Karim Shoniyozov

Зиёсферада исми Карим ва фамилияси Шониёзов бўлган бошқа кишилар ҳақида ҳам мақолалар мавжуд.

Карим Шониёзов (1924-йил, 1-октябр, Муборак тумани – 2000-йил, 10-май. Тошкент) – этнограф олим. Ўзбекистон Фанлар академияси академик (2000), тарих фанлари доктори (1975), профессор (1990).

Иккинчи жаҳон уруши қатнашчиси (1941—45). Тошкент педагогика институтини тугатган (1952). 1946 – 57 йилларда комсомол ишларида ишлаган. ўқитувчилик қилган.Ўзбекистон Фанлар академияси Тарих институтида аспирант (1957—60), катта илмий ходим (1960—67), бўлим мудири (1967—73), етакчи илмий ходим (1999—2000). Ўзбек халқи этногенези, этник тарихини ўрганиш бевосита Карим Шоҳниёзов номи билан боғлиқ, олим ушбу мавзу юзасидан қатор илмий асарлар эълон қилган.

1990-йилларда Карим Шоҳниёзов илмий раҳбарлиги остида тарихий этн. муаммоларини, Ўзбекистон аҳолисининг маиший турмуш анъаналарини тадқиқ қилувчи ёш олимлар гуруҳи шаклланган. Республикада Ш. хотирасига бағишланган „Академик К.Шониёзов ўқишлари“ илмий анъанага айланган.

Таржимайи ҳоли

1924-йил 1-октабрда Қашқадарё вилояти Косон тумани Қарлуқ қишлоғида деҳқон оиласида туғилган. Ёшлигида ота-онасидан айрилиб, қариндошлари қўлида, сўнгра мактаб-интернатда тарбияланган. Карим Шониёзов меҳнат фаолиятини эрта бошлаган: 11 ёшидан колхозда ишлаган. 1941-йилда Шониёзов ихтиёрий равишда фронтга жўнади ва иккинчи жаҳон урушида қатнашади. Ленинград, Украина, Белоруссия, Болтиқбўйи фронтларида жанг қилади. Жасорати учун 5 та орден ва 15 та медал билан тақдирланган.

1952-йилда Тошкент давлат педагогика институтини тамомлаган. Институтни тугатгач, Ўзбекистон ССР Давлат хавфсизлик вазирлиги ходими, шунингдек, техникумда ўқитувчи бўлиб ишлаган.

1950-йилларнинг ўрталарида ўзбек ёш олимларининг катта гуруҳи Москва ва Ленинграддаги академик институтларга аспирантурага юборилди. Шониёзовга эса улар орасида бўлиш бахти насиб этди. СССР Фанлар академияси Этнография институтининг Ленинград флиалидаги аспирантурага ўқишга кирди. Бу ерда унга машҳур туркшунос олим Леонид Потапов устозлик қилади. Шониёзовнинг биринчи йирик илмий асари 1964-йилда ёзган “Ўзбеклар-қарлуқлар (тарихий-этнографик очерк)” монографияси бўлди. Бу асар ўзбекларнинг йирик этнографик гуруҳларидан бири – Қарлуқларга бағишланган. Асарда Шониёзов этник тарихни, ўзбек халқининг шаклланиш жараёнини чуқур ўрганишни давом эттириб, Қанғлилар, Қипчоқлар, Узеслар, Қурама ва бошқалар каби алоҳида компонентлар устида тарихий-этнографик тадқиқотлар олиб борган. “Ўзбек халқининг этник тарихи ҳақида” мавзусида докторлик диссертацияси олиб борган. Шунингдек, у “Қанғ ва Қанғийлар давлати” 1990, “Қарлуқлар ва қарлуқлар давлати” каби фундаментал асарлар муаллифи (1999). К.Ш.Шониёзов ўзбекларнинг Ўрта Осиё-Қозоғистон минтақасидаги бошқа халқлар билан алоқалари, туркий тилли халқларнинг ўзбеклар этногенезида тутган ўрни масалаларини ўрганди. У ушбу масалаларга кўплаб мақолалар, жамоавий монографияларнинг бўлимлари, конференсиялар ва симпозиумлардаги ма'рузаларини бағишлаган. Улар орасида «Ўзбекистон ССРдаги замонавий этник таркиб ва ​​этник жараёнлар» 1970; “Ўзбекларнинг Марказий Осиёнинг бошқа туркийзабон халқлари билан этник-маданий алоқалари” 1976; “ХИВ-ХВИИИ асрларда ўзбекларнинг этник динамикаси ва этник алоқаларининг айрим масалалари” ва бошқалар. К.Шониёзов Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Тарих институтининг этнография бўлимига, сўнгра тарих бўлимига раҳбарлик қилади. У қатор этнографик экспедицияларга бошчилик қилган, бу экспедициялар натижасида Ўзбекистоннинг деярли барча ҳудудлари ўрганилиб, турли этнографик муаммоларга оид улкан, ноёб дала материаллари тўпланган. Олим 1980-йилларда Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Тарих институти этнология бўлимида тайёрланган “Ўзбеклар” жамоавий монографиясида этнографияга оид кўп йиллик изланишларини сарҳисоб қилган. К. Ш. Шониёзов муаллифлар билан биргаликда тўрт жилдлик “Ўзбекистон ССР тарихи” (1968) ва “Ўзбекистон тарихи” (ИИИ жилд. 1993) асарлар яратди. У ушбу китоблардан тарихнинг турли даврларида ўзбеклар ҳаёти ва маданияти ҳақида боб ва бўлимлар яратган. У Москва, Ленинград ва кўплаб иттифоқ республикалари этнографлари билан фаол ҳамкорлик қилган, қатор жамоавий тадқиқотлар муаллифи бўлган: “Ўрта Осиё ва Қозоғистон халқлари хўжалиги тарихининг очерклари” (Л., 1973); “Ўрта Осиё ва Қозоғистон халқларининг иқтисодий ва маданий анъаналари” (Москва, 1975); “Ўрта Осиё ва Қозоғистон миллий гуруҳларидаги этник жараёнлар” (Москва, 1980).

К.Ш.Шониёзовнинг сўнгги илмий иши “Ўзбек халқининг шаклланиш жараёни” номли асари бўлган. Шундан кейин касалхонада вафот этади. Бу фундаментал асар бўлиб, унда муаллиф янги манбалар асосида ўзбекларнинг И асрдан бошлаб этногенези ва этник тарихи ҳақида кенг маълумот берган.

Шониёзов машҳур шарқшунос олим С. Азимжонова билан турмуш қурган.

К.Ш.Шаниёзов “Ўзбекистонда хизмат кўрсатган фан арбоби” унвони билан тақдирланган. 1994-йилда Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг мухбир аъзоси, 2000-йилда эса ҳақиқий аъзоси этиб сайланган.

Манбалар

• Узбеки – карлуки, Т., 1964; К этнической истории узбекского народа, Т., 1974; Қанғ давлати ва қанғлилар, Т., 1991; Қарлуқ давлати вақарлуқлар, Т., 1999; Ўзбек халқининг шаклланиши жараёни, Т., 2001.