Sitsiliya amirligi sahifasining manbasini koʻrish

{{Tarixiy davlat
 |nomi                     = Sitsiliya amirligi
 |oʻz nomi                 = [[arab tili|arab]]: إمارة صقلية
 |holati                   = 
 |madhiya                  = 
 |bayroq                   = Rectangular green flag.svg
 |bayroq_izohi             = 
 |gerb                     = 
 |gerb_izohi               = 
 |xarita                   = Italy 1000 AD-ru.svg
 |oʻlchami                 = 250px
 |izohi                    = 1000-yildagi Italiya
 |p1                       = Vizantiya imperiyasi
 |flag_p1                  = Labarum.svg
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  = 
 |tashkil_topdi            = 965
 |barham_topdi             = 1072
 |s1                       = Sitsiliya okrugi
 |flag_s1                  = Coat of Arms of Roger I of Sicily.svg
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |shiori                   = 
 |poytaxti                 = [[Palermo]]
 |shaharlari               = 
 |tili                     = [[Sitsiliya-arab tili]]
 |valyutasi                = 
 |qoʻshimcha_koʻrsatkich     = 
 |koʻrsatkich_tarkibi       = 
 |maydoni                  = 
 |aholisi                  = [[greklar]], [[arablar]]
 |boshqaruv_shakli         = [[mutlaq monarxiya]]
 |sulola =                    [[Kalbiriylar]]
 |hukmdorlar_unvoni        = amir
 |hukmdor1                 = [[Hasan ibn Abdulloh]]
 |hukmdor1_yili            = 948—953
 |hukmdorlar_unvoni2       = amir
 |hukmdor2                 = [[Ahmad ibn Hasan]]
 |hukmdor2_yili            = 953—970
 |hukmdorlar_unvoni3       = amir
 |hukmdor3                 = [[Ali ibn Hasan]]
 |hukmdor3_yili            = 970-982
 |hukmdorlar_unvoni4       = amir
 |hukmdor4                 = [[Johir ibn Ali]]
 |hukmdor4_yili            = 982-983
 |hukmdorlar_unvoni5       = 
 |hukmdor5                 = 
 |hukmdor5_yili            = 
 |hukmdorlar_unvoni6       = 
 |hukmdor6                 = 
 |hukmdor6_yili            = 
 |dini                     = [[Islom]]
 |qoʻshimcha_koʻrsatkich1    = 
 |koʻrsatkich_tarkibi1      = 
 |Bosqich1                 = 
 |Sana1                    = 
 |Yil1                     = 
 |Bosqich2                 = 
 |Sana2                    = 
 |Yil2                     = 
 |Bosqich3                 = 
 |Sana3                    = 
 |Yil3                     = 
 |Bosqich4                 = 
 |Sana4                    = 
 |Yil4                     = 
 |Bosqich5                 = 
 |Sana5                    = 
 |Yil5                     = 
 |Bosqich6                 = 
 |Sana6                    = 
 |Yil6                     = 
 |Bosqich7                 = 
 |Sana7                    = 
 |Yil7                     = 
 |Bosqich8                170 = 
 |Sana8                    = 
 |Yil8                     = 
 |Bosqich9                 = 
 |Sana9                    = 
 |Yil9                     = 
 |Bosqich10                = 
 |Sana10                   = 
 |Yil10                    = 
 |Bosqich11                = 
 |Sana11                   = 
 |Yil11                    = 
 |qoʻshimcha_koʻrsatkich2    = 
 |koʻrsatkich_tarkibi2      = 
 |gacha                    = 
 |g1                       = 
 |g2                       = 
 |g3                       = 
 |g4                       = 
 |g5                       = 
 |g6                       = 
 |g7                       = 
 |keyin                    = Sitsiliya qirolligi
 |k1                       = 
 |k2                       = 
 |k3                       = 
 |k4                       = 
 |k5                       = 
 |k6                       = 
 |k7                       = 
 |eslat                    = 
}}
'''Sitsiliya amirligi''' ({{lang-ar|إمارة صقلية}}) [[965-yil]]dan [[1072-yil]]ga qadar [[Sitsiliya oroli]]da mavjud boʻlgan musulmon davlati<ref name="stan">{{yangiliklar manbasi|url=http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/HandbookTOC.htm|publisher=Archaeology.Stanford.edu|title=Brief history of Sicily|date=2009-05-09|format=PDF|access-date=2022-08-03|archive-date=2018-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224223009/https://web.stanford.edu/group/mountpolizzo/HandbookTOC.htm|url-status=dead}}</ref>. Poytaxti — al-Madina (hozirgi [[Palermo]], [[Italiya]]).

== Aholisi ==
[[Musulmonlar]] tomonidan zabt etilgan Sitsiliya oroli aholisi asosan [[xristian|xristianlar]]dan iborat boʻlib, ular [[grek tili]]da soʻzlashishgan. Shuningdek, orolda [[yahudiy]] jamoalari ham koʻp boʻlgan. Sitsiliya amirligida eʼtiqod erkinligiga imkoniyat berilgan edi. Musulmon boʻlmaganlar ''zimmiy'' deb nomlangan. [[Zimmiylar]] qurol koʻtarib yurishi, otda yurishi, musulmonlar uyidan baland uy qurishi, [[arablar|arab]] ismlari qoʻyish taʼqiqlangan edi. Ularning uylari musulmonlar uylaridan ajralib turishi uchun maxsus belgilar qoʻyilgan va kiyimlari musulmonlarnikiga oʻxshamasligi uchun boshqacha kiyim kiyishgan<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Michele Amari, 1933—1939 Storia dei Musulman di Sicilia |url=http://www.andrewbostom.org/blog/2008/03/23/remembrance-of-islam-in-sicily/ |qaralgan sana=2022-08-03 |arxivsana=2009-06-28 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20090628054005/http://www.andrewbostom.org/blog/2008/03/23/remembrance-of-islam-in-sicily/ }}</ref>. Zimmiylar ikki xil maxsus soliq toʻlashlari kerak edi, ular [[jizya]] va [[xiroj]]. Bu cheklovlardan faqatgina Islomni qabul qilish orqaligina qutulish mumkin boʻlgan. Haqiqatan ham Sitsiliyaning koʻplab aholisini Islomga oʻtish hollari kuzatilgan. Lekin amirlik mavjud boʻlgan holda ham orolning shimoli-sharqida koʻplab musulmon boʻlmagan jamoalar mavjud edi. Bu jamoalar keyinchalik orolning [[normanlar]] tomonidan istilo qilinishi va amirlikning qulashiga katta hissa qoʻshgan edilar<ref>[http://www.cliohres.net/books/3/Dalli.pdf Charles Dalli, From Islam to Christianity: the Case of Sicily, s. 153] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100821054137/http://www.cliohres.net/books/3/Dalli.pdf |date=2010-08-21 }}</ref>.

== Kalbiriylar sulolasi ==
[[Fayl:Arabischer Maler der Palastkapelle in Palermo 004.jpg|right|thumb|Palermodagi [[Palazzo Normanni]] arab rasmi, Normand davrida (taxminan [[1150-yil]]) chizilgan.]]
'''Kalbiriylar sulolasi''' — (948-1053) — [[Fotimiylar]] nomidan Sitsiliyada hukmronlik qilgan shia amirlari sulolasi. Sulola asoschisi — [[Hasan ibn Abdulloh]]. Kalbiylar Italiya yerlari uchun [[Vizantiya imperiyasi]]ga qarshi muvaffaqiyatli urush olib borishgan. Kalbiylar hukmronligi davrida Sitsiliya madaniy taraqqiy etdi, savdo rivojlandi, [[Islom madaniyati]] [[Yevropa]]ga kirib bordi. [[1040-yil]]dan soʻng Ifriqiya hukmdorlari boʻlmish [[Ziriylar]] va vizantiyaliklarning harbiy aralashuvi bilan Sitsiliya amirligi bir nechta mayda amirlikarga boʻlinib ketdi. [[1060-yil]]da [[Messina]], [[1072-yil]]da [[Palermo]] va [[1085-yil]]da Sirakuzaning normanlar tomonidan istilo qilinishi Kalbiylar sulolasi hukmronligiga barham berdi. [[1091-yil]]ga kelib butun Sitsiliyada normanlar hukmronligi oʻrnatildi.

=== Sitsiliyada hukmronlik qilgan Kalbiylar sulolasi hukmdorlari ===

# Hasan ibn Abdulloh 948-953
# Ahmad ibn Hasan 953-970
# Ali ibn Hasan 970-982
# Johir ibn Ali 982-983
# Jaʼfar ibn Muhammad 983-985
# Abdulloh ibn Muhammad 985-989
# Yusuf ibn Abdulloh 989-998
# Jaʼfar ibn Yusuf 998-1019
# Ahmad ibn Yusuf 1019-1038
# Hasan ibn Yusuf 1040-1053

[[1044-yil]]dan Sitsiliya amirligi bir nechta mayda amirliklarga boʻlinib ketdi, ayniqsa [[1060-yil]]dagi normanlar istilosidan soʻng amirlikning parchalanish jarayoni kuchaydi.

== Amirlik ==
[[File:Italy and Illyria 1084 AD-ru.svg|right|thumb|Sitsiliya amirligi XI asrning birinchi yarmi]]
Sitsiliyani avval tunislik sunniy [[Agʻlabiylar|Agʻlabiylar sulolasi]], soʻng misrlik shia [[Fotimiylar|Fotimiylar sulolasi]] boshqardi. Sulolalar almashinuvi davrida Vizantiya bir necha yil orolning sharqiy qismini egallab turdi. [[948-yil]] fotimiylar hukmdori Ismoil al-Mansur Hasan al-Kalbiyni Sitsiliya amiri (948-964) etib tayinladi. Kalbiy vizantiyaliklarni magʻlub eta oldi va Kalbiylar sulolasiga asos soldi. Kalbiylar amirlik tugatilguncha Janubiy Italiyaga tinimsiz hujum qilib turishdi. [[982-yil]]i Muqaddas [[Rim imperiyasi]] imperatori Otton II Kalabriyadagi Kroton yaqinida musulmonlardan magʻlub boʻldi.

Amirlikning qulashi Yusuf al-Kalbiy (990-998) hukmronlik yillaridan boshlandi. Al-Akhal (1017-1037) davrida sulola ichida fitnalar boshlandi. Hukmron oilaning bir qismi Vizantiya va barbarlarning Ziriylar sulolasi bilan ittifoq tuzdi. Hasan as-Samsam (1040-1053) hukmronligining boshlarida esa, amirlik oʻzaro dushman boʻlgan mayda davlatchalarga boʻlinib ketdi<ref>[http://concise.britannica.com/ebc/article-9377080/Roger-II Roger II — Encyclopædia Britannica] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070523045823/http://concise.britannica.com/ebc/article-9377080/Roger-II |date=2007-05-23 }}</ref><ref>{{Yangiliklar manbasi|url=https://www.nytimes.com/1987/04/26/travel/tracing-the-norman-rulers-of-sicily.html|title=Tracing the Norman Rulers of Sicily|first=Louis|last=Inturrisi|newspaper=The New York Times|date=April 26, 1987}}</ref>

Arablar Sitsiliyada yer islohoti oʻtkazishdi. Bu islohot Rim imperiyasi davridan beri amalda boʻlgan yirik plantatsiya xoʻjaliklariga qarshi boʻlib, kichik xoʻjaliklarning barqaror rivojlanishiga sabab boʻldi. Ular irrigatsiya ishlarini tartibga solishdi. [[Apelsin]], [[limon]], [[bodom]] va [[qand lavlagi]] yetishtirishni boshlab berishdi. Palermoning shahar loyihasi asosan arablar davridan buyon oʻzgarmay saqlanib qolgan, [[masjid]] oʻrnida esa [[cherkov]] turibdi.

== Sitsiliya amirligining qulashi ==
Ichki taxt talashuv natijasida amirlik mayda boʻlaklarga boʻlina boshladi. XI asrda musulmonlar tomonidan tez-tez hujumga tutilgan Janubiy Italiyaning koʻplab hukmdorlari norman yollanma askarlaridan yordam soʻray boshlashdi. Buning natijasida normanlar Rojer I boshchiligida Sitsiliyani istilo qilib musulmonlar davlatiga nuqta qoʻyishdi. [[1060-yil]]i norman Robert Gviskar uchta taxminan teng kuchli amirlikka boʻlingan Sitsiliya oroliga tajovuz qildi. Xristian aholisi normannlar kelishini xushnudlik bilan kutib oldi. Rojer I [[Apuliya]] va [[Kalabriya]]ni bosib olgach, 700 [[ritsar]]i bilan [[Messina]]ni ishgʻol qildi. U [[1068-yil]]da Mizilmeri jangida musulmonlarni tor-mor etdi. Palermo uchun boʻlgan hal qiluvchi jangda normannlar Sitsiliya ustidan toʻla nazorat oʻrnatishdi. Normannlar amir Yusuf ibn Abdullohni taxtdan tushirishdi.
Sitsiliyaning alohida hududlari musulmonlar nazoratida edi. Masalan, Enna shahri uzoq yillar amir Ibn al-Havos tomonidan boshqarildi. Uning vorisi Ibn Hamud [[1087-yil]]i normannlarga taslim boʻlib xristianlikni qabul qildi. Oʻzining oilasi bilan dvoryanlik imtiyozlariga ega boʻlib, umrining oxirigacha Kalabriyada yashadi.
[[1091-yil]]i eng soʻnggi musulmon shaharlar — [[Butera]] va [[Noto]], shuningdek [[Malta]] xristianlarga taslim boʻldi. Bu bilan Sitsiliya amirligi oʻz faoliyatini toʻxtatdi.

== Amirlik qulagandan soʻng ==
Normanlarning [[Sitsiliya qirolligi]] diniy bagʻrikenglikda farqli edi. Sitsiliyada kamida bir asrlik musulmonlar hukmronligi paytida [[davlat tili|davlat tillaridan]] biri hisoblangan arab tili hozirgi sitsiliya tiliga ham taʼsir etgan.
Rojer II ning nevarasi Fridrix II Gogenshtaufen (1215-1250) musulmonlarga orolga kelib joylashish va masjidlar qurishga ruhsat berdi. Ular qoʻshinda xizmat qilishi mumkin boʻlib, hatto Fridrixning tanqoʻriqchilari orasida musulmonlar ham bor edi. Shu bilan birga rim papalarining bosimi ostida Fridrix Islomga qarshi choralar koʻrdi. Bu esa sitsiliyalik musulmonlar oʻrtasida qoʻzgʻolonlarga sabab boʻldi, oʻz navbatida bu qoʻzgʻolonlar bostirildi. Fridrix II barcha musulmon aholisini orol ichkarisiga — Lucheraga koʻchirishga buyruq berdi<ref>{{Veb manbasi|date=2007-11-28|title=Saracen Archers in Southern Italy|url=http://www.deremilitari.org/resources/articles/saracen_archers.htm|access-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20071128110352/http://www.deremilitari.org/resources/articles/saracen_archers.htm|archive-date=2007-11-28}}</ref>. Koʻchirish jarayoni davomli boʻlib, soʻnggi [[deportatsiya]] [[1240-yil]]larda boʻldi. (1300-yili Lucheradagi musulmon koloniyasi Neapol qiroli Karl II tomonidan yoʻq qilindi.) amirlik qulagandan soʻng Sitsiliya aholisi lotinlashtirildi va rim-katolik diniga oʻtkazildi<ref>[https://web.archive.org/web/20100821054137/http://www.cliohres.net/books/3/Dalli.pdf Charles Dalli, From Islam to Christianity: the Case of Sicily, p. 160-161] (archived link)</ref>.

== Yana qarang ==
* [[Sitsiliya qirolligi]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}