Сигнал протоколи (инглизча: Сигнал Протоcол) — учдан учгача шифрланган хабар алмашиш ва алоқа хизматлари учун мўлжалланган очиқ манбали криптографик протоколлар ҳамда спецификациялар мажмуаси.

Сигнал протоколи икки фойдаланувчи ўртасидаги хабарлар, қўнғироқлар ва айрим бошқа алоқа ма’лумотларини шифрлаш учун қўлланилади. Протоколнинг асосий вазифаси хабар мазмунини юборувчи ва қабул қилувчидан бошқа томонлар, жумладан хизмат серверлари учун ўқиб бўлмайдиган шаклда узатишдан иборат.[1]

Сигнал протоколи дастлабки сессия калитини ҳосил қилиш, ҳар бир хабар учун алоҳида калитларни яратиш, фойдаланувчилар қурилмалари ўртасидаги сессияларни бошқариш ва айрим ҳолатларда гуруҳли мулоқотни ҳимоялаш учун мўлжалланган механизмларни ўз ичига олади.[2]

Тарихи

Сигнал протоколи дастлаб Опен Wҳиспер Сйстемс томонидан ишлаб чиқилган криптографик технологиялар асосида шаклланган. Аввалги даврларда протокол Ахолотл ва ТехтСеcуре Протоcол номлари билан ҳам боғланган.

2016-йилда Ахолотл номи Сигнал Протоcол номи билан алмаштирилгани э’лон қилинган.[3]

Сигнал протоколи кейинчалик бир нечта ҳимояланган хабар алмашиш тизимларида қўлланилган. Сигнал ташкилоти протоколни шахсий мулоқот учун учдан учгача шифрлаш технологияси сифатида тавсифлайди.[1]

Таркиби

Сигнал протоколи бир нечта ўзаро боғланган криптографик механизмлардан ташкил топади.

Дастлабки сессияни яратиш

Дастлабки ҳимояланган сессияни яратиш учун Х3ДҲ ёки унинг пост-квант кенгайтмаси бўлган ПҚХДҲ каби калитларни келишиш протоколларидан фойдаланилиши мумкин.

Х3ДҲ қабул қилувчи фойдаланувчи тармоқда бўлмаган вақтда ҳам дастлабки умумий махфий калитни ҳосил қилиш имконини беради. Бунинг учун қабул қилувчининг идентификация калити, имзоланган олдиндан тайёрланган калити ва бир марталик олдиндан тайёрланган калитлари ишлатилади.[4]

ПҚХДҲ Х3ДҲнинг пост-квант криптографияга оид кенгайтмаси ҳисобланади. У келажакда кучли квант компютерлари пайдо бўлиши билан боғлиқ хавфларни камайтиришга қаратилган қўшимча криптографик механизмларни назарда тутади.[5]

Доубле Ратчет алгоритми

Доубле Ратчет алгоритми сессия давомида калитларни мунтазам янгилаш учун ишлатилади.

Алгоритм симметрик калитлар занжири ва Диффиэ–Ҳеллман ратчет механизмини бирлаштиради. Ушбу ёндашув орқали ҳар бир хабар учун алоҳида хабар калити ҳосил қилинади ҳамда мулоқот давомида янги криптографик қийматлар асосида сессия калитлари янгиланади.[6]

Доубле Ратчет олдинги хабарларни кейинчалик ошкор бўлиши мумкин бўлган калитлардан ҳимоялашга ва келажакдаги хабарлар хавфсизлигини тиклашга қаратилган хусусиятларни та’минлаш учун мўлжалланган.[6]

Сессияларни бошқариш

Кўп қурилмали ва асинхрон хабар алмашиш муҳитида сессияларни бошқариш учун Сесаме алгоритми каби механизмлардан фойдаланилиши мумкин.

Сесаме Х3ДҲ орқали яратилган Доубле Ратчет сессияларини бошқариш учун ишлаб чиқилган. У фойдаланувчининг бир нечта қурилмаси мавжуд бўлган ҳолатларда хабарларни тегишли сессияларга йўналтиришга хизмат қилади.[7]

Гуруҳли мулоқот

Сигнал протоколига асосланган тизимларда гуруҳли хабар алмашиш учун алоҳида механизмлар қўлланилади.

Гуруҳли мулоқотда ҳар бир иштирокчи билан алоҳида сессияларни юритиш, гуруҳ таркибини бошқариш, хабарларни етказиб бериш ва калитларни янгилаш масалалари мавжуд бўлади. Сигнал тизимида гуруҳлар ва фойдаланувчи профил ма’лумотларини ҳимоялаш учун алоҳида криптографик ёндашувлар ишлаб чиқилган.[8]

Хавфсизлик хусусиятлари

Учдан учгача шифрлаш

Сигнал протоколи учдан учгача шифрлаш тамойилига асосланади. Ушбу тамойилда хабар мазмуни юборувчи қурилмасида шифрланади ва қабул қилувчи қурилмасида очилади.

Хизмат сервери хабарларни етказиб беришда иштирок этиши мумкин, бироқ у шифрланган хабар мазмунини очиш учун мўлжалланмаган.[9]

Асинхрон ишлаш

Сигнал протоколида қабул қилувчи фойдаланувчи тармоқда бўлмаган вақтда ҳам ҳимояланган сессияни бошлаш имконияти мавжуд.

Бу хусусият қабул қилувчининг олдиндан серверга жойлаштирилган очиқ калитлари орқали та’минланади. Юборувчи мазкур калитлар асосида дастлабки умумий махфий калитни ҳосил қилади ва шифрланган хабар юборади.[4]

Олдинга йўналтирилган махфийлик

Олдинга йўналтирилган махфийлик хусусияти аввалги хабарларни кейинчалик ошкор бўлиши мумкин бўлган калитлардан ҳимоялашга қаратилган.

Доубле Ратчет механизми хабар калитларини мунтазам янгилаб боради. Олдинги хабарлар учун ишлатилган калитлар тўғри амалга оширилган тизимларда кейинги фойдаланишдан чиқарилиши керак.[6]

Бузилишдан кейинги тикланиш

Бузилишдан кейинги тикланиш хусусияти фойдаланувчи сессиясининг айрим калитлари ошкор бўлган ҳолатда кейинчалик ҳимояни қайта тиклаш имкониятини англатади.

Доубле Ратчет янги Диффиэ–Ҳеллман қийматлари асосида сессия калитларини янгилайди. Агар янги криптографик қийматлар тажовузкорга ма’лум бўлмаса, кейинги мулоқот учун ҳимоя даражаси тикланиши мумкин.[6]

Калитларни текшириш

Сигнал протоколига асосланган иловаларда фойдаланувчилар идентификация калитларини қўшимча равишда текшириши мумкин.

Бундай текширув одатда калит изларини таққослаш ёки ҚР-код орқали амалга оширилади. Ушбу жараён фойдаланувчининг керакли мулоқот томони билан алоқада эканлигини текширишга ёрдам беради.[4]

Пост-квант кенгайтмалар

2023-йилда Сигнал ташкилоти Х3ДҲ протоколининг ПҚХДҲ деб аталувчи пост-квант кенгайтмасини э’лон қилди.[1]

2025-йилда Сигнал пост-квант ратчет механизми бўлган Спарсе Пост-Қуантум Ратчет ҳамда уни мавжуд Доубле Ратчет билан бирлаштирувчи Трипле Ратчет консепсияси ҳақида ма’лумот берди.[10]

Ушбу ёндашувлар келажакдаги квант ҳисоблаш хавфларига нисбатан мулоқот тизимларининг криптографик ҳимоясини кучайтиришга қаратилган.

Қўлланилиши

Сигнал протоколининг турли элементлари бир нечта хабар алмашиш ва алоқа тизимларида қўлланилган.

  • Сигнал — Сигнал мессенжери учдан учгача шифрлаш учун очиқ манбали Сигнал Протоcол технологиясидан фойдаланади.[9]
  • WҳацАпп — Сигнал ташкилоти ма’лумотига кўра, WҳацАпп мижоз дастурларида Сигнал Протоcол интеграцияси 2016-йилда якунланган. Ушбу интеграция шахсий чатлар, гуруҳли чатлар, қўшимчалар, овозли хабарлар ва қўнғироқларга татбиқ этилган.[3]
  • Мессенгер — Мета э’лон қилган техник ҳужжатда Сигнал Протоcол Мессенгер иловасининг учдан учгача шифрлаш тизими учун асос сифатида кўрсатилган.[11]
  • ПРИВАТГРАМ — Артур Валиулиннинг 2026-йилда чоп этилган илмий мақоласида ПРИВАТГРАМ корпоратив мессенжери архитектураси Х3ДҲ ва Доубле Ратчет механизмларига асосланган Сигнал туридаги криптографик модел сифатида тавсифланган.[12]

Чекловлари

Сигнал протоколи мулоқот мазмунини шифрлашга қаратилган бўлса-да, у барча турдаги ма’лумотларни автоматик равишда яширмайди.

Хабар юборилган вақт, тармоқ манзиллари, фойдаланувчи қурилмаси ҳақидаги айрим хизмат ма’лумотлари ёки мулоқотнинг мавжудлиги ҳақидаги метадата тизим архитектурасига қараб алоҳида ҳимоя механизмларини талаб қилиши мумкин.

Протокол хавфсизлиги дастлабки калитларни текшириш, ёпиқ калитларни ҳимояланган сақлаш, тасодифий сонлар сифатли яратилиши, қурилма хавфсизлиги ва дастурий амалга ошириш сифатига ҳам боғлиқ.[4][6]

Шунингдек қаранг

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Сигнал. Қуантум Ресистанcе анд тҳе Сигнал Протоcол. 19-сентябр 2023-йил. Қаралди: 23-июн 2026-йил.
  2. ↑ Сигнал. Сигнал Доcументатион. Қаралди: 23-июн 2026-йил.
  3. ↑ 3,0 3,1 Сигнал. WҳацАпп'с Сигнал Протоcол интегратион ис ноw cомплете. 5-апрел 2016-йил. Қаралди: 23-июн 2026-йил.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Сигнал. Тҳе Х3ДҲ Кей Агреэмент Протоcол. Қаралди: 23-июн 2026-йил.
  5. ↑ Сигнал. Тҳе ПҚХДҲ Кей Агреэмент Протоcол. Қаралди: 23-июн 2026-йил.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Сигнал. Тҳе Доубле Ратчет Алгоритҳм. Қаралди: 23-июн 2026-йил.
  7. ↑ Сигнал. Тҳе Сесаме Алгоритҳм. Қаралди: 23-июн 2026-йил.
  8. ↑ Сигнал. Тҳе Сигнал Привате Гроуп Сйстем анд Анонймоус Cредентиалс Суппортинг Эффиcиэнт Верифиабле Энcрйптион. Қаралди: 23-июн 2026-йил.
  9. ↑ 9,0 9,1 Сигнал. Сигнал. Қаралди: 23-июн 2026-йил.
  10. ↑ Сигнал. Сигнал Протоcол анд Пост-Қуантум Ратчец. 2-октябр 2025-йил. Қаралди: 23-июн 2026-йил.
  11. ↑ Мета. Мессенгер Энд-то-Энд Энcрйптион Овервиэw. 6-декабр 2023-йил. Қаралди: 23-июн 2026-йил.
  12. ↑ Валиулин, Артур. Арчитеcтуре оф Тҳе ПРИВАТГРАМ Сеcуре Cорпорате Мессенгер фор Cритиcал Инфраструcтуре Басед он Х3ДҲ Анд Доубле Ратчет Протоcолс. Тҳе Америcан Жоурнал оф Энгинеэринг анд Течнологй. 2026-йил, 8-жилд, 5-сон, 159–164-бетлар. дои:10.37547/тажет/Волуме08Иссуэ05-15.

Ташқи ҳаволалар