Sirim Datuli
Сирим Дотули Ботир (қозоқча: Сырым Датұлы; арабча: سيريم ابن دات 1753–1802) қозоқ уруғи Баюли раҳбари ва 1783–1797-йилларда Кичик Жуз қозоқларининг миллий аксифеодал ва мустамлакачиликка қарши ҳаракатлари етакчиси бўлган.
1774-йилда Сирим Дотули 1773–1775-йиллардаги қўзғолон чоғида Пугачёвга ёрдам берган қозоқ отрядига бошчилик қилган. 1775-йил 22-июн санаси билан сақланиб қолган ҳисоботда графлар Александр Суворов Дотулини қўзғолоннинг фаол иштирокчиларидан бири сифатида тилга олади. Бироқ 1776-йил кузида Дотули томонини ўзгартириб, подшо маъмуриятига ёрдам бера бошлайди. Бу садоқат 1783-йилгача давом этди, сўнг у яна қўзғолончиларга қўшилади.
1783-йилда Дотули раҳбарлигида Кичик Жузда деҳқонлар қўзғолони бошланди. Қўзғолон сабаблари ер танқислиги, подшо ҳукмдорлари томонидан чорвадорларга Уралнинг ўнг соҳилига кўчишга тақиқ қўйилиши, уруғ оқсоқоллари ҳуқуқларининг бузилиши, Нуралихон ва султонлар, Урал казак қўшини ҳамда подшо маъмурияти томонидан халққа нисбатан талон-торож ва зўравонликлар эди. Дотули Урал казаклари томонидан қўлга олиниб, 1784-йил баҳоригача қамоқда сақланади; сўнг уни синглисига уйланган куёви Нуралихон тўлаб олиб чиқади[1][2].
Узоқ давом этган жанглардан кейин Кичик Жуздаги қозоқ уруғлари тизимига ислоҳотлар киритиш, шу йўл билан подшо маъмуриятига тартиб ўрнатиш имконини бериш учун уринишлар бошланди. Шундай уринишлардан бири 1785-йилда етакчи бошлиқлар йиғилиши — қурултой чоғида қилинди; унда Жузни уч қисм ёки ўрдага бўлиш таклифи илгари сурилди. Сирим Дотули учала ўрда, бутун Кичик Жуз бўйича биринчи маслаҳатчиси этиб сайланди. Бу лавозимда у Сибир ва Уфа генерал-губернатори Иосиф Игелстром ишлаб чиққан ислоҳотларни жорий этишга интилган подшо маъмуриятига содиқлик қасамёдини қилди[3].
Бироқ оқсоқоллар орасида маъмурият ва унинг ислоҳотларига нисбатан ишончсизлик мавжуд эди, шу сабабли бу масала бўйича қарор қабул қилиш доимо кечиктирилиб келинди. 1786-йилда Нуралихон Кичик Жуздан қувиб чиқарилди ва подшо маъмурияти панасига ўтди; маъмурият уни Увага юборди. Даштдаги ўз таъсирининг камайишини тан олишни истамаган хон ва султонлар бир томонда, Сирим Дотули эса бошқа томонда турган бир вақтда улар орасидаги низолар 1786-йил августида авжига чиқди: улар Дотулини қўлга олиб, фақат Нуралихон Жузга қайтарилгандагина уни озод этишларини билдирдилар. Игелстром аралашувидан сўнг у кузда қўйиб юборилди; генерал-губернатор ислоҳотни давом эттириш учун унинг қозоқ жамоаларидаги таъсирига муҳтож эди. Бироқ Дотули қозоқлар учун подшо маъмурияти билан сиёсий ва иқтисодий алоқаларни мустаҳкамлашнинг мумкин бўлган фойдасини тан олган бўлса-да, уларга ишонмади ва ислоҳотни писанд қилмасдан навбатдаги қўзғолон учун замин яратди. У қурол, отлиқ куч ва озиқ-овқат кўринишидаги ёрдам ҳамда мағлубият бўладиган тақдирида кўчманчилар учун ерлар олиш мақсадида Хива хонлиги билан музокаралар олиб борди.
1789-йилда Игелстром Жуз маъмуриятининг янги лойиҳасини тақдим этди, бироқ у ҳам жорий қилинмади. Кўп йиллик босқинлар ва жанглардан сўнг қўзғолон 1797-йилда мағлубият билан тугади ва Сирим Дотули уруғдошлари билан Хива хонлигига қочди. У 1802-йилда вафот этган[4].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ „Он Тҳе Уприсинг Лед бй Сйрйм Датулй“ (эн). э-ҳисторй.кз. Қаралди: 2023-йил 9-январ.
- ↑ „А тирелесс эхплорер оф тҳе Казакҳ ланд“ (эн). э-ҳисторй.кз. Қаралди: 2023-йил 9-январ.
- ↑ ИНФОРМ.КЗ „НУРАЛЙ КҲАН“ (эн). Казинформ (2009-йил 15-октябр). Қаралди: 2023-йил 9-январ.[сайт ишламайди]
- ↑ „Он Тҳе Уприсинг Лед бй Сйрйм Датулй“ (эн). э-ҳисторй.кз. Қаралди: 2023-йил 9-январ.