Shimoliy Kipr
Шимолий Кипр (туркча: Кузей Кıбрıс), расмий равишда Шимолий Кипр Турк Республикаси (ТРНC; туркча: Кузей Кıбрıс Тüрк Cумҳуриети, ККТC) — қисман тан олинган давлат, Кипр оролининг учдан бир қисмини эгаллаган, Кипр Республикасининг шимолида жойлашган. Фақат Туркия томонидан тан олинган ва унинг иқтисодий, сиёсий ва ҳарбий ёрдамига жуда боғлиқдир. Туркия Шимолий Кипр кўмагида ўз қўшинлари контингентини Шимолий Кипрга жойлаштирмоқда; Кипр Республикаси ва БМТ уни босқинчи куч деб билади. Республика Ислом ҳамкорлик ташкилотига кузатувчи мақомига эга[1][2].
Шимолий Кипр Турк Республикаси Кузей Кıбрıс Тüрк Cумҳуриети
| |
|---|---|
|
Мадҳия: İстиклал Марşı (Истиқлол марши) | |
.svg) | |
| Пойтахт | Шимолий Никосия |
| Энг катта шаҳар | Шимолий Никосия |
| Расмий тил(лар) | туркча |
| Ҳукумат | Унитар ярим президентлик республика |
| Мустафа Акıнcı | |
| Эрсин Татар | |
| Мустақиллик (Кипрдан) | |
• Сана |
15-ноябр 1983-йил |
| Майдон | |
• Бутун |
3 355 км2 |
• Сув (%) |
2,7% |
| Аҳоли | |
• 2017-йилги рўйхат |
↗ 326 000 |
| • Зичлик | 93/км2 |
| ЙИМ (ХҚТ) | 2019-йил рўйхати |
• Бутун |
↗$4.234 миллиард |
• Жон бошига |
↗ $8,763 |
| Пул бирлиги | Турк лираси (₺) |
| Вақт минтақаси | УТC+2, +3 |
| Телефон префикси | +90 392 |
| Интернет домени | .тр |
Тарих
1960-йил — Кипр Республикасининг ташкил этилиши
Кипр Республикаси Буюк Британиядан мустақилликка эришгандан кейин ташкил этилди. Юнон ва турк жамоаларига янги давлатни бошқаришда иштирок этиш учун тенг имкониятлар берилди. Уларга ҳукумат ва ҳокимиятнинг фуқаролик институтларида ўринлар берилди. 1960-йилги Кафолатлар шартномасига мувофиқ, янги давлат мавжудлигининг кафиллари Буюк Британия, Греция ва Туркия эди.
1963-йил — жамоалараро зиддият ва конституциявий инқироз
1963-йил декабр ойида Кипрда ҳукумат инқирози юз берди. Шу билан бирга, Кипр юнонлари ва кипрлик турклар ўртасидаги муносабатлар кескинлашди. Кипр турклари ҳукумат лавозимларидан айрилди. Можаронинг ривожланиши жараёнида қишлоқларда яшаган турклар ихчам яшаш жойларида юнонлар томонидан тўсиб қўйилди. Бу ҳолат 11 йил давом этди, орол бўлингунча. Бу даврда жамоалар ўртасида кўплаб тўқнашувлар содир бўлди. Туркия ва Греция бир неча бор уруш ёқасига келиб қолишган, айниқса Коккина (Эренкöй) шаҳрида содир бўлган воқеа пайтида.
1967-йил — греклар орол жанубидаги турк ҳудудларига ҳужум қилиши
Кейинчалик, Кипр турклари 1963 йил охиридан бери Кипр Республикасида чиқарилган барча қонунларни тан олмаслигини эълон қилиб, расмий „Туркия муваққат маъмуриятини“ туздилар.
1974-йил — тўнтариш ва турк босқинчилиги
1974-йил июл ойида Греция ҳарбий хунтаси кўмагида оролда ҳарбий тўнтариш содир бўлди: Президент Макариос ИИИ ҳокимиятдан четлаштирилди ва орол устидан назорат Грециянинг ЭОКА-Б яширин ташкилоти вакили Никос Сампсонга ўтди (кипрнинг Грецияга қўшилиши тарафдори — энозис). 1960-йилги шартнома қоидаларидан фойдаланган ҳолда ва конституциявий ҳокимиятни тиклаш баҳонасида турк қўшинлари Кипрга бостириб кирди. Дарҳақиқат, кучли ҳаракат оролнинг бўлинишига олиб келди ва иккинчи даражали нарса шундаки, бунинг натижасида юнон ҳарбий хунтаси қулади ва Макариос ҳокимиятга қайтди. Кипр ороли Кипр турклари томонидан назорат қилинадиган Шимолга ва Кипр юнонлари томонидан назорат қилинадиган жанубга бўлинди.
1975-йил — федерациядан мустақилликка қадар
Тинчлик шартномаси шартларига кўра, федератив республика ташкил этилиши кўзда тутилган ва 1975 йилда Шимолий Кипр Турк Федератив Давлати (тур. Кıбрıс Тüрк Федере Девлети) ўзини ўзи эълон қилди, расмий равишда федерация таркибида, лекин федерацияни қайта кўриб чиқиш ва унинг низомини амалдаги вазиятга мослаштириш шарти билан. Бу ғоя Кипр Республикаси томонидан ҳам, халқаро ҳамжамият томонидан ҳам қўллаб-қувватланмади. Кипр Республикаси билан 8 йиллик музокаралардан сўнг, Шимолий Кипр Турк Федератив Давлати 1983 йилда „Кипрдан мустақиллигини“ эълон қилди. Янги давлат Шимолий Кипр Турк Республикаси (СҲКТР) деб номланди. Шимолий Кипр Турк Республикасининг мустақиллик декларацияси эса БМТ томонидан рад этилди. 1985-йил 5-майда ўтказилган референдумда Шимолий Кипр Турк Республикаси Конституцияси 70,2% кўпчилик овоз билан қабул қилинди.
Ма‘мурий-ҳудудий бўлиниши
Шимолий Кипр Турк Республикаси 5 туманга ёки 5 илче (тур. илçэ) бўлинган.
Сиёсий тизими
Шимолий Кипр Конституциясига кўра, бу демократик республика бўлиб, беш йиллик муддатга сайланган президент томонидан бошқарилади. Қонун чиқарувчи органи Республика Мажлиси (тур. Cумҳуриет Меcлиси) бўлиб, бешта сайлов округида пропорсионал сайлов йўли билан сайланадиган 50 депутатдан иборат.
2005-йил февралида бўлиб ўтган сайловларда Кипрни бирлаштириш тарафдори бўлган Турк Республикачилар партияси парламентдаги энг кўп ўринни қўлга киритди, аммо мутлақ кўпчиликни қўлга кирита олмади.
2006-йил сентябр ойи охирида Шимолий Кипр Республикаси Президенти Меҳмет Али Талат янги ҳукуматни тузиш қарорини тасдиқлади, унга Туркия Республикачилар партияси етакчиси Ферди Сабит Соер бошчилик қилди. Шимолий Кипр Турк Республикаси Вазирлар Маҳкамаси Турк Республикачилар партияси ва Озодлик ва Ислоҳот партияси коалицияси асосида тузилди.
2009-йил 19-апрелда навбатдаги парламент сайловлари бўлиб ўтди, унда 44 фоиздан кўпроқ овоз олган консерватив мухолифатдаги Миллий бирлик партияси (МБП, раҳбари — Дервис Эроғлу) ғалаба қозонди. Туркия Республикачилар партияси (ТРП) 30 фоизга яқин овоз олди. Демократик партия (ДП) 10 фоиздан сал кўпроқ овоз олди, қолган овозларни икки кичик партия бўлиб олди.
2010-йил апрел ойида консерватив Миллий бирлик партияси (МНБ) номзоди Дервис Эроғлу президентлик сайловларида ғалаба қозонди.
2015-йилда Эрўғли Кипрнинг бирлашиши тарафдори бўлган партиясиз номзод Мустафо Акинжига ютқазиб, иккинчи муддатга сайловда ғалаба қозона олмади.
2020-йил октябр ойида Мустафо Акинжи МБП собиқ бош вазири Эрсин Татарга сайловда ютқазди.
Халқаро мақоми
Туркиядан ташқари дунёнинг ҳеч бир давлати Шимолий Кипр Турк Республикасини мустақил давлат сифатида расман тан олмайди. 1983-йилда Покистон ва Бангладеш Шимолий Кипр Турк Республикасини тан олди, аммо БМТ Хавфсизлик Кенгашининг 541-резолюцияси ва халқаро босимдан сўнг улар ўз тан олишларини бекор қилдилар. Ислом Конференсияси Ташкилоти Шимолий Кипр Республикасига федерал давлатнинг бир қисми (ингл.cонституэнт стате) ва кузатувчи мақомини берди. 2019-йил май ойида Туркия Туркий кенгашни Шимолий Кипр Турк Республикасига ҳам кузатувчи мақоми беришга чақирди.
2022-йил октабр ойида Россия Ташқи ишлар вазирлиги вакили Мария Захарова ушбу масала бўйича Россия позициясини қуйидагича такрорлади: "(биз) БМТ Хавфсизлик Кенгашининг 541 (1983) ва 550 (1984) резолюцияларига содиқмиз, улар жаҳон ҳамжамиятининг барча аъзоларини „Кипр Республикасидан бошқа ҳеч қандай Кипр давлатини тан олмасликка“ йўналтиради".
Бирлашиш музокаралари
Оролни бирлаштириш бўйича музокаралар узоқ вақтдан бери давом этмоқда, аммо ҳали ўз самарасини бермади. Сўнгги уриниш 2004 йил 26 апрелда БМТ шафелигида оролда ўтказилган референдумда муваффақияцизликка учради. Кипр юнонларининг 75 фоизи, кипрлик турклардан фарқли ўлароқ, аниқ режага қарши овоз берди, аксарияти БМТ Бош котиби Кофи Аннан томонидан таклиф қилинган режа асосида бирлашишни қўллаб-қувватлади.
Бирлашган Миллатлар Ташкилоти томонидан таклиф қилинган Кипрни тартибга солиш режаси (Аннан режаси — Ингл. Аннан План) оролда ягона Кипр Республикаси ўрнига икки жамоа ва икки зонали давлатни яратишни назарда тутган. Ушбу режага кўра, Туркия оролда ўз ҳарбий контингентини сақлаб қолиш ҳуқуқини олди. Бундан ташқари, у Шимолий Кипр Турк Республикаси ва Туркия ўртасида илгари тузилган шартномаларни қонунийлаштиришни назарда тутган, хусусан, турк қўшинларига Кипрнинг барча бандаргоҳларидан фойдаланиш ва орол бўйлаб ҳаракатларни амалга ошириш ва Кипрнинг бутун ҳудуди бўйлаб Туркия ҳаво кучларининг парвозларини амалга ошириш ҳуқуқини берган. Шу билан бирга, бирлашган Кипрнинг барча давлат тузилмалари 95% юнон томони томонидан молиялаштирилиши керак эди. Юнонларнинг оролнинг шимолий қисмида мулкни бошқариш ҳуқуқи икки жамоанинг турмуш даражаси тенг бўлгунга қадар чекланган.
Деметрис Кристофяс президент этиб сайланганидан сўнг, 2008-йил сентябр ойидан бошлаб, оролни бирлаштириш бўйича икки жамоа ўртасида музокаралар бошланди. Бу музокараларга президентлар Деметрис Кристофяс ва Меҳмет Али Талат бошчилик қилди. Музокарада Аннаннинг режаси асос қилиб олинди. Музокаралар бир ярим йилдан ортиқ давом этмоқда ва шу вақт ичида баҳсли масалаларнинг аксарияти келишиб олинди.
2010-йил 18-апрелда Шимолий Кипр Турк Республикаси Президенти лавозимига сайловлар бўлиб ўтди. Бу сайловларда асосий даъвогарлар Миллий бирлик партиясидан консерватив Дарвиш Эроғлу ва амалдаги президент Меҳмет Али Талат эди. Сайловларнинг биринчи босқичи ва овозларнинг дастлабки саналишидан сўнг 50,38% овоз олган Дарвиш Эрўғлу сезиларли фарқ билан ғалаба қозонди. Меҳмет Али Талат 42,8% балл олди. Дарвиш Эрўғлу сайловдаги ғалабасидан сўнг Кипр муаммосини ҳал қилиш учун музокараларни давом эттиришга тайёрлигини маълум қилди. У янги жамоа тузилиб, май ойининг иккинчи ярмидан бошлаб музокаралар давом этишига ваъда берди.
2014-йил феврал ойида ташландиқ Никосия аэропорти ҳудудида Кипр Президенти Никос Анастасиадиас ва Шимолий Кипр Турк Республикаси Президенти Дарвиш Эрўғлу ўртасида учрашув бўлиб ўтди. Қўшма баёнотда томонлар ягона давлат, федерал, икки зонали ва икки жамоа бўладиган бирлашган Кипрни яратиш учун ҳаракат қилишларини таъкидладилар. Бироқ 2014-йил октабр ойида турк тадқиқот кемаси ҳарбий кемалар ҳамроҳлигида эксклюзив иқтисодий зона ва Кипр шелфидаги фойдали қазилмаларни сейсмик қидирув ишларини бошлаганидан кейин бу масала бўйича музокаралар яна тўхтатилди.
Халқаро санксиялар
Шимолий Кипрга қарши бир қанча соҳаларда халқаро санксиялар мавжуд. Шимолий Кипрга қарши иқтисодий эмбарго Бирлашган Миллатлар Ташкилоти томонидан қўллаб-қувватланади ва унинг Европа Иттифоқи томонидан қўлланиши 1994-йилда қабул қилинган Европа Суди қарорига мос келади.
Шимолий Кипрга қарши санксиялар Кипр юнонлари томонидан фаол равишда илгари сурилмоқда. Кипр турк ҳамжамиятига мурожаат қилишдан бош тортган ташкилотларга Умумжаҳон почта иттифоқи, Халқаро фуқаро авиацияси ташкилоти ва Халқаро ҳаво транспорти ассоциацияси киради. Иқтисодий эмбарго 1994-йилда Шимолий Кипр томонидан берилган озиқ-овқат сертификатлари Европа Иттифоқи томонидан қабул қилиниши мумкин эмас деб эълон қилинган Европа судининг қароридан кейин сезиларли даражада ёмонлашди. Шимолий Кипрдан товарлар экспорти ва рейслар Туркия орқали амалга оширилади. Кипр турклари спорт ва маданият соҳасида ҳам санкцияларга дуч келадилар; уларнинг жамоалари халқаро мусобақаларда қатнаша олмайди, уларнинг спортчилари бошқа давлат вакили бўлмаса, халқаро мусобақаларда қатнаша олмайди, кўплаб мусиқачилар ва гуруҳлар Шимолий Кипрда чиқиш қилишдан бош тортадилар.
Халқаро алоқалари
Шимолий Кипр Турк Республикаси БМТга аъзо давлатлар томонидан расман тан олинмаган, Туркия бундан мустасно (Туркиянинг ўзи Кипр Республикаси ҳукуматининг қонунийлигини тан олмайди). Шу билан бирга Шимолий Кипр Турк Республикаси Ислом ҳамкорлик ташкилотига кузатувчи мақомида киритилган.
Туркия СҲКТР ҳудудида ўз элчихонасини, СҲКТР Туркияда — элчихона ва консулликларни сақлайди. Бир қатор бошқа мамлакатларда СҲКТРнинг норасмий ваколатхоналари мавжуд бўлиб, улар норасмий элчихоналардир. Шимолий Кипр Турк Республикасининг дипломатик ваколатхоналари ва консуллик идоралари бир қанча давлатларда жойлашган. Бошқа мамлакатларда Шимолий Кипр Турк Республикаси манфаатларини Туркия ҳимоя қилади. Австралия, АҚСҲ, Буюк Британия, Германия, Франсия ва умуман Европа Иттифоқининг Лефкоса шаҳрида ўз ваколатхоналари бор. АҚШ ва Буюк Британия элчиларининг қароргоҳлари Шимолий Никосияда жойлашган, аммо улар оролнинг бўлинишидан олдин у ерда бўлганлиги сабабли, бу Шимолий Кипр Турк Республикасининг тан олинишини англатмайди.
- Инсон ҳуқуқлари бўйича Йвропа судининг қарори
2014-йил 12-майда Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа суди Туркиянинг Кипрга маънавий зарар учун 30 миллион евро тўлаши кераклиги ва турк ишғол қилган маъмурлари томонидан ҳибсга олинган ва кейин бедарак йўқолган грек кипрликларнинг қариндошларига этказилган ва Карпасия ярим оролида блокланган юнон аҳолисига маънавий зарар учун 60 миллион евро тўлаш ҳақида қарор чиқарди. Шундай қилиб, Европа суди оролда фақат битта давлат тузилишини, ҳудудининг бир қисми Туркия томонидан босиб олинган Кипр Республикасини тан олишини яна бир бор тасдиқлади. Турк матбуоти бу хабарни „Анқарага бош оғриғи?“ сарлавҳаси билан қарши олди. Туркия ташқи ишлар вазири Аҳмет Довутўғлу унинг мамлакати Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа суди қарорини амалга ошириш ниятида эмаслигини айтди.
Иқтисодиёти
Шимолий Кипр Турк Республикаси иқтисодиётида хизмат кўрсатиш соҳаси (ЯИМнинг 70% гача), қишлоқ хўжалиги (ЯИМнинг 10%и) ва енгил саноат (ЯИМнинг 20%и) ҳам бор. Асосий бизнес жойларидан бири бу таълим: Шимолий Кипрда 6 та хусусий университет, кўп сонли коллеж ва мактаблар, масалан, Кирения инглиз мактаби мавжуд. Шимолий Кипр Турк Республикаси иқтисодиётининг яна бир устунини тиббий ёрдамнинг хусусий сектори деб аташ мумкин[3].
Транспорти ва Алоқаси
Шимолий Кипр Турк Республикаси Туркиянинг ҳарбий ва иқтисодий ёрдамига қарам. Барча экспорт-импорт операциялари (ва алоқа) Туркия орқали амалга оширилади. Халқаро телефон қўнғироқларини амалга ошириш учун „+90 392“ телефон кодидан фойдаланилади, унда Туркиянинг „+90“ халқаро телефон кодининг рақамлари ва одатий турк ҳудуди кодлари қўлланади. Республикада иккита уяли алоқа оператори мавжуд: Кузей Кıбрıс Туркcелл ва ККТC Телсим.
Қуролли Кучлари
Шимолий Кипр Турк Республикасида 18 ёшдан 40 ёшгача бўлган эркаклардан ҳарбий хизматга чақириш йўли билан тузилган 3,5 мингга яқин кишилик Хавфсизлик кучлари (тўртта пиёда полк, жами 7 та жанговар баталён) мавжуд. Бундан ташқари, биринчи босқичда 11 минг киши, иккинчи босқичда 10 минг киши, учинчи босқичда 5 минг киши таъминланади. СҲКТРга Турк Қуролли Кучлари бригада генерали раҳбарлик қилади ва ички қўшинлар ва чегара қўшинлари ролини бажаради.
Манбалар
- ↑ Гриффитҳс, Рян Д.. Сеcессион анд тҳе Совереигнтй Гаме: Стратегй анд Таcтиcс фор Аспиринг Натионс. Cорнелл Университй Пресс, 2021 — 127-бет. ИСБН 978-1-5017-5474-6.
- ↑ Еарбоок оф тҳе Эуропеан Cонвентион он Ҳуман Ригҳц / Аннуаире де ла cонвентион эуропéэнне дес дроиц де л'ҳомме. Cоунcил оф Эуропе/Cонсеил де л'Эуропе, 1996 — 153-бет. „... тҳат деспите тҳе фаcт тҳат ит ҳас нот беэн реcогнисед де иуре бй анй отҳер Стате тҳан Туркей, тҳе ТРНC эхист де фаcто ас ан индепендент Стате эхерcисинг алл бранчес оф Стате поwер он иц территорй.“
- ↑ „Cйпрус Ҳотелс“. Қаралди: кıбрıс меҳмонхоналарı орқали туризм орқали юқори маблағлар киритинганида катта рол ўйнайди..[сайт ишламайди]