʻli borligini yozgan edi.

* 1) Solih - shayxning yolgʻiz oʻgʻli, oʻn olti yoshida kasallikdan vafot etgan, avlodi qolmagan.
* 2) Soliha bibi – toʻngʻich qizi, yoshligida vafot etgan, avlodi yoʻq.
* 3) Bibi Xadiya - Sayyid Takiyuddindan 3 oʻgʻil koʻrdi<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Shajara info |url=http://www.shajara.info/%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%BD-%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%85-%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D0%B4-%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8-%D1%88/ |qaralgan sana=2022-05-26 |arxivsana=2018-07-03 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20180703090212/http://www.shajara.info/%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%BD-%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%85-%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D0%B4-%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8-%D1%88/ }}</ref><ref>https://shajara.org/2020/08/06/shayh-hudoydod-vali-va-sayyid-amir-taqiyuddin/ {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20201019213803/https://shajara.org/2020/08/06/shayh-hudoydod-vali-va-sayyid-amir-taqiyuddin/ |date=2020-10-19 }} Shayx Hadoydod Vali</ref>.: Xoʻja Kalon va Xoʻja Xurddan farzand koʻrmagan. Oʻz navbatida kenja oʻgʻli Xoʻja Sayyid Abdulbosit koʻp farzandli boʻlgan<ref>{{Kitob manbasi |year=2018 |author=Anvar Qandaharov |title=“Buxoro xonligi va unda Karmanalik shayxlar faoliyati” |publisher=“Tafakkur qanoti” nashriyoti |location=Toshkent |page=125}}</ref>. Taniqli avlodlardan biri [[Eshon]] Solihxon Malikov edi. Uning avlodlari hozirgacha [[Samarqand]] viloyati, [[Jomboy tuman|Jomboy tumani]], Gʻozira qishlogʻida istiqomat qiladi<ref>[http://library.ziyonet.uz/uzc/book/38308 Шайх Худойдод Вали-Кармана фарзанди]{{Oʻlikhavola|date=oktabr 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
* 4) Bibi Mahzuna - kenja qizi, Amiri Shoh ibn [[Mavlono Sayyid Muhammad Sharif Garishoh|Mavlono Sayyid]] ga turmushga chiqqan<ref>{{Kitob manbasi |year=2018 |author=Anvar Qandaharov |title=Buxoro xonligi va unda karmanalik shayxlar faoliyati - monografiya |publisher="Tafakkur qanoti'' nashriyoti |location=Toshkent |page=126}}</ref>. Farzandlari Amir Sun'ulloh, Xoʻja Abdurashid, Amir Bahovuddinlardir<ref>{{Kitob manbasi |author=Kattayev K. |date=2015 |title=Shayx Xudoydodi Vali tarixi |publisher=SamDU nashriyoti |location=Samarqand |page=32}}</ref>.

== Yassaviya Silsilasi ==

[[Ahmad Yassaviy]]ga silsila ikki tarmoq orqali yetib kelgan. Birinchi tarmoq: Yassaviy ustozi Xoja [[Yusuf Hamadoniy]] ® shayx [[Abu Ali al-Formadiy]] ® shayx [[Abu al-Qosim Gurgoniy]]-Tusiy ® [[Abul Hasan Haraqoniy]] ® [[Boyazid Bastomiy]] ® Imom [[Jaʼfar as-Sodiq]] (shu yerdan yana bir tarmoq bilan davom etgan: ® [[Qosim ibn Muhammad]] ® [[Salmon al-Forsiy]] ® [[Abu Bakr Siddiq]] orqali Paygʻambarimiz sollallohu alayhi vasallamga yetgan) ® [[:ru:Мухаммад_аль-Бакир|Imom Muhammad Boqir]] ® [[Ali ibn Husayn Zayn al-Abidin|Imom Zaynulobidin]] ® [[Ali]] ® [[Muhammad|Hazrat Muhammad sollallohu alayhi vasallam]].

Ikkinchi tarmoq: silsila Muhammad Mustafo sollallohu alayhi vasallamdan xalifa-oʻrinbosarlariga, soʻng [[Hasan ibn Ali|Imom Hasan]]<nowiki/>ga, keyin Shoh Abul Muhsinga, soʻng Shoh Musoga, soʻng Dovud Murosga, soʻng Yahyo Zohidga, soʻng Sayyid Abdullohga, soʻng Muso Changiyga, soʻng Muhammad Solihga, soʻng shayx [[Abduqodir Gʻiloniy]]<nowiki/>ga, soʻng [[Shihobiddin Umar as-Suhravardiy|Shihobiddin Suhravardiy]]<nowiki/>ga, soʻng [[Ahmad Yassaviy|Sulton Xoja Ahmad Yassaviy]]<nowiki/>ga, soʻng [[Boqirgʻoniy Sulaymon|Hakim Ota]]<nowiki/>ga, soʻng [[Zangiota|Zangi Ota]]<nowiki/>ga, soʻng Sadr Otaga, soʻng [[Almin Bobo|Yamin (Elamin) bobo]]<nowiki/>ga, soʻng shayx Aliga, soʻng shayx Mavdudga, soʻng Xodim shayxga, soʻng shayx Jamoliddinga<ref>{{Kitob manbasi |year=2015 |author=Kattayev K. |title=Shayx Xudoydodi Vali tarixi |publisher=SamDU nashriyoti |location=Samarqand |page=32}}</ref>, undan shayx Xudoydod Valiyga yetib kelgan.

== Muridlari ==

Xo‘ja Mulloyi Nuriy <ref>O‘zbekiston Markaziy davlat arxivi f. i. 323, op. 2, inv. 90</ref>

Mavlono Qiyom, Mavlono Obid Gʻijduvoniy, Koʻki Shayx ibn Mustafo Orif, Ahmad Soʻfi, Muhammad Hasan (Bobo Xodim), Abul Muhsin Shayx ibn Shayx Jamoliddin, Orif Soʻfi, Mavlono Valiy Koʻhizarriniy, Xoja Zohir, [[Mavlono Sayyid Muhammad Sharif Garishoh|Mavlono Sayyid,]] Mavlono Xojam Yor, Mavlono Shoh Husayn Miyonqoliy <ref>{{Kitob manbasi |year=2006-yil |author=Muhammad  Olim  Shayx Azizon |title=Lamaxot Min Nafahot ul-Quds |edition=ilmiy-ommabop nashr |publisher=O’zbekiston  Respublikasi  Fanlar  Akademiyasi  “Fan”  nashriyoti |location=Toshkent |page=86-355}}</ref>

== Eslatmalar ==
<references responsive="1"></references>

== Adabiyotlar ==

* Sultonlar tarbiyasi haqida risola. Risola-yi tanbih as-salotin. Muallif: Maxdum-i A’zam, tarjimasi Baxtiyor Bobojonov ([http://naiti.in/b/mudrost-sufiev/ Soʻfiylar hikmati] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20230418055354/http://naiti.in/b/mudrost-sufiev/ |date=2023-04-18 }}, Peterburg sharqshunosligi, 2001, 448 b.)
* Buehler, Artur F. 1998-yil. Paygʻambarning soʻfiy vorislari:. Hind naqshbandiyasi va vositachi soʻfiy shayxning yuksalishi. Kolumbiya: Janubiy Karolina universiteti matbuoti.
* DeWeese, Devin. 1996-yil. “Mashoyix-i Turk va Xojag’on: Yasaviy va Naqshbandiy so’fiylik an’analari o’rtasidagi aloqalarni qayta ko’rib chiqish”, Journal of Islamic Studies, 7(2), bet. 180-207.
* Farah, Sezar E. 1974-yil. "Shayx-Mursidning xulq-atvorini tartibga soluvchi qoidalar", Numan, 21(2), s. 81-96.
* Feuillebois-Pierunek, Momo Havo. 2007-yil. "La maîtrise du corps d'après les manuels de soufisme (Xe-XIVe siècles)," C. Mayeur-Jaouen va B. Heyberger eds., Le corps et le sacré en Orient musulman. Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée 113-114-ning maxsus soni, Aix-en Provans: Edisud. pp. 91-107.
* Gardner, Viktoriya R. 2006-yil. “Markaziy Osiyo sufiy shayxining yozma vakili: Ahmad ibn Mavlono Jaloliddin Xojagi Kosoniy “Maxdum-i A’zam” (vaf. 1542), PhD dissertatsiyasi.
* Meyer, Fritz. 1994-yil. Zwei Abhlandlungen über Die Naqšbandiya. Istanbul: Frants Shtayner Verlag.. 1999-yil. "Soʻfiylar uchun odob kitobi", "Islom taqvosi va tasavvuf ocherklari", tr. J. OʻKane, Leyden, Boston va Koln: Brill. pp. 49-92.
* Papa, Aleksandr. 2008-yil. "Refonder plutôt que reformer : La Naqshbandiya no-mujaddidiy dans le monde turc (XVI-XVIIIe siècles). Lecture de trois textes naqshbandî makhdumî”, R. Chih, D. Gril, C. Mayeur-Jaouen eds., Le soufisme en Egypte et dans le monde musulmane à l'époque ottomane. Qohira: IFAO. (kelgusi)
* Pol, Yurgen. 1991-yil. Die politische und soziale Bedeuntung der Naqšbandiya in Mittelasien im 15. Jahrundert. Berlin va Nyu-York: Valter de Gruyter. 1998-yil. Ta’limot va tashkilot: Bahouddindan keyingi birinchi avloddagi Xojagon/Naqshbandiya. Berlin: Das Arabische Buch.
* Reynolds, Gabriel Said. 2000. "Oziq-ovqatga soʻfiy yondashuv: Adab misoli", Musulmon dunyosi, 90(1/2), s. 198-217.
* Shimmel, Annemaire. 1972-yil. "Nur ein störrisches Pferd...", Ex Orbe Religionum: Festschrift für Geo Widengren, Leiden: Brill. jild. 2, bet. 98-107.
* Tosun, Nejdet. 2002-yil. Bahoeddin Nakshbend: Hayati, Görüşleri, Tarikati. Istanbul: Insan YayInlarI
* Abul Baqo b. Ḵᵛāǰa Bahoʾ-al-dīn b. Maḵdum-e A'om, Jome' al-maqomat (1026/1617 tugallangan).
* Shah-Mahmud b. Mīrzo Fażl Čoras, Anis al-Talebīn (taxminan 1107/1695-96 yillarda tugallangan) va Tarikh (taxminan 1087/1676-77 yillarda tugallangan), ad. va tr. OF Akimushkin, Pamyatniki pis'mennosti vostoka XLV Moskva, 1976-yil.
* Kāsāni resālātning uchta Maǰmūʿat, fors tilida kataloglangan i tadzhikskie rukopisi Instituta Narodov Azii AN SSSR (Kratkiĭ alfavitnyĭ katalog), ed. ND Mikluxo-Maklaĭ, 1-qism, Moskva, 1964-yil, №. 3872-3874. Nafīsī, Naẓm o naṯr, s. 400-01.

== Havolalar ==

* [http://ia-centr.ru/expert/19577/ XVI ASR BUXORO XONLIGIDA TA'LIM VA MADANIYATNING IJTIMOIY-Siyosiy HAYOTDAGI OʻRNI.] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150626142407/http://ia-centr.ru/expert/19577/ |date=2015-06-26 }}
* [http://www.masjid.uz/samarqand-v/jomboy-t/319-shayx-hudoydod.html Shayx Xudoydod Vali jome masjidi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20230422114108/https://www.masjid.uz/samarqand-v/jomboy-t/319-shayx-hudoydod.html |date=2023-04-22 }}
* [https://web.archive.org/web/20160304081158/http://nauka.uz/tad-i-otlar/516-xvi-asr-bukhoro-khonligi-izhtimoij-sijosij-ajotining-ziga-khos-khususiyatlari.html VI ASR BUHORO HONLIGI IZHTIMOII-SIYOSIY HAOYOTI]
* [http://vostlit.narod.ru/Texts/rus4/Zija_al-kulub/pred.htm Ziyo al-kulub (“Qalblar nuri”)] — XVI asrdagi Markaziy Osiyoning mashhur soʻfiy shayxi, naqshbandiylar tariqatining boshligʻi Xoʻja Isxoqning tazkirasi (“amallar yilnomasi”, “hayot”).
* [http://www.sufizm.ru/prophet&murshids/silsila1/zahid/ Muhammad Zohid Samarqandiy]
* [https://web.archive.org/web/20140202095208/http://moysamarkand.uz/history/peoplecity/182-sheyh-dervish-muhammad-samarkandi.html Darvesh Muhammad Samarqandiy]

[[Turkum:Chigʻatoy tilida ijod qilgan shoirlar]]
[[Turkum:1532-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:1461-yilda tugʻilganlar]]