Orttirilgan immun tanqisligi sindromi

Қизил лента – ОИВ билан касалланганлар ва ОИТСга чалинганлар билан бирдамлик рамзи.

Орттирилган иммун танқислиги синдроми (ОИТС) – ретровирус гуруҳига мансуб вирус қўзғатадиган касаллик бўлиб, икки даврга бўлинади: ОИВ инфексияси ва бевосита ОИТС (СПИД) даври. ОИВ инфексияси даври одам организмида вирус бор, лекин касаллик аломатлари ҳали намоён бўлмаган давр. Вирус деярли бир вақтда Парижда профессор Люк Монтане ҳамда АҚШда профессор Галло бошчилигидаги олимлар томонидан кашф этилган (1983-йил). Бу вирус одамнинг иммунитет тизимига танлаб таъсир кўрсатади, айниқса, СД4+ иммун ҳужайраларига қирғин келтиради. Вирус одам организмига тушгач, 2–3 кундан сўнг, 25–30% ҳолларда бирламчи инфексия даврига хос аломатлар кузатилиши мумкин. Бу „ўткир сероконверсия синдроми“ деб аталади, бунда ҳарорат кўтарилади, тунда терлаш, бўғимлар ва бош оғриғи, лохаслик, қайт қилиш, ич кетиши, баданда, айниқса, унинг юқори қисмида тошмалар пайдо бўлиши мумкин. Бу аломатлар одам организмига тушган вирус таъсирига иммунитет тизими маълум даражада жавоб қайтариш реаксияси билан боғлиқ. Лекин бу даврда антителоларни аниқлаш натижа бермайди, чунки иммунитет тизимининг жавоби ҳали тўлиқ шаклланмаган бўлади. Касалликнинг бу даври 8–10 йилгача, баъзан ундан ҳам узоқ давом этиши мумкин. Ҳозирги кунда амалиётда ОИВ инфексияси ташхисини қўйиш қонда касаллик вирусига қарши пайдо бўлган антителоларни аниқлаш – иммун фермент тахлили (ИФТ) реаксиясига асосланган. Дастлабки антителолар вирус организмга тушгач, 3 ҳафтадан сўнг шакллана бошласа ҳам, қўлланадиган диагностикумлар уларни илғай олмайди. Шу боис, одамга ушбу инфексия илашгани тўғрисида вирус организмга тушганидан сўнг 90 кун ўтказиб олинган текшириш натижасига қараб хулоса чиқариш мумкин.

ОИТС ОИВ инфексиясининг якуний даври ҳисобланади. Вирус билан организм ўртасидаги кураш узоқ давом этиб, вируснинг устунлиги билан тугайди. Шу вақтдан ОИТС даври бошланади. Бу даврда одам организми ҳар қандай микробга бардош бериш хусусиятини йўқотади. Жумладан, нафас, меъда-ичак, сийдик йўлларида доимо мавжуд бўлган ва касаллик қўзғата олмайдиган микроблар ҳам фаоллашиб, турли хасталикларни келтириб чиқариши мумкин. Уларнинг намоён бўлиши организмда юзага келган ОИТС ҳолати билан боғлиқ бўлгани учун, ушбу гуруҳга кирувчи касалликлар жамланган ҳолда ОИТС билан боғлиқ (ассоцирланган) инфексиялар деб аталади. Булар бактериал инфексиялар, замбуруғли касалликлар, вируслар қўзғатадиган касалликлар, Капоши саркомаси ва ҳоказо.

Касаллик вируси инфексия юққан одамнинг қонида, эркаклар шаҳватида, аёлларнинг жинсий аъзолари чиқиндиларида ва кўкрак сутида бўлади. Шунинг учун ОИТС асосан, уч хил йўл билан юқади: қон орқали, жинсий алоқа воситасида ва инфексия юққан онадан ҳомиласига вертикал йўл билан ўтади.

ОИТС билан оғриганларнинг кўпчилигини наркоманлар (гиёҳвандлар), фоҳишалар, гомо ва бисексуаллар ташкил этади. ОИТС организмга жинсий алоқа, парентерал муолажалар (ностерил игна, шприц ва бошқа тиббий анжомлар ишлатилганда), инифицирланган қон ва унинг ўрнини босувчи дориларни қўллаш, аъзо ва тўқималарни кўчириб ўтказиш (трансплантация) вақтида, шунингдек, вирусни юқтириб олган онадан ҳомилага ҳомиладорлик даврида, туғиш жараёнида ва гўдак эмизиладиган бўлса, кўкрак сути билан юқиб қолиши мумкин.

Ўзбекистонда ОИВ/ОИТС билан боғлиқ масалалар Соғлиқни сақлаш вазирлигининг ОИВ/ОИТС хизмати томонидан амалга оширилади. Республика ОИВ/ОИТС маркази, Қорақалпоғистон Республикаси ОИВ/ОИТС маркази, Тошкент шаҳар ва вилоятлар ОИВ/ОИТС марказлари ўз ҳудудларида ушбу соҳа фаолияти билан боғлиқ барча профилактик, эпидемиологик, лаборатория текшируви, даволаш тадбирларини олиб боради. Ҳар бир марказ қошида ўз ихтиёри билан лаборатория текшируви учун келганларни сир сақлаган ҳолда текширадиган аноним хоналар мавжуд. Мақсадли гуруҳлар гиёҳвандлар ва сексиолог ходимлари билан вирус юқиб қолишининг олдини олиш мақсадида хуфиёна иш олиб борадиган Ишонч пунктлари (ИП) ҳам ишлайди.

Белги ва аломатлари

ОИВ инфексиясининг учта асосий босқичи мавжуд: ўткир инфексия, клиник кечикиш ва ОИТС.

Ўткир инфексия

ОИВ инфексиясидан кейинги дастлабки давр ўткир ОИВ, бирламчи ОИВ ёки ўткир ретровирус синдроми деб аталади. Кўпгина одамларда грипп, мононуклёз ёки безли иситма каби касаллик таъсир қилишдан 2-4 ҳафта ўтгач ривожланади, бошқалари эса сезиларли аломатларга эга эмас. Симптомлар 40-90% ҳолларда учрайди ва кўпинча иситма, йирик лимфа тугунлари, томоқнинг яллиғланиши, тошма, бош оғриғи, чарчоқ ва/ёки оғиз ва жинсий аъзоларнинг яралари. 20–50% ҳолларда пайдо бўладиган тошма магистралда ўзини намоён қилади ва у классик тарзда макулопапулярдир. Баъзи одамлар ушбу босқичда оппортунистик инфексияларни ҳам ривожлантирадилар. Гастроинтестинал симптомлар, масалан, қусиш ёки диарея пайдо бўлиши мумкин. Периферик нейропатия ёки Гуиллаин–Барре синдромининг неврологик белгилари ҳам пайдо бўлади. Аломатларнинг давомийлиги ўзгариб туради, лекин одатда бир ёки икки ҳафта.

Ушбу аломатлар кўпинча ОИВ инфексиясининг белгилари сифатида тан олинмайди. Оила шифокорлари ёки шифохоналар ўхшаш белгиларга эга бўлган кўплаб юқумли касалликлардан бири сифатида нотўғри ташхис қўйишлари мумкин. Номаълум иситмаси бўлган ва яқинда ОИВ билан касалланган бўлиши мумкин бўлган одам инфексияни юқтирганлигини аниқлаш учун тест ўтказиши керак.

Клиник кечикиш

Дастлабки аломатлардан кейин клиник кечикиш, асимптоматик ОИВ ёки сурункали ОИВ деб аталадиган босқич келади. Даволашсиз, ОИВ инфексиясининг табиий тарихининг ушбу иккинчи босқичи тахминан 3 йилдан 20 йилгача (ўртача 8 йил) давом этиши мумкин. Одатда, бошида аломатлар кам ёки умуман бўлмаса-да, бу босқичнинг охирига яқин кўп одамлар иситма, вазн йўқотиш, ошқозон-ичак муаммолари ва мускуллар оғриғини бошдан кечиришади. Одамларнинг 50% дан 70% гача бўлган қисмида, шунингдек, 3 ойдан 6 ойгача бўлган лимфа тугунларининг бир нечта гуруҳининг (чаноқдан ташқари) тушунарсиз, оғриқсиз кенгайиши билан тавсифланган доимий умумий лимфаденопатия ривожланади.

Гарчи ОИВ-1 билан касалланган одамларнинг аксарияти аниқланган вирусли юкга эга бўлса-да ва даволаш бўлмаса, охир-оқибат ОИТСга ўтади, аммо кичик бир қисми (тахминан 5%) антиретровирус терапиясисиз CД4+ Т ҳужайраларининг (Т ёрдамчи ҳужайралари) юқори даражасини 5 йил ёки ундан кўпроқ муддатга сақлаб қолади. Ушбу шахслар „ОИВ назоратчилари“ ёки узоқ муддатли прогрессив бўлмаганлар (УМПБ) сифатида таснифланади. Яна бир гуруҳ антиретровирус даволашсиз паст ёки аниқланмайдиган вирус юкини сақлайдиганлардан иборат бўлиб, улар „элита назоратчилар“ ёки „элита бостирувчилар“ деб номланади. Улар касалланган ҳар 300 кишидан 1 нафарини ташкил қилади.

ОИТС

Орттирилган иммунитет танқислиги синдроми (ОИТС) CД4+ Т-ҳужайралари сони 1 микролитр учун 200 ҳужайрадан кам бўлган ОИВ инфексияси ёки ОИВ инфексияси билан боғлиқ ўзига хос касалликларнинг пайдо бўлиши сифатида аниқланади. Махсус даволаш бўлмаса, ОИВ билан касалланган одамларнинг қарийб ярми ўн йил ичида ОИТСни ривожлантиради. ОИТС борлиги ҳақида огоҳлантирувчи энг кенг тарқалган дастлабки ҳолатлар пневмокист пневмонияси (40%), ОИВни йўқотиш синдроми шаклидаги кахексия (20%) ва қизилўнгач кандидозидир. Бошқа умумий белгилар орасида такрорий нафас йўлларининг инфексиялари мавжуд.

Профилактика

Ушбу инфексия кенг тарқалган касалликлардан бири бўлгани учун муҳофаза тадбирлари ижтимоий ҳаётнинг барча соҳа вакиллари иштирокида олиб борилиши лозим. Ҳар бир йигит-қиз бу инфексиянинг тарқалиш йўллари, унинг олдини оладиган тадбирлардан хабардор бўлиши ва ўзини ундан эҳтиёт қилиши керак.