Spermogramma
Файл:Рҳеотахис-фаcилитатес-упстреам-навигатион-оф-маммалиан-сперм-cеллс-элифе02403в002.огв Спермограмма (қадимги юнонча: σπέρμα — уруғ ва γράμμα — ёзув) — тиббиётда эркак уруғининг унумдорлигини аниқлаш ва репродуктив тизимнинг мумкин бўлган касалликларини тасхислаш учун ишлатиладиган эякулят (маний, уруғ суюқлиги) таҳлили. Эр-хотиннинг бепуштлик ҳақидаги шикоятлари учун спермограмма буюрилади. Спермограмма сперма донорлари ва сперма криоконсервациясини режалаштирган одамлар учун ҳам кўрсатилади.
Эякулятни таҳлил қилишда ўрганилган хусусиятлар
Спермограмманинг асосий компоненти эякулятни микроскопик таҳлил қилиш бўлиб, унда сперматозоидларнинг ҳужайра элементларининг хусусиятлари аниқланади, хусусан: сперматозоидлар сони, сперматозоидларнинг ҳаракатчанлиги, сперматозоидларнинг морфологик хусусиятлари, лейкоцитлар сони ва турлари, сперматогенезнинг етилмаган ҳужайраларининг сони ва турлари ва бошқалар. Бундан ташқари, макроскопик эякулят параметрлари: сперма ҳажми, ранги, суюқланиш вақти ва уруғ суюқлиги ёпишқоқлиги, пҲ аниқланади. Баъзида эякулятнинг қўшимча биокимёвий таҳлили ўтказилади, унда спермадаги фруктоза, рух, алфа-глюкосидаза, Л-карнитин кўпинча текширилади[1].
Меъёрий эякулят параметрлари
Вақт ўтиши билан эркакнинг фертиллиги (насл бериш қобилияти) эякуляцияси қандай хусусиятлар ўзгарганлигини кўрсатувчи омиллар. Эркаклар бепуштлиги бўлимидаги тадқиқотлар сифати ва миқдори ошиши билан сперматогенез ҳақидаги маълумотлар қайта кўриб чиқилмоқда ва такомиллаштирилмоқда. Жадвалда турли муаллифларнинг эякулянт ҳажми, сперматозоидларнинг концентрацияси ва ҳаракатчанлиги нормалари бўйича таклифлари келтирилган.
| Муаллиф | Йил | Ҳажми, мл | Консентрация, млн/мл | ҳаракатчанлик, % |
|---|---|---|---|---|
| Давис | 1943 йил | тўртта | 60 | 80 |
| Шаррен | 1972 йил | 2 | 40 | 70 |
| Элиассон | 1981 йил | 2 | 20 | 50 |
| Бустос-Обрегон | 1981 йил | 1.5 | 20 | 40 |
| Ван Зйл | 1976 йил | 2 | 10 | 30 |
| ЖССТ стандартлари | 1999 йил | 2 | 20 | 50 |
| ЖССТ стандартлари | 2010 йил | 1.5 | 18 | 32 |
Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ЖССТ) томонидан тавсия этилган стандартлар шифокорлар орасида жуда машҳур. ЖССТ стандартлари шифокорлар орасида шунчалик кенг тарқалганки, бу стандартларни ҳозирги вақтда умумеътироф этилган деб ҳисоблаш мумкин ва „ЖССТнинг инсон эякулятини ва сперматозоидларнинг бачадон бўйни шиллиқ қавати билан ўзаро таъсирини лаборатория тадқиқоти бўйича кўрсатмалари“ китоби энг нуфузли нашр ҳисобланади.
ЖССТнинг инсон эякулятини лаборатория текшируви ва сперматозоидларнинг бачадон бўйни шиллиқ қавати билан ўзаро таъсири бўйича кўрсатмаларининг сўнгги нашри (Кембриж университети нашриёти, 1999) фертил эякулят (насл берувчи уруғ суюқлиги) нинг қуйидаги кўрсаткичлар меъёрий деб ҳисобланган эди:
| Кўрсатгичлар | Меъёри |
|---|---|
| Эякулят ҳажми | 2 мл ёки ундан кўп |
| пҲ | 7,2 ёки ундан кўп |
| Сперматозоидлар концентрацияси | 20 млн / мл ёки ундан кўп |
| Умумий сперматозоидлар сони | 40 миллион ёки ундан кўп |
| Сперматозоидларнинг ҳаракатчанлиги | Эякуляциядан кейин 60 дақиқа ичида 50% ёки ундан кўп |
| Тирик сперматозоидлар | 50% ёки ундан кўпроқ тирик |
| Лейкоцитлар концентрацияси | 1 миллион/мл дан кам |
| Антисперма антителалари | сперматозоидларнинг 50%идан камроғи |
ЖССТ нормал морфологияга эга сперматозоидлар сони нормаси бўйича аниқ тавсиялар бермайди, бу сперматозоидлар учун меъёрий қийматларни ўрганиш ҳали ҳам давом этаётганига ишора қилади.
ЖССТ 2010-йилги кўрсатмалари
2010-йилда ЖССТ эякулят кўрсаткичларининг қийматларига янги ўзгаришлар киритди ва уни қайта ишлаш ва тадқиқ қилиш усулини ўзгартирди. Охирги, 5-нашрида „Одам уруғини текшириш ва қайта ишлаш бўйича ЖССТ лаборатория қўлланмаси“да сперматозоидларнинг сони ва ҳаракатчанлиги нормалари, сперматозоидларнинг нормал шакллари сони ўзгартирилди. Шундай қилиб, масалан, ҳаракатчан сперматозоидларнинг а, б, c, д гуруҳлари бўйича таснифи бекор қилинди. Бунинг ўрнига, прогрессив ҳаракатга эга, прогрессив бўлмаган ва ҳаракациз сперматозоидларнинг таснифи таклиф этилди[2].
ЖССТнинг 2010-йилдаги сўнгги тавсияларига кўра, қуйида эякулят (уруғ суюқлиги) кўрсаткичлари нормалари келтирилган:
| Мўрсаткичлар | Маъёри |
|---|---|
| Эякулят ҳажми, мл | 1,5 мл ёки ундан кўп |
| Сперматозоидларнинг умумий сони, миллион | 39 ва ундан юқори |
| Сперматозоид консентрацияси, 1 мл да миллион | 15 ёки ундан кўп |
| Сперматозоидларнинг умумий ҳаракатчанлиги % | 40 ёки ундан кўп |
| прогрессив ҳаракатга эга сперматозоидалар, % | 32 ёки ундан кўп |
| Тирик сперматозоидлар, % | 58 ва ундан юқори |
| Морфологияси: нормал шакллари, % | 4 ёки ундан кўп |
Сперматозоидларнинг патологик ҳолати
Қабул қилинган меъёрий қийматларга мос келадиган эякулят нормал деб аталади ва бу эякулят ҳолати „нормоспермия“ ёки „нормозооспермия“ атамаси билан белгиланади.
ЖССТ эякулятнинг патологик ҳолатини тавсифлаш учун қуйидаги атамаларни таклиф қилади:
- олигозооспермия — стандарт қийматдан паст сперма консентрацияси;
- астенозооспермия — сперма ҳаракати стандарт қийматдан паст;
- тератозооспермия — сперматозоидларнинг морфологияси стандарт қийматдан паст;
- азоспермия — эякулятда сперматозоидларнинг йўқлиги;
- аспермия — эякулятнинг йўқлиги (шу маънода у „анеякуляция“ атамасига тўғри келади, аммо баъзи мутахассислар эякуляцияни тасвирлаш учун „аспермия“ атамасидан фойдаланадилар. Бунда нафақат сперматозоидалар, балки сперматогенезнинг етук бўлмаган ҳужайралари ҳам мавжуд бўлмайди).
Эякулятни таҳлил қилиш қоидалари
Эякулятни олиш шартлари
Таҳлил қилиш учун спермани беришдан олдин, эркакларга 2—7 кун давомида жинсий фаолиятдан ва онанизмдан воз кечиш тавсия этилади. Ушбу давр таҳлил шартларини стандартлаштириш учун тавсия этилади, шунинг учун сиз турли лабораторияларда олинган натижаларни таққослашингиз мумкин. Бундан ташқари, одатда 2—5 кун давомида кучли спиртли ичимликларни ҳаддан ташқари истеъмол қилмаслик тавсия этилади. Бундан ташқари, таҳлилдан бир неча кун олдин сауналар, буғ хоналари, термал ванналар ва жуда юқори ҳароратли бошқа хоналарга ташриф буюришдан қочиш керак, чунки юқори ҳарорат сперма ҳаракатини пасайтиради.
Эякулят ҳажми
Эякулят ҳажми одатда даражаланган серологик пипетка билан ўлчанади (бир вақтнинг ўзида ёпишқоқлик аниқланади). Кўпгина лабораторияларда эякуляция ҳажми 2 мл дан кам бўлса, ғайритабиий ҳисобланади, бундай эякуляция ҳолати „олигоспермия“ сифатида тавсифланади. Эякулятнинг асосий ҳажмини семинал пуфакчалар суюқлиги (ҳажмнинг учдан икки қисми) ва простата безининг суюқлиги (ҳажмнинг тахминан учдан бир қисми) томонидан берилади.
Эякулятнинг кислоталиги (пҲ).
Эякулятнинг кислоталилиги индикатор қоғози ёки пҲ ўлчагич ёрдамида аниқланади. ЖССТ нормал кўрсаткич сифатида камида 7,2 пҲ қийматини тавсия қилади. Аксарият эркакларнинг эякулят кислоталилиги пҲ 7,8-8,0 га тенг.
Эякулят ранги ва ҳиди
Замонавий тиббиётда эякулят ранги жиддий диагностик аҳамиятга эга эмас, унинг спермограмма шаклига ўрнатилиши анъанага ҳурматдир. Анъанавий тушунчаларга кўра, оддий эякулят „оқ-кулранг“ рангга эга, баъзида у „булутли оқ“ сифатида тавсифланади. Шаффоф эякулят сперманинг оз миқдордалигини кўрсатиши мумкин. Сарғиш ёки пушти рангдаги эякулят баъзида гемоспермия билан боғлиқ.
Сперматозоидларнинг морфологик нормаллигини таҳлил қилиш ёки оддийгина „сперма морфологияси“ микроскоп ёрдамида амалга оширилади. Лаборатория шифокори ташқи кўриниши нормага мос келадиган сперматозоидларнинг улушини ва анормал морфологияга эга бўлган сперматозоидларнинг нисбатини аниқлайди. Таҳлил қилиш учун маҳаллий сперма ишлатилади ёки шишага бўялган сперма сметаси тайёрланади.
Манбалар
- ↑ Руководство ВОЗ по лабораторному исследованию эякулята человека и взаимодействия сперматозоидов с цервикальной слизью Р.А.Нерсеяна под научн. ред. рус. перевода Л. Ф. Курило. — 4-е издание. — М.: «МедПресс», 2001. — 144 с.
- ↑ WҲО лабораторй мануал фор эхаминатион оф ҳуман семен анд сперм-cервиcал муcус интераcтион. — 3-д эдитион. — Cамбридге Университй Пресс, 1992
 | Тиббиётга оид уşбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. |