Signal protokoli sahifasining manbasini koʻrish

'''Signal protokoli''' (inglizcha: ''Signal Protocol'') — uchdan uchgacha shifrlangan xabar almashish va aloqa xizmatlari uchun mo‘ljallangan ochiq manbali kriptografik protokollar hamda spetsifikatsiyalar majmuasi.

Signal protokoli ikki foydalanuvchi o‘rtasidagi xabarlar, qo‘ng‘iroqlar va ayrim boshqa aloqa ma’lumotlarini shifrlash uchun qo‘llaniladi. Protokolning asosiy vazifasi xabar mazmunini yuboruvchi va qabul qiluvchidan boshqa tomonlar, jumladan xizmat serverlari uchun o‘qib bo‘lmaydigan shaklda uzatishdan iborat.<ref name="signal-overview">Signal. [https://signal.org/blog/pqxdh/ Quantum Resistance and the Signal Protocol]. 19-sentyabr 2023-yil. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref>

Signal protokoli dastlabki sessiya kalitini hosil qilish, har bir xabar uchun alohida kalitlarni yaratish, foydalanuvchilar qurilmalari o‘rtasidagi sessiyalarni boshqarish va ayrim holatlarda guruhli muloqotni himoyalash uchun mo‘ljallangan mexanizmlarni o‘z ichiga oladi.<ref name="signal-docs">Signal. [https://signal.org/docs/ Signal Documentation]. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref>

== Tarixi ==

Signal protokoli dastlab Open Whisper Systems tomonidan ishlab chiqilgan kriptografik texnologiyalar asosida shakllangan. Avvalgi davrlarda protokol Axolotl va TextSecure Protocol nomlari bilan ham bog‘langan.

2016-yilda Axolotl nomi Signal Protocol nomi bilan almashtirilgani e’lon qilingan.<ref name="whatsapp-signal">Signal. [https://signal.org/blog/whatsapp-complete/ WhatsApp's Signal Protocol integration is now complete]. 5-aprel 2016-yil. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref>

Signal protokoli keyinchalik bir nechta himoyalangan xabar almashish tizimlarida qo‘llanilgan. Signal tashkiloti protokolni shaxsiy muloqot uchun uchdan uchgacha shifrlash texnologiyasi sifatida tavsiflaydi.<ref name="signal-overview" />

== Tarkibi ==

Signal protokoli bir nechta o‘zaro bog‘langan kriptografik mexanizmlardan tashkil topadi.

=== Dastlabki sessiyani yaratish ===

Dastlabki himoyalangan sessiyani yaratish uchun X3DH yoki uning post-kvant kengaytmasi bo‘lgan PQXDH kabi kalitlarni kelishish protokollaridan foydalanilishi mumkin.

X3DH qabul qiluvchi foydalanuvchi tarmoqda bo‘lmagan vaqtda ham dastlabki umumiy maxfiy kalitni hosil qilish imkonini beradi. Buning uchun qabul qiluvchining identifikatsiya kaliti, imzolangan oldindan tayyorlangan kaliti va bir martalik oldindan tayyorlangan kalitlari ishlatiladi.<ref name="x3dh">Signal. [https://signal.org/docs/specifications/x3dh/ The X3DH Key Agreement Protocol]. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref>

PQXDH X3DHning post-kvant kriptografiyaga oid kengaytmasi hisoblanadi. U kelajakda kuchli kvant kompyuterlari paydo bo‘lishi bilan bog‘liq xavflarni kamaytirishga qaratilgan qo‘shimcha kriptografik mexanizmlarni nazarda tutadi.<ref name="pqxdh">Signal. [https://signal.org/docs/specifications/pqxdh/ The PQXDH Key Agreement Protocol]. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref>

=== Double Ratchet algoritmi ===

[[Double Ratchet]] algoritmi sessiya davomida kalitlarni muntazam yangilash uchun ishlatiladi.

Algoritm simmetrik kalitlar zanjiri va Diffie–Hellman ratchet mexanizmini birlashtiradi. Ushbu yondashuv orqali har bir xabar uchun alohida xabar kaliti hosil qilinadi hamda muloqot davomida yangi kriptografik qiymatlar asosida sessiya kalitlari yangilanadi.<ref name="double-ratchet">Signal. [https://signal.org/docs/specifications/doubleratchet/ The Double Ratchet Algorithm]. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref>

Double Ratchet oldingi xabarlarni keyinchalik oshkor bo‘lishi mumkin bo‘lgan kalitlardan himoyalashga va kelajakdagi xabarlar xavfsizligini tiklashga qaratilgan xususiyatlarni ta’minlash uchun mo‘ljallangan.<ref name="double-ratchet" />

=== Sessiyalarni boshqarish ===

Ko‘p qurilmali va asinxron xabar almashish muhitida sessiyalarni boshqarish uchun Sesame algoritmi kabi mexanizmlardan foydalanilishi mumkin.

Sesame X3DH orqali yaratilgan Double Ratchet sessiyalarini boshqarish uchun ishlab chiqilgan. U foydalanuvchining bir nechta qurilmasi mavjud bo‘lgan holatlarda xabarlarni tegishli sessiyalarga yo‘naltirishga xizmat qiladi.<ref name="sesame">Signal. [https://signal.org/docs/specifications/sesame/ The Sesame Algorithm]. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref>

=== Guruhli muloqot ===

Signal protokoliga asoslangan tizimlarda guruhli xabar almashish uchun alohida mexanizmlar qo‘llaniladi.

Guruhli muloqotda har bir ishtirokchi bilan alohida sessiyalarni yuritish, guruh tarkibini boshqarish, xabarlarni yetkazib berish va kalitlarni yangilash masalalari mavjud bo‘ladi. Signal tizimida guruhlar va foydalanuvchi profil ma’lumotlarini himoyalash uchun alohida kriptografik yondashuvlar ishlab chiqilgan.<ref name="private-groups">Signal. [https://signal.org/blog/pdfs/signal_private_group_system.pdf The Signal Private Group System and Anonymous Credentials Supporting Efficient Verifiable Encryption]. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref>

== Xavfsizlik xususiyatlari ==

=== Uchdan uchgacha shifrlash ===

Signal protokoli uchdan uchgacha shifrlash tamoyiliga asoslanadi. Ushbu tamoyilda xabar mazmuni yuboruvchi qurilmasida shifrlanadi va qabul qiluvchi qurilmasida ochiladi.

Xizmat serveri xabarlarni yetkazib berishda ishtirok etishi mumkin, biroq u shifrlangan xabar mazmunini ochish uchun mo‘ljallanmagan.<ref name="signal-home">Signal. [https://signal.org/ Signal]. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref>

=== Asinxron ishlash ===

Signal protokolida qabul qiluvchi foydalanuvchi tarmoqda bo‘lmagan vaqtda ham himoyalangan sessiyani boshlash imkoniyati mavjud.

Bu xususiyat qabul qiluvchining oldindan serverga joylashtirilgan ochiq kalitlari orqali ta’minlanadi. Yuboruvchi mazkur kalitlar asosida dastlabki umumiy maxfiy kalitni hosil qiladi va shifrlangan xabar yuboradi.<ref name="x3dh" />

=== Oldinga yo‘naltirilgan maxfiylik ===

Oldinga yo‘naltirilgan maxfiylik xususiyati avvalgi xabarlarni keyinchalik oshkor bo‘lishi mumkin bo‘lgan kalitlardan himoyalashga qaratilgan.

Double Ratchet mexanizmi xabar kalitlarini muntazam yangilab boradi. Oldingi xabarlar uchun ishlatilgan kalitlar to‘g‘ri amalga oshirilgan tizimlarda keyingi foydalanishdan chiqarilishi kerak.<ref name="double-ratchet" />

=== Buzilishdan keyingi tiklanish ===

Buzilishdan keyingi tiklanish xususiyati foydalanuvchi sessiyasining ayrim kalitlari oshkor bo‘lgan holatda keyinchalik himoyani qayta tiklash imkoniyatini anglatadi.

Double Ratchet yangi Diffie–Hellman qiymatlari asosida sessiya kalitlarini yangilaydi. Agar yangi kriptografik qiymatlar tajovuzkorga ma’lum bo‘lmasa, keyingi muloqot uchun himoya darajasi tiklanishi mumkin.<ref name="double-ratchet" />

=== Kalitlarni tekshirish ===

Signal protokoliga asoslangan ilovalarda foydalanuvchilar identifikatsiya kalitlarini qo‘shimcha ravishda tekshirishi mumkin.

Bunday tekshiruv odatda kalit izlarini taqqoslash yoki QR-kod orqali amalga oshiriladi. Ushbu jarayon foydalanuvchining kerakli muloqot tomoni bilan aloqada ekanligini tekshirishga yordam beradi.<ref name="x3dh" />

== Post-kvant kengaytmalar ==

2023-yilda Signal tashkiloti X3DH protokolining PQXDH deb ataluvchi post-kvant kengaytmasini e’lon qildi.<ref name="signal-overview" />

2025-yilda Signal post-kvant ratchet mexanizmi bo‘lgan Sparse Post-Quantum Ratchet hamda uni mavjud Double Ratchet bilan birlashtiruvchi Triple Ratchet konsepsiyasi haqida ma’lumot berdi.<ref name="spqr">Signal. [https://signal.org/blog/spqr/ Signal Protocol and Post-Quantum Ratchets]. 2-oktyabr 2025-yil. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref>

Ushbu yondashuvlar kelajakdagi kvant hisoblash xavflariga nisbatan muloqot tizimlarining kriptografik himoyasini kuchaytirishga qaratilgan.

== Qo‘llanilishi ==

Signal protokolining turli elementlari bir nechta xabar almashish va aloqa tizimlarida qo‘llanilgan.

* '''Signal''' — Signal messenjeri uchdan uchgacha shifrlash uchun ochiq manbali Signal Protocol texnologiyasidan foydalanadi.<ref name="signal-home" />

* '''WhatsApp''' — Signal tashkiloti ma’lumotiga ko‘ra, WhatsApp mijoz dasturlarida Signal Protocol integratsiyasi 2016-yilda yakunlangan. Ushbu integratsiya shaxsiy chatlar, guruhli chatlar, qo‘shimchalar, ovozli xabarlar va qo‘ng‘iroqlarga tatbiq etilgan.<ref name="whatsapp-signal" />

* '''Messenger''' — Meta e’lon qilgan texnik hujjatda Signal Protocol Messenger ilovasining uchdan uchgacha shifrlash tizimi uchun asos sifatida ko‘rsatilgan.<ref name="messenger">Meta. [https://engineering.fb.com/wp-content/uploads/2023/12/MessengerEnd-to-EndEncryptionOverview_12-6-2023.pdf Messenger End-to-End Encryption Overview]. 6-dekabr 2023-yil. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref>

* '''PRIVATGRAM''' — Artur Valiulinning 2026-yilda chop etilgan ilmiy maqolasida PRIVATGRAM korporativ messenjeri arxitekturasi X3DH va Double Ratchet mexanizmlariga asoslangan Signal turidagi kriptografik model sifatida tavsiflangan.<ref name="privatgram">Valiulin, Artur. [https://www.theamericanjournals.com/index.php/tajet/article/view/8077 Architecture of The PRIVATGRAM Secure Corporate Messenger for Critical Infrastructure Based on X3DH And Double Ratchet Protocols]. ''The American Journal of Engineering and Technology''. 2026-yil, 8-jild, 5-son, 159–164-betlar. doi:10.37547/tajet/Volume08Issue05-15.</ref>

== Cheklovlari ==

Signal protokoli muloqot mazmunini shifrlashga qaratilgan bo‘lsa-da, u barcha turdagi ma’lumotlarni avtomatik ravishda yashirmaydi.

Xabar yuborilgan vaqt, tarmoq manzillari, foydalanuvchi qurilmasi haqidagi ayrim xizmat ma’lumotlari yoki muloqotning mavjudligi haqidagi metadata tizim arxitekturasiga qarab alohida himoya mexanizmlarini talab qilishi mumkin.

Protokol xavfsizligi dastlabki kalitlarni tekshirish, yopiq kalitlarni himoyalangan saqlash, tasodifiy sonlar sifatli yaratilishi, qurilma xavfsizligi va dasturiy amalga oshirish sifatiga ham bog‘liq.<ref name="x3dh" /><ref name="double-ratchet" />

== Shuningdek qarang ==

* [[X3DH]]
* [[PQXDH]]
* [[Double Ratchet]]
* [[Sesame algoritmi]]
* [[Diffie–Hellman kalit almashinuvi]]
* [[Elliptik egri chiziqli kriptografiya]]
* [[Uchdan uchgacha shifrlash]]
* [[Kriptografik protokol]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Tashqi havolalar ==

* [https://signal.org/docs/ Signal Protocol rasmiy hujjatlari]
* [https://signal.org/docs/specifications/x3dh/ X3DH rasmiy spetsifikatsiyasi]
* [https://signal.org/docs/specifications/doubleratchet/ Double Ratchet rasmiy spetsifikatsiyasi]
* [https://signal.org/docs/specifications/pqxdh/ PQXDH rasmiy spetsifikatsiyasi]

[[Turkum:Kriptografik protokollar]]
[[Turkum:Axborot xavfsizligi]]
[[Turkum:Tezkor xabar almashish]]
[[Turkum:Ochiq kalitli kriptografiya]]
[[Turkum:Uchdan uchgacha shifrlash]]